ಸರ್ಗ
ರಾವಣನ ಯಮಲೋಕಾಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಯಮಸೈನಿಕರ ಸಂಹಾರ
ನಾರದನು ಯಮನಿಗೆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಪಕದ ಆಗಮನ, ನರಕಯಾತನೆಗಳ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಭೋಗಗಳ ದರ್ಶನ, ಪ್ರೇತಗಳ ಬಿಡುಗಡೆ, ಯಮದೂತರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ, ಪುಷ್ಪಕದ ಭಂಗ, ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಯಮಸೈನ್ಯದ ದಹನ
ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಯಾದ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರದನು ನಡೆದುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಯಮನ ಸದನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಯಮದೇವನನ್ನು ಕಂಡನು; ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕರ್ಮ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ವಿಧಾನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಯಮನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮರಾಜತ್ವದ ಪರಿಚಯ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಮಹರ್ಷಿ ನಾರದನನ್ನು ಕಂಡು ಯಮನೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವರ್ಷಿಯೇ, ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೇ? ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೇ? ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವೇನು?’ ಯಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಧರ್ಮದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕೇಳು, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ತಕ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊ. ಪಿತೃರಾಜನೇ, ದಶಗ್ರೀವನೆಂಬ ಈ ನಿಶಾಚರನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಭೂ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬಂದೆನು. ಆದರೆ ದಂಡವನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ನಿನಗೆ ಇಂದು ಏನಾಗುವುದೋ?’ ನಾರದನ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ಕಾಲದಂಡಧಾರಿಯಾದ ಯಮನಿಗೆ ಭಯವೇನು? ಅಥವಾ ಇಂದು ಏನಾಗುವುದೋ ಎಂದು ಅವನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಯಮನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಅವನು ಸಂದೇಶವಾಹಕ. ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಮನ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿಯೇ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆತುರದಿಂದಲ್ಲ. ನಾರದನು ‘ವಿಧಾನಂ ವಿಧೀಯತಾಮ್’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತೀಕಾರದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊ ಎಂದು. ಅವನ ಉಪದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದು ಕಡೆ ಸೂಚನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ. ಯಮನು ಕಾಲದಂಡಧಾರಿ ಎಂದು ನಾರದನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಈ ನಡುವೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೆಲ್ಲ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ ಹತ್ತಿರ ಬಂದನು. ಯಮಲೋಕವು ಅಂಧಕಾರಮಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕದ ಬೆಳಕು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು — ಈ ದೃಶ್ಯವು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ದಶಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸುಕೃತ-ದುಷ್ಕೃತಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಯವರದನ್ನಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಆಗಮನದಿಂದ ಆ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಭಂಗವುಂಟಾಗುವುದು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯು ಪುಷ್ಪಕದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಯಮಲೋಕದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತಸ್ತತಃ’ (ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಮಲೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ರಾವಣನು ಯಮನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅವನ ಘೋರರೂಪಿಗಳೂ ಭಯಾನಕರೂ ಉಗ್ರರೂ ಆದ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಕಂಡನು. ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಿರುವ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿರುವ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕೆಲವರನ್ನು ಹುಳುಗಳು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೆಲವರನ್ನು ಭೀಕರವಾದ ನಾಯಿಗಳು; ಅವರು ಕಿವಿಗೆ ಆಯಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರನ್ನು ರಕ್ತವೇ ನೀರಾಗಿರುವ ವೈತರಣಿಯಲ್ಲಿ ಪದೇಪದೇ ಈಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಾದ ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಧರ್ಮಿಗಳು ಅಸಿಪತ್ರವನದಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು, ರೌರವದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷಾರನದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷುರಧಾರೆಗಳ ಮೇಲೂ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ನೀರಿಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಶವಗಳಂತಾದ, ಕೃಶರಾದ, ದೀನರಾದ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ, ಕೊಳೆ-ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ, ದೀನರೂ ಒರಟರೂ ಆದ ಜೀವಿಗಳು ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಹೀಗೆ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಾವಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕೆಲವು ಪುಣ್ಯವಂತರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ತಮ್ಮ ಸುಕೃತಗಳಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಗೋದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಗೋರಸವನ್ನು, ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಅನ್ನವನ್ನು, ಗೃಹದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಗೃಹಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕರು ಚಿನ್ನ, ಮಣಿ, ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ, ಸುಂದರಿಯರೊಡನೆ, ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ನರಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಕೊಟ್ಟದ್ದೇ ಮರಳಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ದಾನದ ಫಲವು ಅದೇ ರೂಪದ್ದು — ಗೋದಾತನು ಗೋರಸವನ್ನು, ಅನ್ನದಾತನು ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (11–20) ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಶೇಷಗಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಣನೆಗಳಿಲ್ಲ. ವೈತರಣಿ, ಅಸಿಪತ್ರವನ, ರೌರವ ಮೊದಲಾದ ನರಕಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಪೀಡಿತರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಯಮನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಓದುಗನಿಗೂ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಾಗಲೀ ಪರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಯಮದೂತರು, ಆಮೇಲೆ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಪಾಪಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ನರಕಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಭೋಗಗಳು. ಈ ಕ್ರಮವು ದುಃಖದಿಂದ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಫಲದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಪಾಪಿಗಳ ಯಾತನೆಗಳು ಬಗೆಬಗೆಯವು — ಹುಳುಗಳ ಕಡಿತ, ನಾಯಿಗಳ ಕಡಿತ, ನದಿಯನ್ನು ಈಜುವುದು, ಕಾದ ಮರಳು, ಖಡ್ಗದಿಂದ ಸೀಳುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರಜಲ, ಕ್ಷುರಧಾರೆಗಳು, ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯಾತನೆಯೂ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪಾಪವಿಶೇಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಪುಣ್ಯವಂತರ ಭೋಗಗಳೂ ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಗೋರಸ, ಅನ್ನ, ಗೃಹ; ಇವನ್ನು ಅವರು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ದಾನದ ಮಹಿಮೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕೃತ್ಯವು ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಣ್ಯವಂತರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ‘ಸ್ವತೇಜಸಾ ದೀಪ್ಯಮಾನಾನ್’ (ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಬೆಳಕು ಅವರ ಕರ್ಮದ್ದೇ.
ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಇವರನ್ನು ಕಂಡು, ತಮ್ಮ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು; ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದಶಗ್ರೀವನೆಂಬ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವು ದಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಯಮನ ಅಧಿಕಾರದ ಅವಮಾನ — ಅವನು ಯಮನ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಕಾಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿರಲು ಅವರು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾದ, ಊಹಿಸಲೂ ಆಗದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಆ ಸುಖವು ಕ್ಷಣಿಕ — ಕರ್ಮಫಲದ ನಿಯಮವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು. ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಪ್ರೇತಪಾಲಕರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮರಾಜನ ಶೂರಯೋಧರ ‘ಹಲಹಲ’ ಎಂಬ ಕೋಲಾಹಲವು ಎದ್ದಿತು. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಶೂರರು ಪ್ರಾಸ, ಪರಿಘ, ಶೂಲ, ಮುಸಲ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು; ಅದರ ಆಸನಗಳನ್ನೂ ಮಹಡಿಗಳನ್ನೂ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನೂ ತೋರಣಗಳನ್ನೂ ಜೇನುಹುಳುಗಳಂತೆ ಬೇಗನೆ ಮುರಿದರು. ಜೇನುಹುಳುಗಳ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದುಂಬಿಗಳು ಹೂವನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತುವಂತೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನವಾದ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಪುಷ್ಪಕವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶರಹಿತ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಯಮನ ಸೇನೆಯು ಅಸಂಖ್ಯವೂ ಅತಿ ವಿಶಾಲವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಶೂರರಿದ್ದರು. ರಾವಣನ ಈ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಸಾಧ್ಯ — ಕೆಲವರು ಇದರಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಇತರರು ಯಮನ ಅವಮಾನವನ್ನು. ಮುದ್ರಣದ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ಕೇವಲ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇತಗಳ ಸುಖವು ‘ಅತರ್ಕಿತಮ್’ (ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಬಿಡುಗಡೆ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದುದಲ್ಲ, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮನ ಯೋಧರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಒಡೆಯನ ನ್ಯಾಯವು ಭಂಗವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಇಲ್ಲಿಯೇ — ಪ್ರೇತಪಾಲಕರ ಕೋಲಾಹಲವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹಬ್ಬಿತು. ಪುಷ್ಪಕದ ಭಂಗವೂ ಅದರ ಅಕ್ಷಯತ್ವದಿಂದ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಪುನಃಸ್ಮರಣೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಕ, ಅವನ ವರದಂತೆ. ಯಮನ ಸೇನೆಯ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯು ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಮೃತರಿಗೂ ಅವನೇ ಒಡೆಯ.
ಆಗ ರಾವಣನ ಮಹಾವೀರರಾದ ಆ ಸಚಿವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೂ ಬಲಕ್ಕೂ ತಕ್ಕಂತೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ನೂರಾರು ಮಹಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡಿದರು; ಆ ರಾಜ ದಶಾನನನೂ ಹೋರಾಡಿದನು. ಯಮಲೋಕದ ಮಹಡಿಮನೆಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾದವು — ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಅಮಾತ್ಯರು ಮಹಾ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮ, ಯಮನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲರಾದ ಯಮಯೋಧರು ಆ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶೂಲವೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆ ದಶಾನನನ ಮೇಲೆಯೇ ಎರಗಿದರು. ಅವರ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಚತುರವಾದುದು — ಸೇನಾನಾಯಕನೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ. ಆಗ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕದ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅಶೋಕದ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಂತೆ ಅವನ ರಕ್ತಸ್ರಾವಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಯಮಯೋಧರು ಅವನನ್ನು ಜರ್ಜರಿತಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ಮಹಡಿಮನೆಗಳು ಆಯುಧಗಳು — ಇದು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧಶೈಲಿಯ ಪರಿಚಯ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ‘ಮಹಾಭಾಗರು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಗಳೂ ವೀರರೇ ಎಂಬ ಗೌರವ. ರಾವಣನ ಮೇಲಿನ ಶೂಲವೃಷ್ಟಿಯು ಯಮಯೋಧರ ಸಂಘಟಿತ ಯುದ್ಧಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸಮಬಲರು ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶೋಕದ ಉಪಮೆಯೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ‘ಅಶೋಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಶೋಕರಹಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯ.
ಆ ಬಲಶಾಲಿಯು ಅಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಶೂಲ, ಗದೆ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ, ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆ-ಮರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಮರಗಳ, ಬಂಡೆಗಳ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಆ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ವೃಷ್ಟಿಯು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಯಮಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆದರೆ ಆ ಯಮಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೀಳಿ, ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿ, ಘೋರನಾದ ಆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಲಕ್ಷಾಂತರವಾಗಿ ಹೊಡೆದರು. ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಮುತ್ತುವಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಉಸಿರಾಡಲೂ ಬಿಡದಂತೆ ಹೊಡೆದರು — ಅವನಿಗೆ ಉಸಿರಾಡಲೂ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕವಚವು ಕಳಚಿಬಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ರಕ್ತಸ್ರಾವಗಳಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಅನಂತರ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವರ್ಧಿಸಿದನು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕ್ಷಣಿಕ ಪರಾಜಯ — ಕವಚ ಭಗ್ನವಾಯಿತು, ವಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಂತಕಃ’ (ಅಂತಕನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರ — ಯಮಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅವನು ಅಂತಕನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಯಮಯೋಧರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ಯಾರೂ ಮಾಡದಿದ್ದಂತೆ ಅವರು ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಏಕಂ ಘೋರಂ ರಾಕ್ಷಸಂ ಶತಸಹಸ್ರಶಃ’ — ಒಬ್ಬನ ವಿರುದ್ಧ ಲಕ್ಷಾಂತರ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಯಮಯೋಧರ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಚದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕದ ತ್ಯಾಗ ರಾವಣನ ಸಂಕಟದ ಪರಮಾವಧಿ. ಆದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ದೃಢ ಸ್ವಭಾವ. ‘ಕಾರ್ಮುಕೀ ಬಾಣೀ’ (ಬಿಲ್ಲುಳ್ಳವನು, ಬಾಣವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಪುನಃಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಅನಂತರ ಅವನು ಬಿಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿ, ‘ನಿಲ್ಲಿ, ನಿಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಳೆದು, ತ್ರಿಪುರದ ಮೇಲೆ ಶಂಕರನು ಬಿಟ್ಟಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವು ಶಿವನ ಅಸ್ತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ರಿಪುರದಹನದ ಉಪಮೆ ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತ. ಆ ಬಾಣದ ರೂಪವು ಹೊಗೆ-ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಂಡಲದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು — ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡಲು ಹೊರಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ. ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕಗಳಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಾಣವು ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬೂದಿಮಾಡುತ್ತ ಧಾವಿಸಿತು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಜಂತುಗಳು ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ — ಅದು ಹೋದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಶವಗಳಾಗುವುವು ಎಂದು ತಿಳಿದು. ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ವೈವಸ್ವತನ ಸೈನಿಕರು ಆ ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಹೇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಉರುಳಿಬಿದ್ದರು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸುವಂತೆ ಅವರ ಪತನ. ಅನಂತರ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಜಯವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಮನು ಸ್ವತಃ ಇನ್ನೂ ರಣಕ್ಕೆ ಬಂದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಆಗಮನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಕಥೆಯ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ನಾಶವು ಯಮನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ರಾವಣನು ಶಿವಭಕ್ತನೆಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನಿಗೆ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರ ದೊರೆತಿರುವುದೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸುಡುತ್ತದೆ. ‘ತಿಷ್ಠ ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಮಾತು ಯೋಧನ ಆಹ್ವಾನ; ರಾವಣನು ಓಡುತ್ತಿರುವವರನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಮಸೈನ್ಯದ ನಾಶದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮನು ಸ್ವತಃ ರಣಕ್ಕೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥