ಸರ್ಗ
ನಾರದನ ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಯಮಲೋಕಗಮನ
ಮೇಘಗಳ ನಡುವೆ ನಾರದನ ದರ್ಶನ, ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವಂತೆ ಉಪದೇಶ, ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ, ನಾರದನ ಕುತೂಹಲ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆ
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ದಟ್ಟ ಮೇಘಗಳ ನಡುವೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಾರದನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು. ನಿಶಾಚರನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ರಾವಣನೂ ಋಷಿಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲನು — ನಾರದನ ಪ್ರಭಾವವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಾನ್ಯವಾದುದು. ಆಗ ಮೇಘದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯೇ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನೇ, ನಿಲ್ಲು. ಸತ್ಕುಲಸಂಜಾತನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವಿಷ್ಣುವು ಮಾಡಿದ ದೈತ್ಯಸಂಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವ-ಉರಗರ ದಮನದಿಂದಲೂ ನಾನು ಹೇಗೆ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೆನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಸಂಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ನಾರದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ — ಅವನು ಕಲಹಪ್ರಿಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಹೊಸ ಯುದ್ಧದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೈತ್ಯವಧೆಯೊಡನೆ ರಾವಣನ ವಿಜಯಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ವಿಷ್ಣುವು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನಾದರೋ ದರ್ಪದಿಂದ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ — ನಾರದನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾರದನು ಮೇಘದ ಮೇಲೆ, ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ — ಇಬ್ಬರ ಸಂವಾದವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆ ಲೋಕಪಾಲರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಮುನಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗೆ ಮಧುರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ನಾರದನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಏನನ್ನೋ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಕೇಳುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಮಗೂ, ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸು. ಮಗೂ, ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯನಾದ ನೀನು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಲೋಕವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವಾಗ ಅದು ಹತವಾದಂತೆಯೇ. ದೇವ, ದಾನವ, ದೈತ್ಯ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾದ ನೀನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಸದಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂಢವಾದ, ಮಹಾ ವ್ಯಸನಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ರೋಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂತಹ ಲೋಕವನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವರು? ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನಿಷ್ಟಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವನು? ದೈವದಿಂದ ಹತವಾದ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ-ಮುಪ್ಪು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ, ವಿಷಾದ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಮೂಢವಾದ ಲೋಕವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನೋಡು — ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕವು ಮೂಢವಾದುದು, ಹೀಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉದ್ದೇಶಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಗತಿ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು. ಒಂದು ಕಡೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜನರು ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದುಃಖಿತರು ಕಣ್ಣು-ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಬನಿಧಾರೆ ಸುರಿಸುತ್ತ ಅಳುತ್ತಾರೆ. ತಾಯಿ-ತಂದೆ-ಮಕ್ಕಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಹೆಂಡತಿ-ಬಂಧುಗಳ ಮನೋಹರ ಬಾಂಧವ್ಯದಿಂದಲೂ ಮೋಹಿತರಾದ ಈ ಜನರು ಧ್ವಸ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಹೀಗೆ ಮೋಹದಿಂದಲೇ ಸೋತಿರುವ ಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ ಏನು ಫಲ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾರದನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ದುಃಖಸ್ವಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ — ಮುಪ್ಪು, ರೋಗ, ಹಸಿವು, ಶೋಕ, ಮೋಹ ಇವು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ನೃತ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರೋದನ. ಸ್ನೇಹಬಂಧಗಳೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅರಿಯನು. ಈ ತರ್ಕದಿಂದ ನಾರದನು ನಿಷ್ಕರ್ಷೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ತಾನಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶವು ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಗುರಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಿಂದ ದೂರ ಯಮನ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುವುದು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾರದನು ಮಾನವರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾ ಕ್ಷಪಯಸ್ವ’ (ನಾಶಮಾಡಬೇಡ) ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಷೇಧ — ಇದೇ ಉಪದೇಶದ ಕೇಂದ್ರ. ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವು ದುಃಖಪೂರ್ಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ವಧೆ ಪೌರುಷವಲ್ಲ, ದುರ್ಬಲನ ಪೀಡನೆ ಎಂಬುದು ನಾರದನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ನಾರದನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಸ್ವರವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಂಸಾರವು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಅನಿತ್ಯ, ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ದೊರೆಯದು. ‘ಹತ ಏವ ಹ್ಯಯಂ ಲೋಕೋ ಯದಾ ಮೃತ್ಯುವಶಂ ಗತಃ’ (ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗಲೇ ಈ ಲೋಕವು ಹತವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ಸೂತ್ರ — ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಅಧೀನನಾದವನು ಮೊದಲೇ ಸತ್ತಂತೆ. ಈ ತರ್ಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಒಡೆಯನಾದ ಯಮನೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ. ಹೀಗೆ ನಾರದನು ಚತುರತೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಯಮನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೋಷ್ಯಸೇ ಯದಿ’ (ನೀನು ಕೇಳುವುದಾದರೆ) ಎಂಬ ಶಂಕೆಯುಳ್ಳ ಮಾತು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮುನಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ನಾರದನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯಮನ ಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೇಬೇಕು. ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೇ, ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸು; ಅವನನ್ನು ಗೆದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗೆದ್ದಂತೆಯೇ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ತರ್ಕವು ಕೌಶಲಪೂರ್ಣ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೊನೆಗೆ ಯಮನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದವನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೇಶನು ನಾರದನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಗುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವವನೇ, ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ, ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ನಾನು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅನಂತರ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದು, ನಾಗರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ, ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ರಸಗಳ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆಯುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಸಮರಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ನಾರದನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಷ್ಟಪಡುವವನು. ರಾವಣನ ಯೋಜನೆ ದೊಡ್ಡದು — ರಸಾತಲದ ವಿಜಯ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವಶೀಕರಣ, ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಅಮೃತಮಂಥನದ ಅವನ ಬಯಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಮೃತಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಕರಣೆ — ಅದರಿಂದ ತಾನೂ ಅಮರನಾಗಬೇಕೆಂದು. ರಾವಣನು ನಾರದನ ಮಾತನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ತನ್ನ ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲೂ ಯಮನ ವಿಜಯವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಸಾತಲದ ಮಾರ್ಗವು ಯಮಪುರದ ಮೂಲಕವೇ. ಅವನ ನಗು ನಾರದನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನಂತಿದೆ. ‘ದೇವಗಂಧರ್ವವಿಹಾರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ನಾರದನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಚಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ದೇವಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾವಣನ ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಮುನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ನಾರದನು ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈಗ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ದುರ್ಧರ್ಷನೇ, ಶತ್ರುಕರ್ಶನನೇ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ ಮಾರ್ಗವು ಪ್ರೇತರಾಜನಾದ ಯಮನ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.’ ರಸಾತಲದ ಮಾರ್ಗವು ಯಮಪುರದ ಮೂಲಕವೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾರದನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಶಾನನನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ನಕ್ಕು ‘ಆಯಿತು’ ಎಂದನು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ವೈವಸ್ವತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದ ನಾನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ಯಮನಿರುವ ಆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಭಗವನ್, ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಯಾದ ನಾನು ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ — ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಪ್ರಭೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಿತೃರಾಜನ ಪುರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಯಮನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಆ ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊರಟನು. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಿದೆ — ತಾನೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನು ಯಮನನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಿಸಂಕ್ಲೇಶಕರ್ತಾರಮ್’ (ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೇಶ ಕೊಡುವವನು) ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೃತ್ಯುನಾ ಯೋಜಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಮೃತ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಚಿತ್ರ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಒಡೆಯನನ್ನೇ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘದ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ನಗುವಿನ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಮ್’ (ಆಯಿತು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ನಾರದನ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕಪಾಲವಿಜಯದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಮೊದಲು ಕುಬೇರವಿಜಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಈಗ ಯಮನು ಎರಡನೆಯ ಗುರಿ, ಮುಂದೆ ವರುಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ. ‘ಯತ್ರ ಸೂರ್ಯಾತ್ಮಜೋ ನೃಪಃ’ (ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ರಾಜನಿರುವಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಮನ ರಾಜತ್ವವು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿದೆ; ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಂತೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಯಮನ ನಗರವು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟದ್ದು ಅವನ ರಾಜೋಚಿತ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಲ್ಲ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಕೋಪದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದು ರಾವಣನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮ್’; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲ ವಿವೇಕವಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧ. ಇದೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುವುದು.
ರಾವಣನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಾರದನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾಗಿ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ, ಆ ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು: ‘ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಯಾರಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ, ಆ ಕಾಲನನ್ನು ಇವನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವನು? ಯಾರು ಜೀವಿಗಳು ತಾವೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದಕ್ಕೂ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯೋ, ಎರಡನೆಯ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವನೋ, ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಚೇತನವನ್ನು ಪಡೆದು ಚಲಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸದಾ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆಯೋ, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೇಗೆ ಹೋಗುವನು? ಯಾರು ವಿಧಾತನೂ ಧಾತನೂ ಆಗಿರುವನೋ, ಯಾರು ಸುಕೃತ-ದುಷ್ಕೃತಗಳಿಗೆ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವನೋ, ಯಾರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ಇವನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವನು? ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಇವನು ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವನು? ನನಗೆ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟಿದೆ; ಈ ಯಮ-ರಾಕ್ಷಸರ ಹೋರಾಟವನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನೇ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ನಾರದನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮನ ಸ್ವರೂಪವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಮೃತ್ಯುದೇವನಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ನಿಯಾಮಕ, ಕರ್ಮಫಲದಾತ, ಎಲ್ಲರ ಸಾಕ್ಷಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಿಜಯವು ಅಸಂಭವದಂತಿದೆ. ಆದರೂ ನಾರದನಿಗೆ ಪರಿಣಾಮ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕುತೂಹಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಪ್ರಸಂಗವೊಂದು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಮಲೋಕದ ಯುದ್ಧವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಧೂಮಃ ಪಾವಕ ಇವ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ನಾರದನ ಧ್ಯಾನದ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ’ ಎಂಬ ಪುಲ್ಲಿಂಗರೂಪವು ‘ಕೌತೂಹಲಮ್’ (ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ) ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಾರದನು ತಾನೇ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಸಾಧ್ಯ. ನಾರದನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು — ಕಾಲನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವನು, ರಾಕ್ಷಸನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗುವನು, ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥