ಸರ್ಗ
ಮೇಘನಾದನ ಯಜ್ಞಗಳು, ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಅಪಹರಣ ಮತ್ತು ಮಧುವಿನ ಸಖ್ಯ
ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಏಳು ಯಜ್ಞಗಳು, ಶುಕ್ರನ ಮಾತು, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಪರಸ್ತ್ರೀಹರಣದ ದೋಷದ ಕಥನ, ಮಧುವಿನಿಂದ ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಅಪಹರಣ, ಮಧುಪುರಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ, ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಬೇಡಿಕೆ, ಮಧುವಿನ ಸಹಾಯ, ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಬೀಡು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಖರನನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು. ಖರನಿಗೆ ಆ ಘೋರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ದಶಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೆಚ್ಚು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿದ್ದನು — ತಂಗಿಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಮಾಡಿದೆನೆಂಬ ಸಂತೋಷ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಲಂಕೆಯ ಉತ್ತಮ ಉಪವನವಾದ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಯೂಪಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸೌಮ್ಯವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಶ್ರೀಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಒಂದು ಯಜ್ಞವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಉಟ್ಟು, ಕಮಂಡಲವನ್ನೂ ಶಿಖೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಭಯಂಕರನಾದ ತನ್ನ ಮಗ ಮೇಘನಾದನನ್ನು ಕಂಡನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರನಾದವನು ಇಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನ ವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ರಾವಣನು ‘ಮಗೂ, ನೀನು ಇದೇನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಮಗನು ನಿಯಮದಂತೆ ಮೌನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞಸಂಪತ್ತಿನ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಉಶನಸ್ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ನಿನ್ನ ಮಗನು ಬಹಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಏಳು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ, ಅಶ್ವಮೇಧ, ಬಹುಸುವರ್ಣಕ, ರಾಜಸೂಯ, ಗೋಮೇಧ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ. ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅತಿದುರ್ಲಭವಾದ ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಶುಪತಿಯಿಂದಲೇ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದಿವ್ಯ ರಥವು ದೊರೆತಿದೆ; ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ತಾಮಸೀ ಎಂಬ ಮಾಯೆಯೂ ದೊರೆತಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಸುರರಾಗಲಿ ಅಸುರರಾಗಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಗೆಲ್ಲಲು ಬಹು ಕಷ್ಟವಾದ ಧನುಸ್ಸು, ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಬಲಿಷ್ಠ ಅಸ್ತ್ರ — ಇವೂ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತಿವೆ. ದಶಾನನನೇ, ಈ ಎಲ್ಲ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ನಿನ್ನ ಈ ಮಗನು ಇಂದು ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಮುಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆಗೂ, ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ರಥಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಗುರುವಾದ ಶುಕ್ರನೇ ಪೌರೋಹಿತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಸುರರ ಪುರೋಹಿತನು ಈಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞಗಳು ವೈದಿಕವಾದವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲವು ಲೋಕಪೀಡನೆಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧವು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಏಳು ಯಜ್ಞಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಕವಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮವು ಸೋಮಯಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು; ಅಶ್ವಮೇಧ ಮತ್ತು ರಾಜಸೂಯಗಳು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಯಜ್ಞಗಳು; ಗೋಮೇಧ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಇನ್ನೆರಡು; ಬಹುಸುವರ್ಣಕವು ದಕ್ಷಿಣೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞ; ಅದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಶುಪತಿಯು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ವರಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಯುದ್ಧಸಾಧನಗಳ ಕ್ರಮವೇ — ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ರಥ, ಮರೆಯಾಗಲು ಮಾಯೆ, ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ. ಹೀಗೆ ಮೇಘನಾದನು ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದವನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗ ಅವನ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುವುದು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನನ್ನು ‘ಮೇಘನಾದ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸೇನೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಯಜ್ಞದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.’ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೇ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಟಿ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಖೇದ. ಆದರೂ ‘ಮಾಡಿದ್ದು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬಾ, ನಮ್ಮ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಮಗನನ್ನು ಕರೆದನು — ವರಗಳು ದೊರೆತದ್ದು ಅವನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವೇ. ಅನಂತರ ಮಗನೊಡನೆಯೂ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆಯೂ ದಶಗ್ರೀವನು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿಸಿದನು. ಅವರು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದರಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಅವರು ದೇವ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳಂತಿದ್ದವರು. ಅವರಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗಿದ್ದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನ ದೋಷವನ್ನು ಅವನು ಮುಖಕ್ಕೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ — ಶತ್ರುಪೂಜೆಯ ನಿಂದೆ, ಮತ್ತು ದೊರೆತ ವರಗಳ ಸ್ವೀಕಾರ. ‘ಮಾಡಿದ್ದು ಒಳ್ಳೆಯದೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಮಗನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಕುಲದ ಬಲ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಅಪಹೃತ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವರು ರತ್ನಗಳಂತಿರುವವರು, ಅವರೇ ಅಳುತ್ತಿರುವವರು. ವಿಭೀಷಣನೂ ಆಗ ರಾವಣನೊಡನೆ ಇದ್ದನು ಎಂಬುದು ‘ಸವಿಭೀಷಣಃ’ (ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ.
ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಇಂತಹ ನಡವಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೀರ್ತಿ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಕುಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಇವರ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ನೀನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ತಂದಿರುವೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ಮೀರಿ ಮಧುವು ಕುಂಭೀನಸಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ರಾವಣನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಇದೇನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ? ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಧು ಎಂಬುವನು ಯಾರು?’ ಆಗ ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳು. ನಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ತಂದೆಯಾದ ಸುಮಾಲಿಯ ಅಣ್ಣನಾದ ಮಾಲ್ಯವಂತನೆಂಬ ವೃದ್ಧನೂ ಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಆದ ನಿಶಾಚರನಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಮ್ಮ ತಾಯಿ ಕೈಕಸಿಯ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಹಿರಿಯ. ಅವನ ಮಗಳಾದ ಅನಲೆಯ ಮಗಳು ಕುಂಭೀನಸಿ. ಅನಲೆ ನಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ಸೋದರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ಕುಂಭೀನಸಿ ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರಾದ ನಮಗೆ ತಂಗಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ನಿನ್ನ ಮಗನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ, ನಾನು ನೀರಿನೊಳಗೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಮಧು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು, ನಿನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ನಾವು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆವು, ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಸೋದರರು ಯಾರಾದರೊಬ್ಬ ಪತಿಗೆ ಕೊಡಲೇಬೇಕಲ್ಲವೇ. ದುರ್ಮತಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವು ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ತನ್ನ ದೌರಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ, ಕಾದ ನೀರಿನ ಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡು, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ನಿಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇತರರ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನ ಸ್ವಜನರೂ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ; ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಅಪಹರಣವು ರಾವಣನ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಅಪಹರಣವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿವಾಹದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಫಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ನಾಶದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ — ಪರಸ್ತ್ರೀಹರಣದ ಫಲ ಅವನಿಗೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ದೊರೆಯಲಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಂಶದ ವಿವರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಕುಂಭೀನಸಿ ಯಾರೆಂದೇ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೆಂಬಂತಿದೆ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಸುಮಾಲಿಯ ಅಣ್ಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ; ಅವನ ಮಗಳು ಅನಲೆ, ಅನಲೆಯ ಮಗಳು ಕುಂಭೀನಸಿ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ರಾವಣನ ತಾಯಿಯ ಸೋದರಿಯ ಮಗಳು, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ತಂಗಿಯೇ. ವಿಭೀಷಣನು ಮೂವರ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮೇಘನಾದನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ತಾನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ; ರಾವಣನಾದರೋ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ರಕ್ಷಕರಿಲ್ಲದಾಗ ಮಧುವು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ‘ಈ ಮಧು ಯಾರು’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಯೋಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಮೀರಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ‘ದುರ್ಮತಿ’ ಎಂಬ ಕಠಿಣ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಕೋಪವಾದರೋ ಮಧುವಿನ ಮೇಲೆ, ತನ್ನ ದೋಷದ ಮೇಲಲ್ಲ — ಅವನು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಪಮಾನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕೋಪಗೊಂಡ ದಶಗ್ರೀವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರಿ, ಶೂರ ಸೈನಿಕರು ಸಜ್ಜಾಗಲಿ. ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಮುಖ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾಹನಗಳನ್ನೇರಲಿ. ರಾವಣನಿಗೂ ಹೆದರದ ಆ ಮಧುವನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸುರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಮಧುವಧೆ ಮತ್ತು ಸುರಲೋಕಯಾತ್ರೆ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ — ರಾವಣನ ಕೋಪವೂ ವಿಜಯದಾಹದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟವು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದನು, ರಾವಣನು ನಡುವೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದನು. ಉಳಿದ ಮಹಾಭಾಗರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಹೊಳೆಯುವ ಕುದುರೆಗಳು, ಶಿಶುಮಾರಗಳು (ಮೊಸಳೆ ಜಾತಿಯ ಜಲಜಂತುಗಳು) ಮತ್ತು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಎಂಬ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತ ಮಧುಪುರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನೂರಾರು ದೈತ್ಯರೂ ದೇವಲೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೊರಟರು — ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ರಾವಣನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧುಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಒಳಹೊಕ್ಕ ದಶಾನನನು ಅಲ್ಲಿ ಮಧುವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ತಂಗಿ ಕುಂಭೀನಸಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡನು. ಅವಳು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಯಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು. ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಅಧರ್ಮಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕನಲ್ಲ. ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ರಾವಣನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ತಂಗಿಯ ನಮಸ್ಕಾರವಾದರೋ ಅವನ ಕೋಪ ಶಮನವಾಗುವುದರ ಆರಂಭ. ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳೆಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರಿದರೂ ಅದು ರಾವಣನ ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಹನಗಳ ವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಶಿಶುಮಾರಗಳು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವಿಕೃತ ರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದ್ದು — ಮುಂದೆ ಯುವಕನೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ನಡುವೆ ರಾಜ, ಹಿಂದೆ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣ; ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಮುಂಭಾಗವೂ ಹಿಂಭಾಗವೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ದೈತ್ಯರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧವು ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸರದಲ್ಲ, ದೇವದ್ವೇಷಿಗಳೆಲ್ಲರ ಯುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂಗಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಬದಲು ಸಂಧಿಯಾಗಲಿದೆ.
ಹೆದರಿದ ಕುಂಭೀನಸಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎನ್ನುತ್ತ ಅವಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ‘ನಾನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣ; ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಜನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಾನದನೇ, ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಯವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈಧವ್ಯವೇ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟ. ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಸತ್ಯವಾಕ್ಕುಳ್ಳವನಾಗು; ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು. ಮಹಾರಾಜ, ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವೆ; ಆ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ತಂಗಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಪತಿ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಬೇಗನೆ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು. ಅವನೊಡನೆ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸುರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆಯಿಂದಲೂ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೂ ನಾನು ಮಧುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ; ಸತ್ಯವಾಕ್ಕಿನ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತ್ರೀಯ ವೈಧವ್ಯಭಯವು ರಾವಣನ ಕೋಪವನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಚಿತ್ರವೂ ಹೌದು — ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪತಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವರನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನೇ ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಧುವೂ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿದ್ದ ಭಯವನ್ನು ಅವನು ಅರಿತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ವೈಧವ್ಯದ ಮಹಾಭಯ, ಮತ್ತು ರಾವಣನದೇ ಆದ ಮಾತು. ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಸತ್ಯವಾಕ್ಕುಳ್ಳವನಾಗು’ ಎಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಾರನು. ರಾವಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಅವನೊಡನೆ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೇವಲ ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸೇನೆಗೂ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಂಗಿಯ ಬೇಡಿಕೆ ರಾವಣನ ರಾಜನೀತಿಗೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುರಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯಕರು ಉಪಯುಕ್ತ. ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ರಾವಣನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೋಮಲ ಅಂಶವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಬಹಳ ಹರ್ಷಗೊಂಡವಳಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ದಶಗ್ರೀವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸುರಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನೀನು ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಇವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಹೋಗು. ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ, ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಯೋಗ್ಯ.’ ಅವಳ ಜಾಣ್ಮೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಧುವು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು — ಅವಳು ಅಣ್ಣನ ಕೋಪವನ್ನೂ ಪತಿಯ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದಳು. ಅವನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು, ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಮಧುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ, ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಹೊರಡಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು. ಅನಂತರ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ವೈಶ್ರವಣನ ನೆಲೆಯಾದ ಕೈಲಾಸಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೀಡುಬಿಡಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಕುಂಭೀನಸಿಯ ವಿನಯದಿಂದ ಶತ್ರುವೂ ಮಿತ್ರನಾದನು, ಸೇನೆಗೆ ಹೊಸ ಸಹಾಯಕನೂ ಸೇರಿದನು. ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿನ ರಾತ್ರಿವಾಸವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಂಭೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ನಡೆಯಲಿದೆ; ಅದು ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದ ಪರಮ ನಿದರ್ಶನ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಲಕೂಬರನ ಶಾಪವೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿದೆ. ಮಧುವಿನ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಅವನು ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಹಾಯಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಭಜಮಾನಸ್ಯ’ (ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ, ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಂದವನ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ನೀತಿವಾಕ್ಯದಂತಿವೆ — ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬೇಡುವವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಅಣ್ಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಪತಿಗೆ ಭಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥