॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 23ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಿವಾತಕವಚರೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿ, ಕಾಲಕೇಯರ ವಧೆ ಮತ್ತು ವರುಣಪುತ್ರರ ಪರಾಜಯ

ರಸಾತಲಪ್ರವೇಶ, ಭೋಗವತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗರ ವಶೀಕರಣ, ನಿವಾತಕವಚರೊಡನೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸಖ್ಯಸ್ಥಾಪನೆ, ಅಶ್ಮನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕೇಯರ ವಧೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನ ವಧೆ, ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸುರಭಿಯ ದರ್ಶನ, ವರುಣಪುತ್ರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಾಜಯ, ಪ್ರಹಾಸನ ಮಾತು

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಯಮನನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಕಂಡನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಯಮಯುದ್ಧದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ — ಅವನ ಜಯವು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾರೀಚನೇ ಮೊದಲಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದರು. ಹಿಂದೆ ಯಮನ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವರು ಈಗ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಜಸೇವಕರ ಸ್ವಭಾವವಿದು. ರಾವಣನೂ ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸದೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೌಶಲ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ದೈತ್ಯರ ಮತ್ತು ಉರಗಗಣಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ವರುಣನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ, ಜಲನಿಧಿಯಾದ ರಸಾತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ವಾಸುಕಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಭೋಗವತೀ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾಗರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಣಿಮಯೀ ಪುರಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ವರ ಪಡೆದ ನಿವಾತಕವಚರೆಂಬ ದೈತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಕ್ಷಸನು ಅವರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳವರೂ ಯುದ್ಧಮದೋನ್ಮತ್ತರೂ ಆದ ಆ ದೈತ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ರಸಾತಲದ ಭೂಗೋಳವಿದೆ — ಮೊದಲು ನಾಗರ ಪುರಿಯಾದ ಭೋಗವತಿ, ಆಮೇಲೆ ದೈತ್ಯರ ಪುರಿಯಾದ ಮಣಿಮಯಿ. ವಾಸುಕಿ ನಾಗರಾಜ; ಅವನ ಪುರಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಯಿತು. ನಿವಾತಕವಚರಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಪ್ರಬಲರು — ಅವರು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಬಲರಾದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು. ರಸಾತಲವನ್ನು ‘ಪಯಸಾಂ ನಿಧಿಃ’ (ಜಲನಿಧಿ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಕೆಳಭಾಗವೇ ರಸಾತಲ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ. ಅದು ವರುಣನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ವರುಣನೇ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಗರನ್ನೂ ದೈತ್ಯರನ್ನೂ ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಗರ ವಶೀಕರಣ ಸುಲಭವಾಯಿತು — ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವರು ವಶರಾದರು ಎಂಬುದು ‘ಕೃತ್ವಾ ನಾಗಾನ್ವಶೇ’ (ನಾಗರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಿವಾತಕವಚರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಸುವಿಕ್ರಾಂತರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ನಾನಾಯುಧಧಾರಿಗಳು, ಯುದ್ಧದುರ್ಮದರು — ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಶರೀರದ ಗಾಯಗಳೂ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಶೂಲ, ತ್ರಿಶೂಲ, ವಜ್ರ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಪರಶುಗಳಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ದಾನವರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸೀಳಿದರು. ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರಿಗೂ ಜಯವಾಗಲೀ ನಾಶವಾಗಲೀ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಗತಿಯಾದ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪಿತಾಮಹದೇವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ವೃದ್ಧನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ನಿವಾತಕವಚರ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಡೆದು, ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಂತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವಾಸುರರೂ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ದೇವ-ದಾನವರು ಒಟ್ಟಾಗಿಯೂ ನಾಶಪಡಿಸಲಾರರು. ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸಖ್ಯವು ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರರ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ ಸಮಾನವಾದವು — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿವಾತಕವಚರೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಇದ್ದನು. ಅವರಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದನು; ತನ್ನ ಪುರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಿಲ್ಲದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ದಶಾನನನು ಅಲ್ಲಿ ಪಡೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ನೂರು ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತು ಒಂದು ನೂರನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಜಲೇಂದ್ರನ ಪುರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ರಸಾತಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ತೆ ಶಾಂತಿದೂತ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮನ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತರ್ಕ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಮಬಲರಾದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧವು ನಿಷ್ಫಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಸಖ್ಯ — ಇದು ಸಖ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ವಿಧಿ; ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯವೂ ಹೀಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ನೂರು ಮಾಯೆಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವುದು — ಮಾಯಾಯುದ್ಧವು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶೇಷ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶತಮ್ ಏಕೋನಮ್ ಆತ್ಮವಾನ್’ ಎಂದಿದೆ — ಒಂದು ಕಡಿಮೆ ನೂರು (99); ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶತಮೇಕಂ ಸಮಾಪ್ತವಾನ್’ (ಒಂದು ನೂರನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು). ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯುದ್ಧ — ಇದು ಯಮಯುದ್ಧದ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೀರ್ಘವಾದುದು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಮಿತ್ರರ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದವು’ ಎಂಬ ಮಾತು ನೀತಿವಾಕ್ಯ — ಮಿತ್ರರ ಧನವೂ ಭೋಗಗಳೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದವು. ಇದರ ಫಲ — ರಾವಣನು ನಿವಾತಕವಚರಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಪುರದಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೈತ್ರಿಯು ಅವನ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಾಂತವಾದ ವಿರಾಮ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ದಾನವರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸೀಳಿದರು — ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯು ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೂರು ಮಾಯೆಗಳ ಜ್ಞಾನವು ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮೈತ್ರಿಯಿಂದಲೂ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲಕೇಯರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಅಶ್ಮನಗರವೆಂಬ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಬಲೋತ್ಕಟರಾದ ಕಾಲಕೇಯರನ್ನು ಕೊಂದು, ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಗಂಡನೂ ತನ್ನ ಭಾವನೂ ಬಲವಂತನೂ ಬಲೋತ್ಕಟನೂ ಆದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನನ್ನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದನು — ಆಗ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನೂರು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಮಹತ್ತ್ವವು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಪತಿಯು ರಾವಣನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು; ಇದೇ ಮುಂದೆ (24ನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ‘ಜಿಹ್ವಯಾ ಸಂಲಿಹನ್’ (ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವಂತೆ) — ಅವನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಭೀಕರರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ನಾಲಿಗೆ. 17.2–19.1 ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವಧೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ದುಃಖಕರ — ಅವನು ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ಗಂಡನನ್ನೂ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಅವನೇ ‘ಯುದ್ಧದ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.

ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಬಿಳಿಯ ಮೇಘದಂತೆಯೂ ಕೈಲಾಸದಂತೆಯೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವರುಣನ ದಿವ್ಯ ಆಲಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಹಾಲನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುರಭಿ ಎಂಬ ಹಸುವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವಳ ಹಾಲಿನ ಹರಿವಿನಿಂದಲೇ ಕ್ಷೀರೋದವೆಂಬ ಸಾಗರವು ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹೋರಿಗಳ ತಾಯಿಯಾದ ಸುರಭಿಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಯಾವ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ತಣ್ಣನೆಯ ಕಿರಣಗಳ ನಿಶಾಕರನಾದ ಚಂದ್ರನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ, ಯಾವ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೊರೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಜೀವಿಸುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಮೃತವೂ ಸ್ವಧಾಭೋಜಿಗಳಾದ ಪಿತೃಗಳ ಸ್ವಧೆಯೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವೋ, ಆ ಸಾಗರದ ಮೂಲವಾದವಳು ಅವಳು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ಸುರಭಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುವ ಪರಮಾದ್ಭುತಳಾದ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಮಹಾಘೋರವಾದ ವರುಣಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನೂರಾರು ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ, ಸದಾ ಸಂತೋಷಮಯವಾದ ವರುಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹವನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಸುರಭಿಯ ಹಾಲಿನಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ, ಅದರಿಂದ ಚಂದ್ರ, ಅಮೃತ, ಸ್ವಧೆ. ರಾವಣನೂ ಸುರಭಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೂ ಗೋಮಾತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಳಿದಿದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ವರುಣಗೃಹದ ‘ಧಾರಾಶತಾಕೀರ್ಣಂ’ (ನೂರಾರು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಜಲದೇವತೆಯ ಮನೆಗೆ ತಕ್ಕುದು — ಅಲ್ಲಿ ಕಾರಂಜಿಗಳಂತೆ ಧಾರೆಗಳಿವೆ. ಸುರಭಿಯು ಕಾಮಧೇನು ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳ ಹಾಲಿನಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೊರೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಋಷಿಗಳು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ನೊರೆಯನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷ. ಚಂದ್ರನು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದನು ಎಂಬುದು ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಕಥೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಾಲಯದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶುಭ್ರವೂ ಉನ್ನತವೂ ಕಾಂತಿಯುತವೂ ಆದುದು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯು ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ವಿಧಿ; ರಾವಣನು ಸುರಭಿಯನ್ನು ದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ, ಯೋಧರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿ — ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಯಾದ ರಾವಣನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಲಿ; ಇಲ್ಲವೇ ಕೈಮುಗಿದು “ನಾನು ಸೋತಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಲಿ; ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ನಡುವೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನ ಮಕ್ಕಳೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೂ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಹೊರಬಂದರು; ಗೌ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಹೊರಬಂದರು. ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆ ಹೋಗುವ ರಥಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿಯೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅನಂತರ ಜಲೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರರಿಗೂ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾವಣನಿಗೂ ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸನಾದ ದಶಗ್ರೀವನ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯರು ವರುಣನ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ವರುಣನ ಮಕ್ಕಳು ರಣಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಅವರು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ರಥಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆಗ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಅವರ ನಡುವೆ ದೇವ-ದಾನವರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ತುಮುಲವಾದ ಮಹಾ ಆಕಾಶಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ಅವರು ಅಗ್ನಿಸದೃಶವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಕಟ — ವರುಣಪುತ್ರರು ಅವನನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರುಣಪುತ್ರರ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಚತುರವಾದುದು — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸೋತ ಅವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಆಹ್ವಾನವು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ — ಯುದ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ಸೋಲಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆ; ‘ಸಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧೀಮತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾವಣನಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕವಿಯು ಶತ್ರುವಿನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವರುಣನ ಮಕ್ಕಳು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು — ವರುಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯ. ಗೌ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರರು ವರುಣನ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ರಥಗಳು ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಗಳು — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರೇ ವರುಣನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಆದರೆ ವರುಣಪುತ್ರರು ಸ್ವತಃ ವೀರರು — ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಾನವನ್ನಷ್ಟೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶಯುದ್ಧವನ್ನು ದೇವದಾನವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಪುತ್ರರ ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ಬಾಣಗಳು ಜಲದೇವತೆಯ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೂ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಇದು ಸುಂದರವಾದ ವಿರೋಧ. ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದ್ದು ಅವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು. ಯುದ್ಧದ ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಧೀಮತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಚಿತ್ರ — ಕವಿಯು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಕೌಶಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ‘ಮಹಾವೀರ್ಯೈಃ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಯಮನಿಗೆ ಹೆದರಿದ್ದರೂ ವರುಣಸೇನೆಯ ಎದುರು ಅವರು ವೀರರು.

ಆಗ ರಾಜನು ಅಪಮಾನಿತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವೀರ ಮಹೋದರನು ಮೃತ್ಯುಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿದನು. ಆ ಮಹೋದರನ ಗದೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಗಳೂ ವಾಯುವೇಗದವೂ ಆದ ವರುಣನ ಕುದುರೆಗಳು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ವರುಣಪುತ್ರರ ಯೋಧರನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದು, ಅವರು ರಥವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಬೇಗನೆ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾರಥಿಗಳೊಡನೆ ಅವರ ಆ ರಥಗಳು ಮಹೋದರನಿಂದ ನಾಶವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನ ಶೂರರಾದ ಪುತ್ರರು ರಥಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಮಹೋದರನನ್ನು ಸೀಳಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ತಡೆದರು. ಬಿಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ವಜ್ರಸದೃಶವಾದ ಅತಿದಾರುಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಮೇಘಗಳು ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ, ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಕ್ಕಿದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಮಹಾಘೋರವಾದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷನು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ನೂರಾರು ಭಲ್ಲಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಶತಘ್ನಿಗಳನ್ನೂ ಅವರ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಆ ವೀರರು ಕಾಲಾಳುಗಳಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವನಿಂದಲೇ ಆ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಥಟ್ಟನೆ ಕುಸಿದರು — ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ ಆನೆಗಳು ದೊಡ್ಡ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕು ಕುಸಿಯುವಂತೆ. ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಹ್ವಲರಾದ ವರುಣಪುತ್ರರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ, ಮೇಘವು ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳ ಸುರಿಮಳೆಯಿಂದ ವರುಣನವರನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು; ಅವರ ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ರಣದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನ ಪಾತ್ರವು ನಿರ್ಣಾಯಕ — ರಾಜನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮೃತ್ಯುಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸೇವಕನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಆದರೆ ವರುಣಪುತ್ರರೂ ವೀರರು — ರಥಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ಅವರು ವ್ಯಥೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತು ವರ್ಷದ ಆನೆಯು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು — ಈ ಉಪಮೆಯು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೃದ್ಧನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣಪುತ್ರರು ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಹತರಾಗಲಿಲ್ಲ, ಪರಾಜಿತರಾದರು ಅಷ್ಟೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಮಹೋದರನ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಕುದುರೆ-ರಥಗಳ ನಾಶ, ಎರಡನೆಯದು ವರುಣಪುತ್ರರ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ರಾವಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುದು, ಮೂರನೆಯದು ರಾವಣನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಬಲವು ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವರುಣಪುತ್ರರು ‘ಸ್ವಪ್ರಭಾವಾನ್ನ ವಿವ್ಯಥುಃ’ (ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಥವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮಹೋದರನನ್ನು ಸೀಳಿದ್ದೂ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳುವ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನ ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಮುಸಲ, ಭಲ್ಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಶಕ್ತಿ, ಶತಘ್ನಿ — ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉಪರಿ ವಿಷ್ಠಿತಃ’ (ಮೇಲೆ ನಿಂತು) — ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲ. ರಾವಣನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೇಘದಂತೆ ಅವನ ನಾದ. ವರುಣಪುತ್ರರ ಪತನ ‘ಪದಾತಯಃ’ (ಕಾಲಾಳುಗಳಾಗಿ) — ರಥವಿಲ್ಲದ ಅವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳುಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸೇವಕರು ಅವರನ್ನು ರಣದಿಂದ ಎತ್ತಿ ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಸೇವಕರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ. ರಾವಣನು ಸೋತವರನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗುರಿ ವರುಣನೇ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಜಯವು ಪೂರ್ಣವಾದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ವರುಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಲೋಕಪಾಲವಿಜಯವು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವರುಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ.’ ವರುಣನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಪ್ರಹಾಸನೆಂಬುವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಜಲೇಶ್ವರನಾದ ಮಹಾರಾಜ ವರುಣನು ಗಾಂಧರ್ವವನ್ನು (ಸಂಗೀತವನ್ನು) ಕೇಳಲು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನಲ್ಲ. ವೀರನೇ, ರಾಜನೇ ಹೋಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಏನು ಫಲ? ಇಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಕುಮಾರರು ಪರಾಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ನಾದಮಾಡುತ್ತ ವರುಣಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ವರುಣನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯು ಕಥೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಅಂಶ — ಲೋಕಪಾಲನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ವರುಣವಿಜಯವು ಅಪೂರ್ಣ. ಪ್ರಹಾಸನ ಮಾತು ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಚತುರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಶ್ರಮದ ವ್ಯರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಹಾಸೋ’ ಎಂದಿದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪ್ರಭಾಸ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭಾಸೋ’. ಈ ಸರ್ಗದ ನಂತರ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ‘ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದ ನಂತರ ಐದು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ ಸರ್ಗಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ; ಅನಾವಶ್ಯಕ ವಿಸ್ತಾರದ ಭಯದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ.’

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ