ಸರ್ಗ
ಅನರಣ್ಯನ ವಧೆ ಮತ್ತು ರಾವಣನಿಗೆ ಶಾಪಪ್ರಾಪ್ತಿ
ರಾವಣನಿಂದ ರಾಜರ ಪರಾಜಯ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನರಣ್ಯನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಸೇನಾನಾಶ, ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಅನರಣ್ಯನ ಪತನ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜನನದ ಶಾಪ
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮರುತ್ತನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ದಶಾನನನು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ರಾಜರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ ವರುಣನಿಗೂ ಸಮಾನರಾದ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಿ; ಇಲ್ಲವೇ ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ — ಇದು ನನ್ನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ. ಬೇರೆ ರೀತಿ ನಡೆದುಕೊಂಡವರಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯೇ ಇಲ್ಲ.’ ಆಗ ಭೀರುಗಳಲ್ಲದ, ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ, ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರು ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಶತ್ರುವಿನ ವರಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ‘ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ದುಷ್ಯಂತ, ಸುರಥ, ಗಾಧಿ, ಗಯ, ರಾಜ ಪುರೂರವ — ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ, ಮಗೂ, ‘ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಜರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಭೀರುಗಳಲ್ಲ, ಪ್ರಾಜ್ಞರು; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಜೆಗಳ ವ್ಯರ್ಥನಾಶವನ್ನು ಅವರು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ನಿರ್ಣಯವೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವದ ವಿಸ್ತಾರವು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಪೌರವವಂಶ (ದುಷ್ಯಂತ, ಪುರೂರವ), ಕಾನ್ಯಕುಬ್ಜ (ಗಾಧಿ), ಮತ್ತು ಇತರರು. ಇವರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಅನರಣ್ಯನು ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ರಾವಣನ ನಿಯಮ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಯುದ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ಪರಾಜಯದ ಘೋಷಣೆ; ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ. ರಾಜರ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಮರ್ಶಿಸಿಯೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಅವರ ಪರಾಜಯಸ್ವೀಕಾರವು ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ರಾವಣನೂ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಸ್ವೀಕಾರವೊಂದೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ.
ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಶಕ್ರನಿಂದ ಅಮರಾವತಿಯು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅನರಣ್ಯನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಬಲದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು; ಇಲ್ಲವೇ ನಾನು ಸೋತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳು — ಇದು ನನ್ನ ಶಾಸನ.’ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ಅನರಣ್ಯನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಲ್ಲು; ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕ್ಷಾತ್ರತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಇತರ ರಾಜರು ವರವನ್ನು ತಿಳಿದು ತಲೆಬಾಗಿದರು, ಆದರೆ ಅನರಣ್ಯನು ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಾಸನಮ್’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಪದವು ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ವತಂತ್ರನಾದ ರಾಜನಿಗೂ ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಮರಾವತಿಯೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ನಗರದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವರ್ಗಪುರಿಯಂತಿದೆ. ಅನರಣ್ಯನ ಉತ್ತರವು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ವೀರೋಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅನರಣ್ಯನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಧಿಪತಿ, ರಾಮನ ಪೂರ್ವಜ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವಿದೆ.
ಅನಂತರ, ರಾವಣನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದ ರಾಜನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಗೆ ಉದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು, ಒಂದು ನಿಯುತ ಕುದುರೆಗಳು, ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ರಥಗಳು, ಅಸಂಖ್ಯ ಕಾಲಾಳುಗಳು — ನರೋತ್ತಮನೇ, ಕಾಲಾಳು-ರಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸೇನೆಯು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿತು. ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನಾದ ರಾಮ, ಅನಂತರ ಅನರಣ್ಯರಾಜನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೂ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಭೂಪತಿಯ ಸೈನ್ಯವು ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬಹಳ ಕಾಲ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದರೂ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಕೆಲವೇ ಉಳಿಯುವಂತಾಯಿತು — ಪತಂಗಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ. ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿ ನೂರಾರು ಕಾಡುತೊರೆಗಳು ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ತನ್ನ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಆ ರಾಜನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸು, ದೀಪದಲ್ಲಿ ಪತಂಗಗಳು, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ವಿಲಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ದೋಷವಿಲ್ಲ, ರಾವಣನ ವರಬಲದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೇ ಕಾರಣ. ಸೇನೆಯ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಕೃತ್ವಾ ವಿಕ್ರಮಮುತ್ತಮಮ್’ (ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆದು) ಎಂದು. ಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆಯೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪತಂಗದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಪತಂಗಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೈನಿಕರೂ ಮರಣವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ರಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಥ ಪೂರ್ವಂ ಶ್ರುತಾರ್ಥೇನ’ (ವಿಷಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ಅಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ಸಿದ್ಧತೆಯೂ ವರಬಲದ ಎದುರು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಷ್ಟೇ ಇರಲಿ, ಕಾಲದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅದು ಮೀರಲಾರದು. ಇದೇ ಭಾವವು ಮುಂದೆ ಅನರಣ್ಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾದ ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸುತ್ತ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಅನರಣ್ಯನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಪ್ರಹಸ್ತರೆಂಬ ಅಮಾತ್ಯರು ಭಗ್ನರಾಗಿ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಶೌರ್ಯ — ರಾವಣನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಆ ರಾಜನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಂಟುನೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಗಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಬೀಳುವ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಪರ್ವತದ ತುದಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರದ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಅವನು ಬೇಡದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ದೇಹವು ದೃಢವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಆ ರಾಜನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಆ ರಾಜನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷವು ಉರುಳಿದಂತೆ. ಅಂಗೈಯ ಒಂದೇ ಏಟಿನಿಂದ ರಾಜನ ಪತನ — ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಉಪಮೆಯು ರಾಜನ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಹಾನನೇ. ಅನರಣ್ಯನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಯುದ್ಧವು ಅವನ ವೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆ ನಾಶವಾದರೂ ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಎಂಟುನೂರು ಬಾಣಗಳು — ಇದು ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಅಚಲತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮಳೆಯು ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ.
ರಾವಣನು ನಕ್ಕು ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಭೂಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನೀನು ಈಗ ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದೆ? ರಾಜನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸೋಲಲಿಲ್ಲ; ಕಾಲದಿಂದಲೇ ನಾನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಒಳಗಾದೆ, ನೀನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವ ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನಾನು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ನಿನ್ನಿಂದ ಹತನಾದೆ.’ ಅನರಣ್ಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾದ ತತ್ತ್ವವಿದೆ — ಎಲ್ಲರ ನಾಶಕ್ಕೂ ಕಾರಣ ಕಾಲವೇ; ಗೆದ್ದವನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ದರ್ಪವು ಖಂಡಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಜೇತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಲದ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರ. ‘ವಿಮುಖೀ ನ’ (ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಗೌರವವಿದೆ — ರಣದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸದೆ ಮಡಿಯುವುದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾವವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವ’ (ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು) ಎಂದು. ಸಾಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ರಾಜನ ಮಾತು ಧೈರ್ಯಪೂರ್ಣ; ಅವನು ದೀನನಂತೆ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಆಧಾರವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ದಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ಸತ್ಕರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಇದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನೆಂಬುವನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವನು.’ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ದೇವದುಂದುಭಿಯು ಮೊಳಗಿತು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಆ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪವಿದೆ — ರಾಜನು ತನ್ನ ದಾನ, ಹೋಮ, ತಪಸ್ಸು, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಗಳ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇದವತಿಯ ಶಾಪದಂತೆ ಈ ಶಾಪದ ಗುರಿಯೂ ರಾಮನೇ — ಎರಡು ಶಾಪಗಳು ರಾವಣವಧೆಯ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮಕಥೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯು ಮತ್ತೆ ದೃಢಗೊಂಡಿತು. ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿಯೂ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯೂ ಶಾಪದ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಕುಲದ ಮುಂದಿನ ವೀರನನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ರಾಜನು ಶಾಂತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪರಾಜಯವೂ ವಂಶದ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯದ ಬೀಜ. 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥