ಸರ್ಗ
ಯಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಲದಂಡದ ನಿವರ್ತನೆ
ಯಮನು ರಥವನ್ನೇರಿ ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಕಾಲದಂಡದೊಡನೆ ಹೊರಡುವುದು, ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಲಾಯನ, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಯುದ್ಧ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಕಾಲದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮನು ತಡೆಯುವುದು, ಯಮನ ಅಂತರ್ಧಾನ, ರಾವಣನು ಯಮಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಆ ರಾವಣನ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಭುವಾದ ವೈವಸ್ವತನು ಶತ್ರುವು ಗೆದ್ದನೆಂದೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಯಿತೆಂದೂ ಭಾವಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಯೋಧರು ಹತರಾದರೆಂದು ತಿಳಿದು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ತಾ.’ ಆಗ ಅವನ ಸಾರಥಿಯು ದಿವ್ಯವಾದ ಮಹಾರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಯಮನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿದನು. ಅವನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಸ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮೃತ್ಯುವು ನಿಂತಿತ್ತು — ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅದು ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕಾಲದಂಡವು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ನಿಂತಿತು — ಯಮನ ದಿವ್ಯಾಯುಧ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ. ಅವನ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರವಿಲ್ಲದ ಕಾಲಪಾಶಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದವು, ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಸುಡುವ ಮುದ್ಗರವೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ನಿಂತಿತ್ತು. ಆಗ ಸರ್ವಲೋಕಭಯಂಕರನಾದ ಕಾಲನು ಹಾಗೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು, ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ನಡುಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯಮನ ಆಯುಧಗಳು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತಿವೆ — ಮೃತ್ಯು, ಕಾಲದಂಡ, ಕಾಲಪಾಶಗಳು, ಮುದ್ಗರ — ಇವು ಜೀವಂತ ಸಹಚರರಂತೆ ಅವನೊಡನಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಯಮನ ಅದ್ಭುತರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ಸರ್ವವಿನಾಶದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರೂಪ. ‘ಯಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸರ್ವಮ್’ (ಯಾರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ) ಎಂಬುದು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪರಿಚಯ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ — ಯಮನ ಕೋಪವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯದ ಕಾರಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ಶಾಂತನಾದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧ ಯೋಧ — ಅವನ ಎರಡು ರೂಪಗಳು. ‘ರಥೋ ಮೇ ಉಪನೀಯತಾಮ್’ (ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ತಾ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ತ್ವರಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸದೆಯೇ ಕವಿಯು ಅವನ ಸಹಚರರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಭಯಾನಕತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ಭಯಾನಕತೆಯು ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ — ಇದುವರೆಗೆ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದನು, ಆದರೆ ಈಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ. ಯಮನು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸದೆ ತಾನೇ ರಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯು ಸುಂದರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು; ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಆ ರಥವು ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯು ನಿಂತಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳಂತಿದ್ದ, ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ಆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿದವು. ಹಾಗೆ ವಿಕಾರವಾದ, ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸಚಿವರು ಥಟ್ಟನೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು ‘ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಾವು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿದರು. ಆದರೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಲೋಕಭಯಂಕರವಾದ ಅಂತಹ ರಥವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಭಯವು ಆವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಧೈರ್ಯವು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ಓಡಿಹೋದರು, ಅವನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಯಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ರಾವಣನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ರಾವಣನು ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಮೇಘವು ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ಆ ವೈವಸ್ವತನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಯಮನ ಕುದುರೆಗಳು ‘ಮನಸಸ್ತುಲ್ಯಾಃ’ (ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಅವುಗಳ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಲಾಯನವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಅವರು ಯಮದೂತರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಧೈರ್ಯ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಲಘುಸತ್ತ್ವತಯಾ’ (ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವದಿಂದ) ಎಂದು ಕವಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಸತ್ತ್ವ ಅಲ್ಪ. ರಾವಣನಾದರೋ ವರಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಭೀತನು, ಆದರೆ ಅವನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ — ಅನುಭವಿ ಯೋಧನಂತೆ ಅವನು ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ಮೇಘವೃಷ್ಟಿಯಂತೆ — ನಿರಂತರವೂ ಹೇರಳವೂ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಮಬಲರ ಯುದ್ಧವು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ವೀರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಯಮನ ರಥವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ಸ್ಥಿರನು. ಈ ವೀರತೆ ಅವನ ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ — ಅವನ ಗುಣಗಳೂ ದೋಷಗಳೂ ಎರಡೂ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿವೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪಲಾಯನವು ಅವನ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಾರು ಮಹಾಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಶಲ್ಯಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಕರ್ಶನನಾದ ಯಮನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಲು, ಶತ್ರುವು ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿದನು. ಆಗ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದ ಯಮ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ತುಮುಲಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ವೀರನಾದ ರಾಮ, ಆಗ ಗಂಧರ್ವಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯನೂ ಪ್ರೇತಗಳ ಈಶ್ವರನೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲು ಲೋಕಗಳ ಸಂವರ್ತದಂತೆ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಂತೆ — ಆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೂ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಏಳರಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಿದನು, ಲಕ್ಷ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ಯಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಯುದ್ಧ ಎಂಬ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯು ಯುದ್ಧದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಯಮನೊಡನೆ ಯಾರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಡುತ್ತಾನೆ, ಮರುಕ್ಷಣ ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಏರಿಳಿತಗಳು. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾಗಿ ಬಂದದ್ದು ನಾರದನ ಕುತೂಹಲದಂತೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುವುದು — ಅವನೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವನು. ‘ಸಂವರ್ತ ಇವ ಲೋಕಾನಾಮ್’ (ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಳಯದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಳಯಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳ ಮೂರು ಗುರಿಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೃತ್ಯು, ಸಾರಥಿ, ಯಮ; ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಭೇದವಿಲ್ಲ — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಅವಿರತ ಯುದ್ಧ. ರಾವಣನ ‘ವಿಸಂಜ್ಞಃ ವಿಮುಖಃ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿದ) ಅವಸ್ಥೆ ಅವನ ಮೊದಲ ನಿಜವಾದ ಪರಾಜಯದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ‘ಸಮರೇಷ್ವನಿವರ್ತಿನೋಃ’ (ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಇಬ್ಬರೂ ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಹೊಡೆದದ್ದು ರಾವಣನ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ ಬಾಣಗಳು — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಯಮನ ಮುಖದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ, ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೊಗೆಯುಳ್ಳ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯು ಹುಟ್ಟಿತು. ದೇವ-ದಾನವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ರಿಕ್ತರಾದ ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಕಾಲರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು — ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಬಂದಿತು ಎಂದು. ಆಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮೃತ್ಯುವು ವೈವಸ್ವತನಿಗೆ ಹೇಳಿತು: ‘ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಈ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಯಾವ ಮೇರೆಯೂ ಇರದು — ಇದು ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು, ನಮುಚಿ, ಶಂಬರ, ನಿಸಂದಿ, ಧೂಮಕೇತು, ವಿರೋಚನನ ಮಗ ಬಲಿ, ದೈತ್ಯ ಶಂಭು, ಮಹಾರಾಜ ವೃತ್ರ, ಬಾಣ; ಶಾಸ್ತ್ರವಿದರಾದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮಹೋರಗರು, ಋಷಿಗಳು, ಪನ್ನಗರು, ದೈತ್ಯರು, ಯಕ್ಷರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು; ಮಹಾರಾಜನೇ, ಯುಗಾಂತದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸಮುದ್ರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮರಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯೂ ನನ್ನಿಂದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ದುರಾಸದರೂ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದು ನಾಶವಾದರು — ಇನ್ನು ಈ ನಿಶಾಚರನ ಪಾಡೇನು? ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ದಯವಿಟ್ಟು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡು, ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಯಾವ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಲನೇ, ಇದು ನನ್ನ ಬಲವಲ್ಲ, ಇದು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ — ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ವಭಾವದ ಪರಿಚಯವಿದೆ — ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಯು ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಹಿಂದೆ ಹತರಾದ ಮಹಾಮಹಿಮರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ದೈತ್ಯರಾಜರು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಇಡೀ ಭೂಮಿ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಉದ್ದೇಶ ರಾವಣನ ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು — ‘ಕಿಮುತ ಅಯಂ ನಿಶಾಚರಃ?’ (ಇನ್ನು ಈ ನಿಶಾಚರನ ಪಾಡೇನು?). ಮೃತ್ಯುವು ಇಲ್ಲಿ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ನಿಸರ್ಗ’ (ಸ್ವಭಾವ) ಎನ್ನುತ್ತದೆ; ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅದರ ಸ್ವಭಾವ, ಪರಾಕ್ರಮವಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯು-ಕಾಲರ ಹರ್ಷ ವಿಚಿತ್ರ — ಯುದ್ಧವು ಅವರಿಗೆ ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಯಮನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಟ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ದೃಶ್ಯರೂಪ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುಗಳು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ನೃಸಿಂಹನಿಂದ ಹತನಾದನು, ವೃತ್ರ ಇಂದ್ರನಿಂದ, ಬಲಿ ವಾಮನನಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದನು ಇತ್ಯಾದಿ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕಾಲಚಕ್ರದ ಚಿತ್ರವೂ ಇದೆ — ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ, ಪರ್ವತ, ನದಿ, ವೃಕ್ಷಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯು ಅದರಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ. ‘ಮರ್ಯಾದಾ ಹಿ ನಿಸರ್ಗತಃ’ (ಇದು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಮರ್ಯಾದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (25, 31) — ಅದರ ಬಲದ ಆಧಾರ ನಿಯಮವೇ, ಪರಾಕ್ರಮವಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವು ಯಮನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ — ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಅಧೀನ. ಈ ಕ್ರಮವು ಯಮಲೋಕದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಯಮನ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವನ ನ್ಯಾಯಶೀಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೃತ್ಯುವು ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನು ಸಾಯಬೇಕು — ಆದರೆ ವರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದೂ ಅಸಂಭವ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವನು.
ಅದರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಧರ್ಮರಾಜನು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ನಿಲ್ಲು; ನಾನೇ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಪ್ರಭು ವೈವಸ್ವತನು ಅಮೋಘವಾದ ಕಾಲದಂಡವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿ ತೂಗಿದನು. ಅದರ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಪಾಶಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದವು, ಅಗ್ನಿಗೂ ಸಿಡಿಲಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಮುದ್ಗರವೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ನಿಂತಿತ್ತು. ಯಾವುದು ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು? ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ದಂಡವು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಯಮನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಆ ಮಹಾಯುಧವು ಹೊಳೆಯಿತು. ಆಗ ಆ ರಣಾಂಗಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋದರು; ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿದ ಯಮನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡರು. ಯಮನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತಡೆದು ತಾನೇ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಈ ನಿರ್ಣಯವು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲದಂಡದ ವರ್ಣನೆ ಭಯಾನಕ — ಅದರ ದರ್ಶನವೇ ಮೃತ್ಯು, ಇನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶವೇನು. ದೇವತೆಗಳೂ ಓಡಿಹೋದದ್ದು ಈ ದಂಡವು ರಾವಣನಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸರ್ವವಿನಾಶಕ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವು ಬಂದಿದೆ — ದಂಡವು ಬಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಅಮೋಘಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದಂಡವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದುದೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಿಂತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಯಮನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನು ತಾನೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ — ಅವನ ಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸುವನು. ದಂಡದ ಹೊಳೆಯುವಿಕೆಯು ಅದರ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆ ಯಮನು ದಂಡದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಪಿತಾಮಹನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವೈವಸ್ವತನೇ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಈ ದಂಡದಿಂದ ನೀನು ಈ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಇವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನಲ್ಲವೇ; ನಾನು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದು. ದೇವನಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯನಾಗಲೀ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳುಗಾರನನ್ನಾಗಿಸುವನೋ, ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಿದಂತೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಈ ರೌದ್ರ ದಂಡವು ಪ್ರಿಯರು-ಅಪ್ರಿಯರು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಈ ಕಾಲದಂಡವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅಮೋಘ; ಹಿಂದೆ ನಾನೇ ಇದನ್ನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಬಾರದು; ಇದು ಬಿದ್ದರೆ ಯಾರೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಬಿದ್ದಾಗ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಾಯದಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಸತ್ತರೂ, ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುಳ್ಳಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೇಶನ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿದ ಈ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆ; ನೀನು ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಾದರೆ ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ಯವಂತನನ್ನಾಗಿಸು.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ತರ್ಕವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ದಂಡವು ಅಮೋಘ, ವರವೂ ಸತ್ಯ; ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ದಂಡವು ಬಿದ್ದರೆ, ರಾವಣನು ಸತ್ತರೆ ವರವು ಸುಳ್ಳು, ಸಾಯದಿದ್ದರೆ ದಂಡದ ಅಮೋಘತ್ವವು ಸುಳ್ಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡವನ್ನು ಬೀಳಿಸದಿರುವುದೇ ಏಕೈಕ ಉಪಾಯ. ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಆಧಾರ; ಅದು ಭಂಗವಾದರೆ ಸರ್ವಲೋಕದ ಸತ್ಯವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಡದ ನಿರ್ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅದು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಭೇದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗವು ಲೋಕಗಳ ನಾಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಯಮನನ್ನು ‘ತ್ರಿದಶಪುಂಗವ’ (ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಬೇಡಿಕೆಯೇ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು; ಅವನು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವೂ ಗೂಢವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆ ಸಾಧ್ಯ. ಯಮನೂ ದೇವನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ಇದರಿಂದ ರಾಮಾವತಾರದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪುರಸ್ಕೃತಃ’ (ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಂಡದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಅದನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡ ಮತ್ತು ವರ ಎರಡೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು; ಅವುಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಅವನೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಯಮನು ಆಗ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ಈ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆದಿದ್ದೇನೆ; ನೀನೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭುವಲ್ಲವೇ. ಆದರೆ ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಇವನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಈಗ ರಣದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ಮರೆಯಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ರಥ-ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ದಶಗ್ರೀವನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿ ಯಮಸದನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ವೈವಸ್ವತನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಮಹಾಮುನಿ ನಾರದನೂ ಹೋದನು. ಯಮನ ಧರ್ಮಾತ್ಮತ್ವವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ರಾವಣನ ಎದುರು ಸೋತವನಂತೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಯಮನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದನ್ನೇ ಅವನು ಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಬ್ರಹ್ಮವರದಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸನ್ನರು — ಯಮನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ವರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ, ನಾರದನು ತನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ತಣಿಸಿಕೊಂಡು. ‘ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ — ಯಮನ ನಾಶವಲ್ಲ, ಅಂತರ್ಧಾನ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥