॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 16ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಂದೀಶ್ವರನ ಶಾಪ ಮತ್ತು ‘ರಾವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ

ಶರವಣದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕದ ಗತಿ ಸ್ತಂಭಿಸುವುದು, ನಂದೀಶ್ವರನು ತಡೆಯುವುದು, ವಾನರಮುಖದ ಉಪಹಾಸ, ವಾನರರಿಂದ ಕುಲನಾಶದ ಶಾಪ, ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತುವುದು, ಮಹಾದೇವನು ಕಾಲ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಒತ್ತುವುದು, ರಾವಣನ ಆರ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ, ‘ರಾವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಚಂದ್ರಹಾಸದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪೀಡನೆ

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಮ, ಅಣ್ಣನಾದ ಧನದನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಮಹಾಸೇನನಾದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶರವಣಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಕಿರಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಎರಡನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ದೊಡ್ಡ ಶರವಣವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವು ಸ್ತಂಭಿಸಿ ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ವಿಮಾನವು ಏಕೆ ಸ್ತಂಭಿಸಿತು? ಏಕೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿಲ್ಲ? ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಪುಷ್ಪಕವು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ಇದು ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಯಾರದೋ ಕೆಲಸವಾಗಿರಬೇಕು.’ ರಾಮ, ಆಗ ಬುದ್ಧಿಕುಶಲನಾದ ಮಾರೀಚನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಈ ಪುಷ್ಪಕವು ಹೋಗದಿರುವುದು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಈ ಪುಷ್ಪಕವು ಧನದನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ವಾಹನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಲ್ಲದೆ ಇದು ನಿಶ್ಚಲವಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಯಾರದೋ ಪ್ರಭಾವ, ಅಥವಾ ವಿಮಾನದ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ. ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣವು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯವಿಮಾನವು ಹೊಸ ಒಡೆಯನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಮೊದಲನೆಯದೇ — ಮುಂದೆ ನಂದಿಯು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವನು. ಶರವಣವು ಶಿವನ ಮಗನಾದ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವು ಶಿವನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿ. ‘ರೌಕ್ಮಂ’ (ಚಿನ್ನದ), ‘ದ್ವಿತೀಯಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಮ್’ (ಎರಡನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ‘ಕಾಮಗಂ ಕೃತಮ್’ (ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಚಿಂತನೆಯು ಅವನ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋಗುವ ವಿಮಾನವು ಥಟ್ಟನೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪೆಟ್ಟು. ಮಾರೀಚನನ್ನು ‘ಬುದ್ಧಿಕೋವಿದ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಅವನೇ ದೂರದರ್ಶಿ; ಮುಂದೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ರಾಮನಿಂದ ದೂರವಿರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವನು.

ಈ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಭಯಂಕರನೂ ಕಪ್ಪು-ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವನೂ ಕುಳ್ಳನೂ ವಿಕಾರರೂಪಿಯೂ ಬೋಳುತಲೆಯವನೂ ಗಿಡ್ಡತೋಳಿನವನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ, ಭವನ ಅನುಚರನಾದ ನಂದಿಯು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶಗ್ರೀವ, ಹಿಂದಿರುಗು; ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸುಪರ್ಣ, ನಾಗ, ಯಕ್ಷ, ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಈ ಪರ್ವತವು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ನಂದಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕುಂಡಲಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರಲು, ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿರಲು, ಅವನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದು ‘ಯಾರು ಈ ಶಂಕರ?’ ಎನ್ನುತ್ತ ಪರ್ವತದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಶೂಲವನ್ನು ಊರಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದ, ಎರಡನೆಯ ಶಂಕರನಂತಿದ್ದ ನಂದಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಾನರಮುಖದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ, ನೀರುತುಂಬಿದ ಮೇಘವು ಗುಡುಗುವಂತೆ, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ನಕ್ಕನು. ಆಗ ಶಂಕರನ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವೇ ಆದ ಭಗವಾನ್ ನಂದಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ದಶಾನನನೆಂಬ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶಾನನ, ವಾನರರೂಪಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ನೀನು ಸಿಡಿಲು ಬಡಿದಂತಹ ಅಪಹಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೂ ತೇಜಸ್ಸಿಗೂ ಸಮಾನರಾದ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಕುಲದ ವಧೆಗಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವರು. ಕ್ರೂರನೇ, ಅವರಿಗೆ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವುವು; ಮನೋವೇಗದವರೂ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರೂ ಬಲದಿಂದ ಉಕ್ಕುವವರೂ ಆಗಿ ಅವರು ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವರು. ಅವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೊಡನಿರುವ ನಿನ್ನ ಪ್ರಬಲವಾದ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಅಳಿಸಿಹಾಕುವರು. ನಿಶಾಚರನೇ, ಈಗಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನನ್ನಿಂದ ಆಗದೇ? ಆದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ನೀನು ಮೊದಲೇ ಹತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ದೇವನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದಾಗ ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಈ ಶಾಪವು ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಬೀಜಗಳಲ್ಲೊಂದು — ರಾವಣನ ಕುಲನಾಶವು ವಾನರರಿಂದ ಆಗುವುದು ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು. ನಂದಿಯನ್ನು ಶಿವನ ‘ಅಪರಾ ತನುಃ’ (ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ವಾನರಮುಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಶಿವಾಂಶನಾದ ಹನುಮಂತನೂ ವಾನರನೇ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ರಾವಣನ ದೋಷ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಶಂಕರನ ಅವಜ್ಞೆ (‘ಯಾರು ಈ ಶಂಕರ?’), ಆಮೇಲೆ ನಂದಿಯ ರೂಪದ ಅಪಹಾಸ. ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಅವಧ್ಯತ್ವದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾನರರನ್ನೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಅವನ ವಿನಾಶಕರಾಗುವರು. ‘ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಹತಃ’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹತನಾದವನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಪಾಪಿಯು ತನ್ನ ಪಾಪದಿಂದಲೇ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಹೊರಗಿನ ಹಂತಕನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿನಾದ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಶಾಪದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದ ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ವಾನರರ ವರ್ಣನೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ನಂದಿಯ ರೂಪವರ್ಣನೆಯು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಕರಾಲ, ಕೃಷ್ಣಪಿಂಗಲ, ವಾಮನ, ವಿಕಟ, ಮುಂಡಿ, ಹ್ರಸ್ವಭುಜ, ಬಲೀ ಎಂಬ ಏಳು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಇವು ಅವನನ್ನು ಹೊರರೂಪದಲ್ಲಿ ಕುರೂಪಿಯಾಗಿಯೂ ಒಳಗೆ ಶಿವಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಹಾಸವು ಹೊರರೂಪವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುವ ಮೂಢನ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್’ (ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂದಿಯ ತಡೆಯೂ ಸೌಮ್ಯವಾದುದು — ಅವನು ‘ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅಗಮ್ಯ’ ಎಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಅವಮಾನವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಯಾರು ಈ ಶಂಕರ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ತಾನೇ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವೀರ್ಯ, ರೂಪ, ತೇಜಸ್ಸು, ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧ, ಮನೋವೇಗ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದ, ಬಲ, ಪರ್ವತಸದೃಶ ಶರೀರ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ, ಸುಂದರಕಾಂಡ, ಯುದ್ಧಕಾಂಡಗಳ ವಾನರವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆ, ಹನುಮಂತನ ವೇಗ, ಅಂಗದನ ಬಲ. ‘ಸಹಾಮಾತ್ಯಸುತಸ್ಯ’ (ಅಮಾತ್ಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೊಡನಿರುವ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಅಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಂದಿಯು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ದುಷ್ಟನ ನಾಶವನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಕೋಪದಲ್ಲಿಯೂ ತಾವು ಸಂಯಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಗ ಮಹಾಬಲನಾದ ದಶಾನನನು ನಂದಿಯ ಮಾತನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಗೋಪತಿಯೇ, ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಪುಷ್ಪಕದ ಗತಿಯು ಯಾವುದರಿಂದ ತುಂಡಾಯಿತೋ ಆ ನಿನ್ನ ಈ ಪರ್ವತವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುತ್ತೇನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ? ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ, ಎದುರಾಗಿರುವ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ಅರಿಯನು.’ ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಪರ್ವತದ ಕೆಳಗೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತೂರಿಸಿ ಅದನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಎತ್ತಿದನು; ಆ ಪರ್ವತವು ನಡುಗಿತು. ಪರ್ವತವು ಅಲುಗಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದೇವನ ಗಣಗಳು ಕಂಪಿಸಿದರು, ಪಾರ್ವತಿಯೂ ಅಲುಗಾಡಿದಳು, ಆಗ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ರಾಮ, ಆಗ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹರ ಮಹಾದೇವನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದನು. ಆಗ ಪರ್ವತದ ಕಂಬಗಳಂತಿದ್ದ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟವು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಚಿವರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ರೋಷದಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳ ಒತ್ತುವಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಥಟ್ಟನೆ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಡುಗಿದವು. ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರು ಅದನ್ನು ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ವಜ್ರವು ಅಪ್ಪಳಿಸುವ ಸದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು; ಆಗ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಸಮುದ್ರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು, ಪರ್ವತಗಳು ಅಲುಗಾಡಿದವು; ಯಕ್ಷರೂ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ‘ಇದೇನು?’ ಎಂದರು. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಲದ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ವೈಪರೀತ್ಯವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಸರ್ವಬಲದಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಕಾಲ್ಬೆರಳಿನಿಂದ, ಲೀಲೆಯಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲೀಲಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಿವನ ಅನಾಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಶಿವನನ್ನು ‘ಗೋಪತೇ’ (ದನಗಳ ಒಡೆಯನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಶುಪತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಮಾನಾರ್ಥವಾಗಿ; ‘ರಾಜನಂತೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ಶಿವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯು ಭಯದಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕವಿಗಳ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗ. ರಾವಣನ ಆರ್ತನಾದವೇ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುವುದು — ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ: ಅಮಾತ್ಯರು ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಮುದ್ರಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾನುಷಾಃ ಶಬ್ದವಿತ್ರಸ್ತಾ ಮೇನಿರೇ ಲೋಕಸಂಕ್ಷಯಮ್’ (ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕಪ್ರಳಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು) ಎಂದೂ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಮೇನಿರೇ ವಜ್ರನಿಷ್ಪೇಷಂ ತಸ್ಯಾಮಾತ್ಯಾ ಯುಗಕ್ಷಯೇ’ (ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರು ಯುಗಾಂತದ ವಜ್ರಾಘಾತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು) ಎಂದೂ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ರಾವಣನ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತೀಕ — ತನ್ನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದುದನ್ನು, ಅದು ದೇವಸ್ಥಾನವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶಿವನ ಲೀಲೆ ಅವನನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣಾನುಗ್ರಹಮೂರ್ತಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸಚಿವರ ವಿಸ್ಮಯ, ದೇವತೆಗಳ ತತ್ತರಿಕೆ, ಸಿದ್ಧರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಆರ್ತನಾದದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕೀಳಲು ಬಯಸಿದವನೇ ಅದರಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ನಲುಗಿದನು — ದರ್ಪದ ಫಲವು ತಕ್ಷಣವೇ ದೊರೆಯಿತು.

ಆಗ ಅಮಾತ್ಯರು ಹೇಳಿದರು: ‘ದಶಾನನ, ನೀಲಕಂಠನೂ ಉಮಾಪತಿಯೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು; ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಶರಣವನ್ನು ನಾವು ಕಾಣೆವು. ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನಿಗೇ ಶರಣಾಗು; ಕೃಪಾಳುವಾದ ಶಂಕರನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಕರುಣಿಸುವನು.’ ಅಮಾತ್ಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ದಶಾನನನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸಾಮಗಾನಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ವೃಷಭಧ್ವಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು; ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು — ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಪ್ರಭುವಾದ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ರಾಮ, ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ದಶಾನನನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ‘ದಶಾನನ, ವೀರನಾದ ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಪರ್ವತದಡಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಆ ರವದಿಂದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಅರಚಿಕೊಂಡವು, ಭಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ನೀನು ‘ರಾವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನಾಗುವೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಮನುಷ್ಯರೂ ಯಕ್ಷರೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಇತರರೂ — ಎಲ್ಲರೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರಚಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ‘ರಾವಣ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುವರು. ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೇ, ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹೊರಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯಿದೆ — ‘ರು’ (ಕೂಗು) ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ, ರವದಿಂದ; ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರಚಿಸುವವನು ರಾವಣ. ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲ ಹೆಸರಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಈ ಪರಾಜಯದಿಂದ, ವಿಜಯದಿಂದಲ್ಲ — ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಅಮಾತ್ಯರ ಸಲಹೆಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯದು — ಬಲದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ್ದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಕೃಪಾಳುತ್ವವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರುದತಃ’ (ಅಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಅತ್ತನು. ಶಿವನು ಅವನ ‘ಶೌಟೀರ್ಯ’ವನ್ನು (ಶೌರ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು) ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೋತವನ ವೀರತ್ವವನ್ನೂ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅವನ ‘ಗಚ್ಛ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ವಿಸ್ರಬ್ಧಮ್’ (ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೇ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಹೋಗು) ಎಂಬ ಮಾತು ಪುಷ್ಪಕದ ಗತಿಸ್ತಂಭನದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಶಿವ-ರಾವಣರ ಸಂಬಂಧದ ಆರಂಭ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಮುಂದೆ ಮಹಾ ಶಿವಭಕ್ತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು.

ಶಂಭುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಲಂಕೇಶನು ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾದೇವ, ನೀನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದರೆ ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡು. ದೇವ, ಗಂಧರ್ವ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗುಹ್ಯಕ, ನಾಗರಿಂದಲೂ ಇತರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ದೇವ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಅತ್ಯಲ್ಪರು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನೇ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ನನಗೆ ಒಂದು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡು.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಶಂಕರನು ಅವನಿಗೆ ಚಂದ್ರಹಾಸವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಭೂತಪತಿಯು ಆಗ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಶಂಭುವು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇದನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು; ನೀನು ಇದನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ ಇದು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೇ ಮರಳಿಬರುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಮಹೇಶ್ವರನಿಂದಲೇ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ರಾವಣನು ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದನು. ರಾಮ, ಅನಂತರ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಶೂರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತರೂ ಆದ ಕೆಲವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರಸಮೇತರಾಗಿ ನಾಶವಾದರು. ಪ್ರಾಜ್ಞರೆಂದು ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದ ಇತರರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ದುರ್ಜಯನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ‘ನಾವು ಸೋತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ದೋಷ — ‘ಮಾನುಷಾನ್ನ ಗಣೇ’ (ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸೆನು); ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಎದುರು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಎದುರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರಹಾಸ ಖಡ್ಗವು ರಾವಣನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಯುಧ; ಶಿವನ ಷರತ್ತೂ — ‘ನಾವಜ್ಞೇಯಮಿದಮ್’ (ಇದನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು) — ಗಮನಾರ್ಹ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಮಾನಿತವಾದ ಆಯುಧವು ತನ್ನ ಮೂಲ ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ‘ಆಯುಷಶ್ಚಾವಶೇಷಮ್’ (ಆಯುಸ್ಸಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ) ಎಂದರೆ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾದ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಶಿವನು ಮರಳಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಭೂವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು: ಶೂರರು ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವೇದವತಿಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಮರುತ್ತನ ಯಜ್ಞ, ಅನರಣ್ಯನ ಶಾಪ ಮೊದಲಾದವು. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಹೆಸರು, ಖಡ್ಗ, ಶಾಪ — ಈ ಮೂರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ದೊರೆತವು. ರಾವಣನ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅವಧ್ಯತ್ವದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಡೆದಿರುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಹೊಸದನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಅವನು ಶಿವನಿಂದ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವೂ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ