ಸರ್ಗ
ಅಪಹೃತ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಶಾಪ, ಶೂರ್ಪಣಖೆಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ದಂಡಕಕ್ಕೆ ರವಾನೆ
ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ದೇವ-ದಾನವ-ಮನುಷ್ಯ-ಋಷಿಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು, ಅವರ ಶೋಕ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪ, ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಶಾಪ, ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ವಿಧವಾವಿಲಾಪ, ರಾವಣನ ಸಮಾಧಾನ, ಖರನೊಡನೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆಯನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಹರ್ಷದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜರ, ಋಷಿಗಳ, ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾವ ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲೀ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನಾಗಲೀ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅವಳ ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ಅವಳನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸ, ಅಸುರ, ಮನುಷ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಯಕ್ಷ-ದಾನವಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ಅವನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಏರಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು — ಶೋಕಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಕಣ್ಣೀರು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತಿತ್ತು. ನದಿಗಳಿಂದ ಸಾಗರವು ತುಂಬುವಂತೆ, ಭಯ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಅಮಂಗಳವಾದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿರ್ದೋಷ ಸುಂದರಿಯರಿಂದ ಆ ವಿಮಾನವು ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ನಾಗ-ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪುತ್ರಿಯರೂ ದೈತ್ಯ-ದಾನವಕನ್ಯೆಯರೂ ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನವರು, ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದವರು, ಉಬ್ಬಿದ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳವರು, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ವಜ್ರವೇದಿಯಂತೆ ಕೃಶರಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವವರು, ರಥದ ಕೂಬರದಂತಹ ನಿತಂಬಗಳಿಂದ ಮನೋಹರರು, ದೇವಾಂಗನೆಯರಂತಿದ್ದವರು, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಶೋಕ-ದುಃಖ-ಭಯಗಳಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಹ್ವಲರಾಗಿದ್ದರು; ಅವರ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಕವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ದಶಗ್ರೀವನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕು ಶೋಕಾಕುಲರಾದ, ದೀನಮುಖ-ದೀನನೇತ್ರರಾದ ಆ ಶ್ಯಾಮೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಿಂಹದ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಜಿಂಕೆಗಳಂತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲೊಬ್ಬಳು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವನೋ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಅಪಹೃತ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣರಸದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ — ಶೋಕವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸುಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನೀರೂ ಬಿಸಿ. ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪುಷ್ಪಕವು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗೃಹದಂತೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತದೆ. ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆಯೂ ಕರುಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದೆ — ದೇವಾಂಗನೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ರೂಪವುಳ್ಳವರು ಇಂದು ಬಂಧಿತರು. ಸಿಂಹದ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಜಿಂಕೆಗಳ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ — ರಾವಣನ ಪರಸ್ತ್ರೀಲಾಲಸೆಯೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹದಿನಾರು ವರ್ಷದ ಯುವತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಆರಂಭ ರಾವಣನ ಹರ್ಷದಿಂದ, ಅಂತ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯದಿಂದ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜಯಾನಂತರ ರಾವಣನು ಲೂಟಿಯಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹಿಡಿದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಾಮವೇ ಅವನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಕೊನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ. ‘ಹತ್ವಾ ಬಂಧುಜನಮ್’ (ಬಂಧುಜನರನ್ನು ಕೊಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವಳ ರಕ್ಷಕರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಗಳ ಕನ್ಯೆಯರೂ — ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ದಾನವ, ಮನುಷ್ಯ, ರಾಕ್ಷಸ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ — ಅವನ ಲೋಭದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸರ್ವಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭಾವವೂ ದುಷ್ಪ್ರಭಾವವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕದ ರೂಪವನ್ನೂ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಜಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದ್ದ ವಿಮಾನವು ಈಗ ಸೆರೆಮನೆ. ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯೌವನದ ಸೂಚಕ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಸ್ತೃತ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ (7–8) ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 7.024.004ರ ಮೊದಲ ಪಾದ (‘ದೀರ್ಘಕೇಶ್ಯಃ…’) ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಭಕ್ಷಯಿಷ್ಯತಿ’ (ತಿಂದುಬಿಡುವನು) ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನ ನರಭಕ್ಷಕತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ದಾಸ್ಯದ ಭಯವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮರಣದ ಭಯವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಒಬ್ಬಳು ಯೋಚಿಸಿದಳು — ‘ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು.’ ಹೀಗೆ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ತಂದೆಯರನ್ನೂ ಗಂಡಂದಿರನ್ನೂ ಸೋದರರನ್ನೂ ನೆನೆದು ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು: ‘ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮಗನು ಹೇಗಿರುವನು? ನನ್ನ ತಾಯಿ ಹೇಗಿರುವಳು, ಸೋದರನು ಹೇಗಿರುವನು — ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರು? ಅಯ್ಯೋ, ಆ ಗಂಡನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಮೃತ್ಯುವೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ — ದುಃಖಭಾಗಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ?’ ಹೀಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು — ‘ಈಗ ನಮ್ಮ ಈ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ದುಃಖವೂ ತನ್ನವರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮಗ, ತಾಯಿ, ಸೋದರ, ಗಂಡ. ತಾಯ್ತನದ ಚಿಂತೆ ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ನಾನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮಗನು ಹೇಗಿರುವನು?’ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಅವರ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಮಾವಧಿ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಯಮಲೋಕವರ್ಣನೆಯ (21ನೆಯ ಸರ್ಗದ) ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸಹಿತಾಃ’ (ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ರೋದನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಮಾನುಷಲೋಕಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಮವಾದುದು ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ — ದುರ್ಬಲರಾದ ನಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ನಾಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾಗುವಂತೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ವಧೋಪಾಯಗಳಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯೋ, ದುರಾಚಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಜಿಗುಪ್ಸೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದುರಾತ್ಮನ ಪರಾಕ್ರಮವೇನೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದೇ, ಆದರೆ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಈ ಕರ್ಮವು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದರಿಂದ, ಈ ದುರ್ಮತಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವನು.’ ಸತಿಯರಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಪತಿವ್ರತೆಯರಾದ ಸಾಧ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನಾದರೋ ತಕ್ಷಣ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಂತೆ ನಿಷ್ಪ್ರಭನಾಗಿ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಂತಾದನು. ಹೀಗೆ ಅವರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಶಾಪ — ವೇದವತಿಯದು (17), ಅನರಣ್ಯನದು (19), ಈಗ ಪತಿವ್ರತೆಯರದು. ಮೂರು ಶಾಪಗಳೂ ರಾವಣನ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇದರ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ — ‘ಸ್ತ್ರೀಕೃತೇನ ವಧಃ’ (ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ವಧೆ); ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ವಧೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅವನ ಉದಯದಲ್ಲಿ ಇತರರ ತೇಜಸ್ಸು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ಅನಂತರ ರಾವಣನ ನಿಷ್ಪ್ರಭತೆ — ಪತಿವ್ರತೆಯರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವವು ತಕ್ಷಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನ ಪಾಪವನ್ನು ಅರಿಯರು, ಅಥವಾ ಲೆಕ್ಕಿಸರು. ‘ಧಿಙ್ ಮಾನುಷಂ ಲೋಕಮ್’ (ಮಾನುಷಲೋಕಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಚಿತ್ರ — ಬಲಶಾಲಿಯೇ ಪ್ರಭುವಾಗಿರುವ, ಧರ್ಮವಲ್ಲದ, ಮಾನುಷಲೋಕವನ್ನು ಅವರು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಿಸ್ಮಯ, ನಿಂದೆ, ಶೋಕ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಪತಿವ್ರತೆಯರ ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಶಾಪವು ಸಫಲವಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ದುಂದುಭಿಗಳಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶಾಪವು ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕಥೆಯ ದೈವಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ನಾಶವು ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು.
ಈ ನಡುವೆ ಘೋರಳೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಿ, ರಾವಣನ ತಂಗಿ ಆ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯು ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ತಂಗಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಭದ್ರೆ, ಇದೇನು? ನನಗೆ ಬೇಗನೆ ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ?’ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ್ದ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು: ‘ರಾಜನೇ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಿಧವೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿರುವೆ. ರಾಜನೇ, ಕಾಲಕೇಯರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ದೈತ್ಯರು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿಯನಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಗಂಡನಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣಾ, ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೋದರನಾದ ಶತ್ರುವಾದ ನೀನು ಅವನನ್ನೂ ಕೊಂದೆ. ರಾಜನೇ, ಬಂಧುವಾದ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದಿರುವೆ; ನೀನು ತಂದಿಟ್ಟ ‘ವಿಧವೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನಾನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಳಿಯನನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಿತ್ತಲ್ಲವೇ; ಅವನು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು — ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ವಿಲಾಪವು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಭ್ರಾತೃಗಂಧೀ ರಿಪುಃ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೋದರ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶತ್ರು. ‘ವೈಧವ್ಯಶಬ್ದಂ ಭೋಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ವಿಧವೆ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಧವೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ‘ವಿಧವೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಬದುಕಬೇಕಾಗುವುದು. ಅಳಿಯನ ರಕ್ಷಣೆ ಬಂಧುವಿನ ಧರ್ಮ — ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ರಾವಣನಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಗೇಡು. ಕಾಲಕೇಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ‘ನಾನೂರು’ — ಎರಡನ್ನೂ ಮುದ್ರಣದಂತೆಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಫಲ — ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ದಂಡಕವಾಸ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಭೇಟಿ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣ. ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ‘ಬಾಷ್ಪಪರಿರುದ್ಧಾಕ್ಷೀ ರಕ್ತಾಕ್ಷೀ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದವಳು, ಕೆಂಗಣ್ಣಿನವಳು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತ್ವಯಾಸ್ಮಿ ನಿಹತಾ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಹತಳಾದೆ) — ಗಂಡನ ವಧೆಯಿಂದ ಅವಳೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ. ‘ನ ಲಜ್ಜಸೇ?’ (ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?) ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾವಣನ ಆತ್ಮಸಮ್ಮಾನವನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಭಾವವು ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದ ಸ್ತ್ರೀವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಹೊರಗೆ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ರೋದನ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂಗಿಯದು.
ಹೀಗೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ತಂಗಿಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಗೂ, ಅಳುವುದು ಸಾಕು; ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹೆದರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ದಾನ, ಮಾನ, ಪ್ರಸಾದಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದ, ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಗೊಂಡಿದ್ದ, ಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ನಾನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನವರನ್ನೂ ಪರರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ಅಳಿಯನನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ತಂಗೀ, ನಿನ್ನ ಆ ಗಂಡನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಾಧ್ಯವೋ ಆ ಹಿತವನ್ನು ನಿನಗೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಮರ್ಥನೆಯಿದೆ — ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ, ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ತರ್ಕ. ತಂಗಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಧನ-ಮಾನಗಳಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಉಪಾಯ. ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಾಧ್ಯವೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಸಮಾಧಾನವು ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದೆ ಅವಳ ಕ್ರೋಧವೇ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುವುದು. ‘ವತ್ಸೇ’ (ಮಗೂ) ಎಂಬ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವನ ಸೋದರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಾನಮಾನಪ್ರಸಾದೈಃ’ — ರಾಜನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳು.
ರಾವಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸೋದರ ಖರನ ಬಳಿ ವಾಸಮಾಡು. ನಿನ್ನ ಈ ಸೋದರನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ — ಅವರ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ದಾನದಲ್ಲೂ — ಒಡೆಯನಾಗುವನು. ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮಗನಾದ ಈ ಸೋದರ ಖರನು ಪ್ರಭುವಾಗಿ, ಸದಾ ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನಿಶಾಚರನಾಗಿರುವನು. ಈ ವೀರನು ದಂಡಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಲಿ; ಮಹಾಬಲನಾದ ದೂಷಣನು ಇವನ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನು. ಅಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ಖರನು ಸದಾ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವನು; ಇವನು ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾಗುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವೀರ್ಯಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಯಾರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ದಂಡಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಅಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು) ನಿವಾರಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು; ಆ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯೂ ಅಲ್ಲಿ ದಂಡಕವನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆಯ ಮೂಲವಿದೆ — ಖರ-ದೂಷಣರು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ಶೂರ್ಪಣಖೆ — ಇವರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತರಾದರು. ಇವರೊಡನೆಯೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವುದು; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಖರನು ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನ ಮಗನಾದ ಸೋದರ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾವಣನ ಯೋಜನೆ ರಾಜಕೀಯವೂ ಹೌದು — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಸೀಮೆ ದೃಢವಾಯಿತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಶನಸ್ಸಿನ ಶಾಪದ ಕಥೆಯಿದೆ (ದಂಡಕವು ಉಶನಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗುವುದು) — ಅದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ. 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಖರನು ‘ಪ್ರಯಾಣೇ ದಾನೇ ಚ ಪ್ರಭುಃ’ (ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ದಾನದಲ್ಲೂ ಒಡೆಯ) — ಸೇನೆಯ ಸಂಚಾಲನದಲ್ಲೂ ವೇತನ ನೀಡಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರ. ದೂಷಣನ ನೇಮಕವೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಪಾತ್ರಗಳ ಪರಿಚಯ. ‘ಅಕುತೋಭಯಃ’ (ಯಾರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಚಿತ್ರ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗುವನು. ‘ನಿಹತಕಂಟಕಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ ರಾಜ್ಯ) — ಅವನು ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಉಪದ್ರವ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಸಂಧಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥