॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 15ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಬೇರನ ಪರಾಜಯ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕದ ಅಪಹರಣ

ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅವನು ಪಾರ್ಶ್ವಮೌಲಿಯಾದುದು, ಕುಬೇರನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಕುಬೇರ-ರಾವಣರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ರಾವಣನ ಮಾಯೆ, ಕುಬೇರನ ಪತನ, ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ಅಪಹರಣ ಮತ್ತು ವರ್ಣನೆ

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ಸಾವಿರಾರು ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಭಯಗೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಕುಬೇರನು ಮಾಣಿಭದ್ರನೆಂಬ ಮಹಾಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯಕ್ಷೇಂದ್ರನೇ, ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಯುದ್ಧಶಾಲಿಗಳಾದ ವೀರ ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾಗು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನೂ ಆದ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಆ ಯಕ್ಷರು ಗದೆ, ಮುಸಲ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿ, ತೋಮರ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಗಿಡುಗಗಳಂತೆ ಚುರುಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ತುಮುಲಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ‘ಹೌದು’, ‘ಕೊಡು’, ‘ನನಗೆ ಬೇಡ’, ‘ಕೊಡಲಿ’ ಎಂದು ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲದಲ್ಲಿ ಯೋಧರು ಪರಸ್ಪರ ಕರೆಯುವ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಿಸುವ ಮಾತುಗಳು ಇವು. ಆ ತುಮುಲಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಣದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಮಹೋದರನು ಮತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕೊಂದನು. ರಾಜನೇ, ಕ್ರುದ್ಧನೂ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕನೂ ಆದ ಮಾರೀಚನು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಎಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರ ಋಜುವಾದ ಯುದ್ಧ, ಎಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ! ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಕ್ಷರು ನೇರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಮಾಯೆಯಿಂದಲೂ ಛಲದಿಂದಲೂ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಾಗಲೀ ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭೇದವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅದೃಶ್ಯಯುದ್ಧ, ಮಾರೀಚನ ಮಾಯಾಮೃಗ. ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಹೆಸರು ಮುಂದೆಯೂ ಯಕ್ಷಸೇನಾಪತಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನು ಮೊದಲು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಳಿಯದೆ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಕ್ರಮ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಢಂ ಪ್ರಯಚ್ಛ ನೇಚ್ಛಾಮಿ ದೀಯತಾಮ್’ (ಹೌದು, ಕೊಡು, ಬೇಡ, ಕೊಡಲಿ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬನು ಆಯುಧವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಹೋದರ, ಮಾರೀಚರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ, ಎರಡು ಸಾವಿರ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಪಕ್ಷವು ಮೊದಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಸೇನೆಯಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಋಷಿಗಳ ವಿಸ್ಮಯವು ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದಂತೆ ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷರ ಸಂಖ್ಯೆ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ರಾಕ್ಷಸ ಸಚಿವರು ಕೆಲವರೇ; ಆದರೂ ಕೆಲವರಿಂದಲೇ ಅನೇಕರು ಹತರಾದರು — ಇದು ಮಾಯೆಯ ಶಕ್ತಿ.

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಮುಸಲದಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದರೂ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಗದೆಯನ್ನು ಬೀಸಿ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದಾಗ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಬಿದ್ದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ದಶಾನನನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ದಶಾನನನನ್ನು ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಮೂರು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ರಾವಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಕಿರೀಟಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅವನ ಕಿರೀಟವು ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಆ ಯಕ್ಷನು ‘ಪಾರ್ಶ್ವಮೌಲಿ’ (ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದ ಕಿರೀಟವುಳ್ಳವನು) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನಂತೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿದಾಗ, ರಾಜನೇ, ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಗರ್ಜನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿತು — ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಮೆಯದು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಶ್ವಮೌಲಿಯದು. ಕಿರೀಟವು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದದ್ದು ಪರಾಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೊಸ ಹೆಸರೂ ದೊರೆಯಿತು. ಮಾಣಿಭದ್ರನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರ — ಬ್ರಹ್ಮವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ರಾವಣನು ಯಕ್ಷರಿಂದ ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪತನವು ರಾವಣನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ತನ್ನ ಸಚಿವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ತಾನೇ ಓಡಿಬರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಚಿವರಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಣಿಭದ್ರನ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಹಾರವೂ ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾವಣನ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರವು ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಪ್ರಭಾವವು ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಪರಾಜಿತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಬೇರನೇ ಸ್ವತಃ ಬರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ದೂರದಿಂದ, ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಷ್ಠಪದರೆಂಬ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಖಗಳೆಂಬ ನಿಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಗದಾಧಾರಿಯಾದ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆ ಧೀಮಂತನು ಶಾಪದಿಂದ ಗುರುಗೌರವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಮ್ಮನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡು, ಪಿತಾಮಹನ ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಮತಿಯೇ, ನಾನು ತಡೆದರೂ ನೀನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಮುಂದೆ ಪಡೆದು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ನೀನು ತಿಳಿಯುವೆ. ಯಾವ ದುರ್ಮತಿಯು ಮೋಹದಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಪರಿಣಾಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಮಾಡುವ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿರುವೆ; ಅದನ್ನೂ ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾರು ತಾಯಿಯನ್ನೂ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನೂ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪ್ರೇತರಾಜನಾದ ಯಮನ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಿತ್ಯವಾದ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವಾಗ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸದ ಮೂಢನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಮೇಲೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವೂ ಧನವೂ ಸುಖವೂ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ದುಃಖವೊಂದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಪಾಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಪಾಪದ ಫಲ ದುಃಖ; ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಢನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗೂ ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸದ್ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ. ಸಮೃದ್ಧಿ, ರೂಪ, ಬಲ, ಪುತ್ರರು, ಧನ, ಶೌರ್ಯ — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿಯೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನೀನು ನರಕಗಾಮಿ. ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ದುರಾಚಾರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಿರ್ಣಯ.’ ಕುಬೇರನ ಈ ಉಪದೇಶವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಂತಿದೆ — ಕರ್ಮಫಲದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ, ವಿಷಪಾನದ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಗುರುಜನರ ಅವಮಾನದ ಫಲ, ಶರೀರದ ಅನಿತ್ಯತೆ, ತಪಸ್ಸಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಫಲಭೇದ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯ, ಧನ, ಸುಖ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಮಾತ್ರ ಇರುವಂಥದ್ದು; ಅದು ನೀತಿವಚನವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದುರಾಚಾರಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನೆನೆದು ಕುಬೇರನು ಸಂವಾದವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು, ಆಮೇಲೆ ಯುದ್ಧವೇ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಶಾಪಾದ್ವಿಭ್ರಷ್ಟಗೌರವಮ್’ (ಶಾಪದಿಂದ ಗೌರವಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಗುರುಜನರ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರುಣೆಯೂ ದುಃಖವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ನೀಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಶೀಲತೆಗೆ ತಕ್ಕುದು. ಕುಬೇರನ ಸಹಚರರೂ ವಿಶೇಷರು — ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಷ್ಠಪದರು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಖರು ನಿಧಿದೇವತೆಗಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇವರನ್ನು ‘ಶಂಖ ಮತ್ತು ಪದ್ಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಧನದ ಅಧಿಷ್ಠಾನದೇವತೆಗಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಧನೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂರ್ತರೂಪಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಉಪದೇಶದ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ‘ದುರ್ಮತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ, ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ, ‘ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧತ್ಯಾಗ. ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಸ್ನೇಹವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರಾಶೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ವಿಪ್ರಮಾಚಾರ್ಯಂ ಚಾವಮನ್ಯತೇ’ (ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ರಾವಣನ ದೋಷವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತಂದೆಯಾದ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನೂ ಹಿರಿಯಣ್ಣನನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಯಾದೃಶಂ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ತಾದೃಶಂ ಫಲಮಶ್ನುತೇ’ (ಎಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಭಾಷಿತವಾಗಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿ, ಆ ರಾವಣನ ಮಾರೀಚನೇ ಮೊದಲಾದ ಅಮಾತ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಕುಬೇರನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೆನ್ನುತೋರಿಸಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಯಕ್ಷೇಂದ್ರ ಕುಬೇರನು ಗದೆಯಿಂದ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದರೂ ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ಅನಂತರ ಆ ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಿಹ್ವಲರಾಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಆಯಾಸಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ. ಧನದನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಡೆದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ರಾಕ್ಷಸಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕುಬೇರನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಹುಲಿ, ಹಂದಿ, ಮೇಘ, ಪರ್ವತ, ಸಾಗರ, ಮರ, ಯಕ್ಷ, ದೈತ್ಯ — ಈ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದಶಾನನನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅವನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ಅನಂತರ ದಶಾನನನು ಮಹಾ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದೊಡ್ಡ ಗದೆಯನ್ನು ಬೀಸಿ ಧನದನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಅವನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಧನಾಧಿಪನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಪದ್ಮಾದಿ ನಿಧಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಅವರು ನಂದನವನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಉಸಿರಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು — ಎಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಗದಾಯುದ್ಧ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರು; ಎರಡನೆಯದು ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೇಯವು ವಾರುಣದಿಂದ ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮೂರನೆಯದು ಮಾಯಾಯುದ್ಧ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು ಮತ್ತೆ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ನೇರಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಕಾಮರೂಪಿತ್ವದ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಣೆಯ) ವರವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ತಮೂಲ ಇವಾಶೋಕಃ’ (ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಅಶೋಕದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಕುಬೇರನ ಪತನದ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರವು ಥಟ್ಟನೆ ಉರುಳುತ್ತದೆ. ನಿಧಿಗಳೇ ಅವನ ರಕ್ಷಕರು — ಧನೇಶ್ವರನ ಸೇವಕರು ಧನಗಳೇ. ಕುಬೇರನು ಗದಾಧಾರಿ ಎಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ಗದಾಪ್ರಹಾರವು ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೂ ಕದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಗ್ನೇಯ-ವಾರುಣಗಳ ವಿರೋಧವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಬೆಂಕಿಯು ನೀರಿನಿಂದ ಆರುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಮಾಯಾರೂಪಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಹುಲಿ, ಹಂದಿ, ಮೇಘ, ಪರ್ವತ, ಸಾಗರ, ಮರ, ಯಕ್ಷ, ದೈತ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಯಂಕರವಾದವು, ವಿಶಾಲವಾದವು; ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುವು ಭ್ರಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹದಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ’ (ಮಹಾ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಪದವು, ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಡುವಂತೆ, ರಾವಣನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದೇ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಬೇರನು ಹತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆಯೂ ಅವನ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವನ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕನಾದ ಕುಬೇರನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾದನು — ಇದು ಧರ್ಮದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪರಾಜಯ; ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರವು ರಾಮನಿಂದ ಆಗಲಿದೆ.

ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆ ಧನದನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನ ಜಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆ ವಿಮಾನವು ಚಿನ್ನದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ತೋರಣಗಳು ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಮಯವಾಗಿದ್ದವು, ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅದು ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳದ್ದು, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವಂಥದ್ದು, ಇಚ್ಛೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವಂಥದ್ದು, ಆಕಾಶಗಾಮಿ; ಅದರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮಣಿ-ಕಾಂಚನಮಯವಾಗಿದ್ದವು, ವೇದಿಕೆಗಳು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದವಾಗಿದ್ದವು. ಅದು ದೇವತೆಗಳ ವಾಹನ, ಅಕ್ಷಯವಾದುದು, ಸದಾ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಸುಖಕರವಾದುದು, ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದುದು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು. ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುವಂತೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಅನುತ್ತಮವಾದ, ತಣ್ಣಗೂ ಅಲ್ಲದ ಬಿಸಿಯೂ ಅಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ, ಶುಭವಾದ ವಿಮಾನ ಅದು. ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗೆದ್ದ, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾಜ ರಾವಣನು ದರ್ಪದ ಉನ್ಮಾದದಿಂದ ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ವೈಶ್ರವಣದೇವನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನು ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಿರೀಟ-ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೂ ಆದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಯಜ್ಞಸದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ (ರುಚಿರಾ) ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡ ಪುಷ್ಪಕದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಿಮಾನವನ್ನು ಯುದ್ಧಾನಂತರ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಏರುವನು, ಆಮೇಲೆ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಅಪಹರಣವು ಕಥೆಯ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಎಳೆಯ ಆರಂಭ. ‘ಜಿತಂ ತ್ರಿಭುವನಂ ಮೇನೇ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ದರ್ಪವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಜಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪುಷ್ಪಕವು ಜಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೇ, ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವೇ. ಇದೇ ವಿಮಾನದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಂದೀಶ್ವರನ ಪ್ರಸಂಗವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದ ಗತಿ ಸ್ತಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮನೋಜವಂ’, ‘ಕಾಮಗಂ’, ‘ಕಾಮರೂಪಂ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬಯಸಿದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಲಂಕೆಯೂ, ಆಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪಕವೂ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ದರ್ಪವೂ ಹೆಚ್ಚಿತು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ