ಸರ್ಗ
ಮರುತ್ತನ ಪರಾಜಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ವರ ನೀಡಿದುದು
ಉಶೀರಬೀಜದಲ್ಲಿ ಮರುತ್ತನ ಯಜ್ಞ, ದೇವತೆಗಳು ಪಶುಪಕ್ಷಿರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದುದು, ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಯಾಚನೆ, ಸಂವರ್ತನು ತಡೆದುದು, ರಾವಣನ ಜಯಘೋಷ, ನವಿಲು-ಕಾಗೆ-ಹಂಸ-ಓತಿಗಳಿಗೆ ವರದಾನ
ವೇದವತಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಘಟನೆಯು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ದಿಗ್ವಿಜಯವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಉಶೀರಬೀಜವೆಂಬ ದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮರುತ್ತರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸ್ವಂತ ತಮ್ಮನಾದ ಸಂವರ್ತನೆಂಬ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವರದಾನದಿಂದ ದುರ್ಜಯನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ದೇವತೆಗಳು ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರನು ನವಿಲಾದನು, ಧರ್ಮರಾಜನು ಕಾಗೆಯಾದನು, ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಕುಬೇರನು ಓತಿಯಾದನು, ವರುಣನು ಹಂಸವಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಭಯವು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅವರು ಲೋಕಪಾಲರಾದರೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಮುಂದೆ ವರದಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವರಿಂದ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಮರುತ್ತನು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃ ರಾಜ; ಅವನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಸ್ವತಃ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂವರ್ತನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ತಮ್ಮ; ಅವನೇ ಅವನ ಋತ್ವಿಜ. ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಆಗಮನದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಒದಗುವ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ರೂಪಾಂತರವು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಪಲಾಯನದಂತೆ — ಅವರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಣದವರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮ, ಉಳಿದ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೀಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಅಶುಚಿಯಾದ ನಾಯಿಯಂತೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಾವಣನ ಪ್ರವೇಶವು ಯಜ್ಞದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು, ಇಲ್ಲವೇ ಸೋತೆನೆಂದು ಹೇಳು.’ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವನ ನಿಯಮ ಇದೇ — ಯುದ್ಧ, ಇಲ್ಲವೇ ಸೋಲಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆ. ಆಗ ಮರುತ್ತರಾಜನು ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ರಾವಣನು ಅಪಹಾಸ್ಯದಿಂದ ನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಕುತೂಹಲವಿಲ್ಲದ ಭಾವಕ್ಕೆ ನಾನು ಮೆಚ್ಚಿದ್ದೇನೆ — ಧನದನ ತಮ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ರಾವಣನನ್ನು, ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾನೆ? ಅಣ್ಣನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ತಂದವನು ನಾನು.’ ಅವನ ವ್ಯಂಗ್ಯವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಮೆಚ್ಚಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೋಪದ ಮುಸುಕು. ತನ್ನ ಖ್ಯಾತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವುದನ್ನೂ ಅವನು ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಜಯವನ್ನೇ ಅವನು ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ಅವನ ಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಅಭಾವವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಆ ಮರುತ್ತರಾಜನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಹಿರಿಯಣ್ಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ನೀನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧನ್ಯನು! ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಶ್ಲಾಘ್ಯನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಕೇವಲ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ನೀನು ವರವನ್ನು ಪಡೆದೆ? ನೀನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹದ್ದನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ. ದುರ್ಮತಿಯೇ, ಈಗ ನಿಲ್ಲು; ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ. ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮರುತ್ತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಹಾಸವಿದೆ — ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಪರಾಜಯವು ಶ್ಲಾಘನೀಯವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನದು ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಜನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು; ಆದರೆ ಸಂವರ್ತನು ಅವನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡ ನಿಂತನು. ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮರುತ್ತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದಾದರೆ, ಹೊಡೆದಾಟವು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಈ ಮಾಹೇಶ್ವರಸತ್ರವು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿದರೆ ಕುಲವನ್ನೇ ಸುಡುವುದು. ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವನಿಗೆ ಯುದ್ಧವೆಲ್ಲಿ? ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಕೋಪವೆಲ್ಲಿ? ಜಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಶಯವಿರುತ್ತದೆ, ಈ ರಾಕ್ಷಸನಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನು.’ ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಂತೆ ಆ ಭೂಪತಿ ಮರುತ್ತನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು, ಬಾಣಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಶಾಂತನಾಗಿ ಯಜ್ಞಾಭಿಮುಖನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಕೋಪವೂ ಯುದ್ಧವೂ ನಿಷಿದ್ಧ; ಯಜಮಾನನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ. ಮರುತ್ತನು ಶೂರನಾದರೂ ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದದ್ದು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ. ಸಂವರ್ತನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ ಅನಿಶ್ಚಿತ, ವರ ಪಡೆದ ರಾಕ್ಷಸನು ದುರ್ಜಯ. ಸಂವರ್ತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಣೆ, ಎರಡನೆಯದು ದೀಕ್ಷಾಧರ್ಮ, ಮೂರನೆಯದು ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಋಷಿಯ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲು, ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮರುತ್ತನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಆದರ್ಶ. ರಾವಣನಾದರೋ ಈ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಪರಾಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಕುಚಿತತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಹೇಶ್ವರಂ ಸತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ದೇವತೆ ಶಿವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ಭಂಗವು ಮಹಾ ಅನರ್ಥ.
ಆಗ ಅವನು ಸೋತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶುಕನು ‘ರಾವಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗಿದನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯುದ್ಧವೇ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದನ್ನೇ ಪರಾಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಜಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆರೆದಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ಅವರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಹೊರಟನು. ಇದು ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ — ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಿರಪರಾಧಿ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಆಹಾರ. ರಾವಣನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಭಯದ ಕಾಲವು ಮುಗಿಯಿತು, ಈಗ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಕಾಲ. ಶುಕನ ಘೋಷಣೆಯು ರಾವಣನ ಸೇವಕರ ಮುಖಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ತಿಂದದ್ದು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದ ಸ್ಮಾರಕ — ದಿಗ್ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆಯೂ ಹೌದು.
ಮೊದಲು ಇಂದ್ರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೀಲಿ ಗರಿಗಳ ನವಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಹಾವಿನಿಂದ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಈ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳು ನಿನ್ನ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡುವುವು. ನಾನು ಮಳೆಗರೆಯುವಾಗ ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಸುರೇಶ್ವರನಾದ ಇಂದ್ರನು ನವಿಲಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ನವಿಲುಗಳ ಗರಿಗಳು ಕೇವಲ ನೀಲಿಯಾಗಿದ್ದವು; ಸುರಾಧಿಪನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ನವಿಲುಗಳೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದವು. ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗತಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ನವಿಲಿನ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು (ಚಂದ್ರಕಗಳು) ಇಂದ್ರನ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅನುಕರಣೆ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ನರ್ತನ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ, ಹಾವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ಅದರ ವರದ ಫಲ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮೇಘಗಳ ಒಡೆಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವು ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ — ನವಿಲು ದೇವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಗೌರವದಿಂದ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನವಿಲಿನ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವು ಮೊದಲೇ ಇತ್ತು, ಚಂದ್ರಕಗಳಾದರೋ ವರದಿಂದ ಬಂದವು.
ರಾಮ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮರಾಜನು ಪ್ರಾಗ್ವಂಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕಾಗೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪಕ್ಷಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರೀತನಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೋಗಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಆ ರೋಗಗಳು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ — ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಪಕ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನ ವರದಿಂದ ನಿನಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವವರೆಗೂ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ. ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಮಾನವರು, ನೀನು ಉಂಡಾಗ ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತರಾಗುವರು.’ ಪ್ರಾಗ್ವಂಶವೆಂದರೆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗ ಎಂದು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಆಚಾರದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಪಿತೃಗಳು ಕಾಗೆಯ ಭೋಜನದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಕಾಗೆಯ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಯಮನು ರೋಗಗಳಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಒಡೆಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವೂ ಅವೆರಡಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದೇ. ಕಾಗೆಯ ಭೋಜನದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇಂದಿಗೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ.
ವರುಣನು ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಹಂಸಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನಿನ್ನ ಬಣ್ಣವು ಮನೋಹರವೂ ಸೌಮ್ಯವೂ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆಯೂ ಶುದ್ಧವಾದ ನೊರೆಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆಯೂ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವೂ ಆಗುವುದು. ನನ್ನ ಶರೀರವಾದ ಜಲವನ್ನು ಸೇರಿ ನೀನು ಸದಾ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗುವೆ, ಅತುಲವಾದ ಆನಂದವನ್ನೂ ಹೊಂದುವೆ — ಇದು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.’ ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಹಂಸಗಳ ಬಣ್ಣವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಳಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ತುದಿಗಳು ನೀಲಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಎದೆಗಳು ಎಳೆಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ವೈಶ್ರವಣನು ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿದ್ದ ಓತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪ್ರೀತನಾದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೊನ್ನಿನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ತಲೆಯು ಸದಾ ಅಮೂಲ್ಯವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅಕ್ಷಯವಾಗಿರುವುದು; ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಈ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವು ನಿನಗಾಗುವುದು.’ ಕುಬೇರನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವೂ ಸುವರ್ಣರೂಪದ್ದು — ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಆ ಯಜ್ಞೋತ್ಸವವು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಭವನಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮೇಘಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನು ನವಿಲಿಗೆ ಮಳೆಯ ಆನಂದವನ್ನು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಒಡೆಯನಾದ ಯಮನು ಕಾಗೆಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯದ ಅಭಾವವನ್ನು, ಜಲದ ಒಡೆಯನಾದ ವರುಣನು ಹಂಸಕ್ಕೆ ಜಲವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು, ಧನದ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರನು ಓತಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರುತ್ತನ ಯಜ್ಞವೂ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಉಪದ್ರವವು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋಯಿತು. ಹಂಸದ ಶುಭ್ರವರ್ಣವು ವರುಣನ ವರದಿಂದ — ಈ ಕಥೆಯೂ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗತಿಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಓತಿಯ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರದಾನದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ಕಿರುಕಥೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ — ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಆಗಮನವು ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನ ನಿರ್ಗಮನವಾದರೋ ಪ್ರಸಾದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗರಚನೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ‘ಸದ್ರವ್ಯಂ ಶಿರಃ’ (ಅಮೂಲ್ಯವಸ್ತುವುಳ್ಳ ತಲೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಓತಿಯ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಣಿಯಂತಹ ಯಾವುದೋ ವಸ್ತುವಿದೆ ಎಂಬ ಲೋಕವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥