ಸರ್ಗ
ವೇದವತಿಯ ಶಾಪ, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ
ಹಿಮವಂತದ ವನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿನಿ ವೇದವತಿಯ ದರ್ಶನ, ಅವಳ ವೃತ್ತಾಂತ, ರಾವಣನ ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಶಾಪ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಸೀತೆಯಾಗಿ ಜನಕಕುಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣನು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಹಿಮವಂತದ ವನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದನು.’ ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನೂ ಜಟೆಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ, ಋಷಿಗಳ ವಿಧಾನದಂತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ, ದೇವತೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯೂ ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕಾಮಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಅವನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಭದ್ರೆ, ಯೌವನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಇದೇನನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಇಂತಹ ರೂಪಕ್ಕೆ ಈ ನಡವಳಿಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಭೀರು, ನಿನ್ನ ರೂಪವು ಅನುಪಮವಾದುದು, ಪುರುಷರನ್ನು ಕಾಮೋನ್ಮತ್ತರನ್ನಾಗಿಸುವಂಥದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಿರ್ಣಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ರೂಪದ ವ್ಯರ್ಥ ವ್ಯಯವೇ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಸೋಗು ಇದೆ, ಆದರೆ ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಒಳಗಿನ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಕಾಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಶಾಂತರೂಪದ ಎದುರು ರಾಕ್ಷಸನ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲ ವಿರೋಧ. ಹಿಮವಂತದ ಪವಿತ್ರ ವನವು ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಾನ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ಕಾಮವು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಜನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ. ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾಮದ ಮೊದಲ ಫಲವು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ಮತ್ತು ಜಟೆಗಳು ಅವಳ ವೈರಾಗ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು.
ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ನೀನು ಯಾರ ಮಗಳು? ನಿನ್ನ ಪತಿ ಯಾರು? ಯಾರೊಡನೆ ನೀನು ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆಯೋ ಆ ಪುರುಷನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತನು. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪರಿಶ್ರಮ? ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ತಪೋಧನೆಯೂ ಆದ ಕನ್ಯೆಯು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಕ್ಷಸನಾದರೂ ಅತಿಥಿಯ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಅವಳು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ಕುಶಧ್ವಜನೆಂಬ ಅಮಿತಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಮಗ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೇ ಸಮಾನನು. ನಿತ್ಯವೂ ವೇದಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ವಾಙ್ಮಯಿಯಾದ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದೆನು; ವೇದವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ.’ ವೇದಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಹೆಸರೂ ಸಾರ್ಥಕ — ವೇದವೇ ಅವಳ ಜನ್ಮದ ಮೂಲ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಯಕ್ಷರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪನ್ನಗರೂ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನನ್ನು ವರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವಳ ಖ್ಯಾತಿ ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುಣ್ಯವಂತನು’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಮಾತು ಅವನ ಮನೋಗತವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಪತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಅಸೂಯೆ ತಳೆದಿದ್ದಾನೆ. ಕನ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸತ್ಯಕಥನ. ಅವಳು ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರ ಮಗಳು, ಏಕೆ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು.
‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನ ಆ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಮಹಾಭುಜನೇ, ಕೇಳು. ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಅಳಿಯನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನೂ ದೇವತೆಗಳ ಈಶ್ವರನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಕೊಡಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾದ ದೈತ್ಯರಾಜ ಶಂಭುವು ಕುಪಿತನಾದನು; ಆ ಪಾಪಿಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಗ ದೀನಳಾದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಅನಾಥಳಾದಳು. ‘ಆಮೇಲೆ ನಾರಾಯಣನ ಬಗ್ಗೆ ತಂದೆಗಿದ್ದ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವನನ್ನೇ ನಾನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ವಿಪುಲವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾರಾಯಣನೇ ನನ್ನ ಪತಿ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ; ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಘೋರ ನಿಯಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾವಣನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಂದನನೇ, ನೀನು ಯಾರೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಹೋಗು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಏನೇನಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಲ್ಲೆ.’ ಅವಳ ತಪೋಬಲವು ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಪರಿಚಿತ ಅತಿಥಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಅವಳು ಬಲ್ಲಳು. ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಗಳು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂರೈಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಈ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೇ ಅವಳ ವ್ರತದ ಮೂಲ. ಶಂಭುವಿನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೂ ಒಂದು ಮುನ್ಸೂಚನೆ — ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಧೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವು ರಾವಣನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ದುಃಖಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದೆರಗಿದವು — ತಂದೆಯ ವಧೆ, ತಾಯಿಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ತನ್ನ ಏಕಾಕಿತನ. ಆದರೂ ಅವಳು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮನೋರಥವನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲಳಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ. ಶಂಭು ಎಂಬುವನು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನಲ್ಲ, ದೈತ್ಯರ ರಾಜ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತನಗಾದ ಅವಮಾನ — ವೇದವತಿಯ ತಂದೆ ಅವಳನ್ನು ತನಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ನಾರಾಯಣೋ ಮಮ ಪತಿಃ’ (ನಾರಾಯಣನೇ ನನ್ನ ಪತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವಳು ವಿಷ್ಣುವನ್ನೇ ಪತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಜ್ಞಾತಸ್ತ್ವಮ್’ (ನೀನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಗಚ್ಛ’ (ಹೋಗು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು, ಇನ್ನು ಮಾತುಕತೆ ಇಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಆಗ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ವಿಮಾನದ ತುದಿಯಿಂದ ಇಳಿದು ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ಕನ್ಯೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸುಂದರಿ, ನೀನು ಗರ್ವಿಷ್ಠೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿ. ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣಿನವಳೇ, ಪುಣ್ಯಸಂಚಯವು ವೃದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನು ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸುಂದರಿ; ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು; ಭೀರು, ನಿನ್ನ ಯೌವನವು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಭದ್ರೆ, ನಾನು ಲಂಕಾಪತಿ ದಶಗ್ರೀವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ನೀನು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವವನು ಯಾರು? ನೀನು ಬಯಸುವ ಅವನು ವೀರ್ಯದಲ್ಲಾಗಲೀ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭೋಗದಲ್ಲಾಗಲೀ ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ನನಗೆ ಸಮನಲ್ಲ.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಹಂಕಾರವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವೇದವತಿಯು ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಬೇಡ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಡ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವವನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅವಮಾನಿಸುವನು?’ ಈ ಸಂವಾದವು ಮುಂದಿನ ರಾಮ-ರಾವಣ ಯುದ್ಧದ ಬೀಜದಂತಿದೆ — ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುವ ವಿಷ್ಣುವೇ ರಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ರಾವಣನ ತರ್ಕವಿದು — ಪುಣ್ಯಸಂಚಯವು ವೃದ್ಧರ ಕೆಲಸ, ಯೌವನದಲ್ಲಾದರೋ ಭೋಗವೇ ಉಚಿತ. ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯವು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ‘ಗರ್ವಿಷ್ಠೆ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯ, ಹೆಸರು, ಬಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅವಳನ್ನು ಆಮಿಷಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಅಪರಿಚಿತನೆಂಬಂತೆ ‘ಅವನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ವೇದವತಿಯ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ‘ಮಾ ಮೈವಮ್’ (ಬೇಡ, ಹೀಗೆ ಬೇಡ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯು ಅವಳ ನಿಷೇಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಸರ್ವಲೋಕನಮಸ್ಕೃತ; ಅವನನ್ನು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅವಮಾನಿಸುವನು? ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಹೀನತೆಯೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಆಮಿಷವು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದ ಪ್ರಯತ್ನ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಲಂಕಾಪತಿ ದಶಗ್ರೀವ’ — ತನ್ನ ಹೆಸರೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾರಣವೆಂಬಂತೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ ಭೋಗದ ವಸ್ತು, ಸ್ವತಂತ್ರಳಾದ ವ್ರತಧಾರಿಣಿಯಲ್ಲ. ವೇದವತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ವ್ರತವೇ ಜೀವನದ ಸಾರ. ಈ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಸಂಘರ್ಷವೇ ಮುಂದಿನ ಘಟನಾವಳಿಗೆ ಕಾರಣ.
ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕೈತುದಿಯಿಂದ ಅವಳ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧಳಾದ ವೇದವತಿಯು ಕೈಯಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಳು — ಅವಳ ಕೈ ಖಡ್ಗವಾಗಿ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು. ರೋಷದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ, ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ, ಸಾಯಲು ತ್ವರೆಗೊಂಡವಳಾಗಿ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಅನಾರ್ಯನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತಳಾದ ನನಗೆ ಬದುಕು ಬೇಕಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪಾಪಾತ್ಮನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಅಪಮಾನಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವೆನು. ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯು ಕೊಲ್ಲಲಾರಳು; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸು ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಏನಾದರೂ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ದಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಫಲದಿಂದ ನಾನು ಅಯೋನಿಜೆಯಾಗಿ, ಸಾಧ್ವಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೊಬ್ಬನ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವಂತಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು; ಆಕಾಶದಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಅವಳ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶಾಪದಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವ್ಯಯಮಾಡಬಾರದು, ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ವೈರವನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತನ್ನ ದೇಹತ್ಯಾಗವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಆರಂಭ. ಕೂದಲು ಹಿಡಿಯುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮ ಅವಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅವಳ ಕೈ ಖಡ್ಗವಾಗಿ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು ಎಂಬುದು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ — ಅಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಸ್ತ್ರೀಯು ಬಲದಿಂದ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರಳು, ಶಾಪದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತನ್ನ ಪುಣ್ಯಬಲದಿಂದ ಅಯೋನಿಜ ಜನ್ಮ. ‘ಧರ್ಮಿಣಃ ಸುತಾ’ (ಧರ್ಮಿಷ್ಠನ ಮಗಳು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಜನಕನಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯು ಅವಳ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಅನುಮೋದನೆ. ‘ರಕ್ಷಃ’ (ರಾಕ್ಷಸನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವಳ ಜಿಗುಪ್ಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣಲೆಂದು. ಈ ದೃಶ್ಯವು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯದ ಬೀಜವನ್ನೂ ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ.
ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಕಮಲದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿ ಒಂದು ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಳನ್ನು ಪಡೆದನು; ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮಂತ್ರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಯು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ಸುಂದರಿಯು ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ವಧೆಗೇ ಕಾರಣಳಾಗುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು. ಅವಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದವಳಾಗಿ ರಾಜನ ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಉಳುಮೆಯಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದಳು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರಭೂ, ಅವಳೇ ಈ ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿ; ನೀನಾದರೋ ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣು. ಹಿಂದೆಯೇ ಅವಳ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹತನಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಆ ಶತ್ರುವು ನಿನ್ನ ಅಮಾನುಷ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವಳಿಂದ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯು ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವಳು — ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಉತ್ತ ಹೊಲದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞವೇದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಇವಳು ವೇದವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳಾಗಿದ್ದಳು; ತ್ರೇತಾಯುಗ ಬಂದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಗಾಗಿ ಮಿಥಿಲೆಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿದಳು; ಸೀತೆಯಿಂದ (ನೇಗಿಲಿನ ಗೆರೆಯಿಂದ) ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಅವಳನ್ನು ಸೀತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾ’ ಶಬ್ದದ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ನೇಗಿಲಿನ ಗೆರೆ ಸೀತಾ, ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು ಸೀತೆ. ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುವುದು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಕಥೆ — ಸೀತಾಪಹರಣ ಮತ್ತು ರಾವಣವಧೆ — ಈ ಪೂರ್ವಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪವಾಗಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಂತ್ರಿಯ ಮಾತು ಲಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದುದು — ಕನ್ಯೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮನೆಯೊಡೆಯನ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು. ಭಯಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪೂರ್ವಂ ಕ್ರೋಧಹತಃ’ (ಮೊದಲೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹತನಾದವನು) ಎಂದಿದೆ — ವೇದವತಿಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಹತನಾದಂತಿದ್ದನು, ಈಗ ರಾಮನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ಭಾವ; ಅವಳ ಶಾಪವು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಫಲಿಸಿತು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯು ಪ್ರತಿಯುಗದಲ್ಲೂ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಅವತರಿಸುವ ಸನಾತನಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಸೂಚಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣವಧೆಯ ಗೂಢಕಾರಣವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೇವಲ ಸೀತಾಪಹರಣದ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ವೇದವತಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರ್ತಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಯಜ್ಞಾಯತನಮಧ್ಯಗಾ’ (ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಯಾರದೋ ಗರ್ಭದಲ್ಲಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟಳಾದಳು. ‘ವೇದ್ಯಾಮಗ್ನಿಶಿಖೋಪಮಾ’ (ವೇದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅವಳ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವಳೇ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದಳು. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ವೇದವತಿ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ — ಒಬ್ಬಳೇ ದೇವಿಯ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಎಂಬುದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪದೇಶ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥