ಸರ್ಗ
ಯಕ್ಷರೊಡನೆ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧ
ಆರು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಕೈಲಾಸಯಾತ್ರೆ, ಯಕ್ಷರ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ, ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಯಕ್ಷಸೇನೆಯ ವಿನಾಶ, ಸಂಯೋಧಕಂಟಕನಿಂದ ಮಾರೀಚನ ಪತನ, ದ್ವಾರಪಾಲಕ ಸೂರ್ಯಭಾನುವಿನ ವಧೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ದೂತನನ್ನು ಕೊಂದು ಧನೇಶ್ವರನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವನ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸದಾ ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧಟನಾದ ಅವನು ಆರು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಹೊರಟನು — ಮಹೋದರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣ ಮತ್ತು ಸದಾ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ವೀರನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನಂತೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ನಗರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಟಿ ಕೈಲಾಸಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದುರಾತ್ಮನಾದ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನಿರುವ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಯಕ್ಷರು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ‘ಇವನು ರಾಜನ ತಮ್ಮ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರು ಧನೇಶ್ವರನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಹೋಗಿ ಅವನ ತಮ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಳಿಸಿದರು. ಧನದನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ಆಗ ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆಯಂತೆ ಸೈನ್ಯಗಳ ಕೋಲಾಹಲವು ಹೆಚ್ಚಿತು; ಅದು ನೈರ್ಋತರಾಜನಾದ ಕುಬೇರನ ಪರ್ವತವನ್ನೇ ಅಲುಗಾಡಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯುದ್ಧವು ನಡೆಯಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಸಚಿವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಕ್ರಮಣಕಾರನು ರಾಜನ ತಮ್ಮನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಾವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಾಮಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸೇವಕಧರ್ಮ. ‘ನೈರ್ಋತರಾಜಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕುಬೇರನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯ ಅವನು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಯಕ್ಷರ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆರು ಸಚಿವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರೇ ಅವನ ಸಹಚರರು. ‘ಕ್ರೋಧಾಲ್ಲೋಕಾನ್ದಹನ್ನಿವ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವನ ಹೊರಡುವಿಕೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ರೋಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರವಿರಲಿ, ನದಿಯಿರಲಿ, ಪರ್ವತವಿರಲಿ, ಕಾಡಿರಲಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ದಿಗ್ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಯು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ, ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನ ರಾಜ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭವೇ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಅಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅನೇಕ ಹರ್ಷನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಕೋಪದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಘೋರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬನೂ ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಸಲಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನು ಆ ಸೈನ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ ದಶಾನನನು ಉಸಿರಾಡಲೂ ಆಗದವನಂತಾದನು; ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘಗಳ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅವನು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಆದರೂ ಯಕ್ಷರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ — ಮೇಘಗಳ ನೂರಾರು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತೋಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಾಲದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುತ್ತ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ವಿಶಾಲವಾದ ಒಣಹುಲ್ಲಿನ ಬಯಲನ್ನೂ ರಾಶಿಯಾದ ಒಣಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೂ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ ಸುಡುವಂತೆ ಅವನು ಆ ಯಕ್ಷಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಮಹೋದರ, ಶುಕ ಮೊದಲಾದ ಆ ಮಹಾಮಾತ್ಯರೂ ಗಾಳಿಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಆ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೆಲವರು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಮುರಿದು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು; ಕೆಲವರು ಕೋಪಗೊಂಡು ರಣದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಕೆಲವರು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೈಜಾರಿ ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುವ ದಡಗಳಂತೆ, ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹತರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು, ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರು, ಓಡುವವರು ಮತ್ತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳು — ಇವರ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜಾಗವೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಅನೇಕ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳದ ಪರ್ವತ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳು, ನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುವ ದಡಗಳು. ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಫಲ — ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಬಭೂವಾಂತರಂ ದಿವಿ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಡೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಹತರಾದವರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸತ್ತ ಯಕ್ಷರು ವೀರಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಋಷಿಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವೀರ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಯಕ್ಷಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗಾಯಗೊಳ್ಳದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಅವನು ಗದೆಯನ್ನೆತ್ತಿ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೆ, ಸಚಿವರೂ ಅವರನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ಯಕ್ಷರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷರ ದುರವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ಕೆಲವರು ಅಂಗಗಳು ಮುರಿದು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ, ಕೆಲವರು ಕೋಪದಿಂದ ತುಟಿ ಕಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕುಸಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಮಾನವೀಯ ದುಃಖವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೂಲಾ ಇವ ಜಲೇನ’ (ನೀರಿನಿಂದ ದಡಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ನದಿಯ ವೇಗದಿಂದ ದಡಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕುಸಿದುಬೀಳುವಂತೆ ಯಕ್ಷರೂ ಕುಸಿದರು. ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ವರವೇ ಹೊರತು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಸಚಿವರ ವೀರ್ಯವೂ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಸಾವಿರ ಯಕ್ಷರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸಬಲದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕುಬೇರನ ಸೇನೆಯ ಶಿಥಿಲತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರು ಭಗ್ನರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಬೇರೆ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಮ, ಈ ನಡುವೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳುಳ್ಳ ಸಂಯೋಧಕಂಟಕನೆಂಬ ಯಕ್ಷನು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದನು. ಅವನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನು, ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹದಂತೆ ಪರ್ವತದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಯಕ್ಷನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು; ಆ ಯಕ್ಷನು ಭಗ್ನನಾಗಿ ಓಡಿಹೋದನು. ‘ವಿಷ್ಣುನೇವ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾಮನ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣದಿಂದ ದೂರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಳುವುದೇ ಅವನ ಹಣೆಬರಹದಂತಿದೆ. ‘ಕ್ಷೀಣಪುಣ್ಯ ಇವ ಗ್ರಹಃ’ (ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂದುದು — ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕವಿಶ್ವಾಸ. ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ವರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಕ್ಷರು ಅವರನ್ನು ಉರುಳಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮಾರೀಚನು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಕ್ಷನು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಸ್ತೀರ್ಣಬಲವಾಹನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವೈಡೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಮೇರೆಯಾದ ತೋರಣದೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾಜನೇ, ಹಾಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೂರ್ಯಭಾನು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ತಡೆದನು. ಯಕ್ಷನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ರಾಮ, ತಡೆದರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಆ ಯಕ್ಷನು ತೋರಣವನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಧಾತುಗಳ ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ತೋರಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ವೀರನು ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅದೇ ತೋರಣದಿಂದ ಆ ಯಕ್ಷನನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಆಗ ದೇಹವು ಬೂದಿಯಾದ ಆ ಯಕ್ಷನು ಕಾಣದಂತಾದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಯಕ್ಷರೆಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋದರು; ಭಯಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ, ಆಯಾಸಗೊಂಡು, ಮುಖಗಳು ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡು ಅವರು ನದಿಗಳನ್ನೂ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕರು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯು ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ಪ್ರಾಣಕೊಟ್ಟಾದರೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಒಳಗೆ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಅವನ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವರದಾನಾತ್ಸ್ವಯಂಭುವಃ’ (ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ವರದಾನದಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಮಹಿಮೆಯು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸುಪರ್ಣ, ನಾಗ, ಯಕ್ಷ, ದೈತ್ಯ, ದಾನವರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಅವನು ಬೇಡಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರ. ಯಕ್ಷರ ಪಲಾಯನದಿಂದ ಕುಬೇರನ ಸೇನೆಯು ಪರಾಜಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾಣಿಭದ್ರನೂ ಕುಬೇರನೂ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವರು. ತೋರಣದ ವರ್ಣನೆ — ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಾಲಂಕೃತ, ವೈಡೂರ್ಯ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು — ಕುಬೇರನ ನಗರಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ‘ಪ್ರತಿಹಾರರ ಮರ್ಯಾದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಎಂದರೆ ಅದರಾಚೆಗೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಭಾನುವು ಆ ಮೇರೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತನಾದ ಸೇವಕನು ವೀರಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದುಷ್ಟನಾದರೋ ವರಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಗೆ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವಾದ ಸ್ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥