॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 13ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಕುಬೇರನ ದೂತನ ವಧೆ

ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಶಯನಾಗಾರದ ನಿರ್ಮಾಣ, ರಾವಣನ ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳು, ಕುಬೇರನು ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಕುಬೇರನಿಗೆ ರುದ್ರನ ಸಖ್ಯ ದೊರೆತ ಕಥೆ, ರಾವಣನ ಕೋಪ, ದೂತವಧೆ ಮತ್ತು ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವುದು

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಲೋಕೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಳುಹಿಸಿದ ತೀವ್ರವಾದ ನಿದ್ರೆಯು ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತು. ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಬೇಡಿದ ವರದ ಫಲವು ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಿದ್ರೆಯು ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ; ನನಗಾಗಿ ಒಂದು ಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸು.’ ಆಗ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ಅವರು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲವಾದ, ಅದರ ಎರಡರಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ನಯವಾದ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ಯಾವ ಅಡಚಣೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಸ್ಫಟಿಕದ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಿತ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಿರುಗಂಟೆಗಳ ಜಾಲಗಳಿದ್ದವು, ತೋರಣಗಳು ದಂತದವು, ವೇದಿಕೆಗಳು ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಮನೋಹರವಾದ, ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆ ಮನೆಯನ್ನು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಪುಣ್ಯಮಯ ಗುಹೆಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾವಣನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಲಗಿದ್ದು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನು ಮಲಗುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎರಡು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಭವನ! ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಶಾಲವಾದ ಶರೀರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಮೇರೋಃ ಪುಣ್ಯಾಂ ಗುಹಾಮಿವ’ (ಮೇರುವಿನ ಪುಣ್ಯಗುಹೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳದ ಶಾಂತಿಯೂ ಸುಖವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನ ಒಂದೇ ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಅವನು ಇಂತಹ ಭವನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕೈಲಾಸಸಮಮ್ ಆಲಯಮ್’ (ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಮನೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವೊಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಈ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಅದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನೀಯಂ ನಿರಾಬಾಧಂ ಕುಂಭಕರ್ಣಸ್ಯ ಚಕ್ರಿರೇ’ (ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ, ಅಡಚಣೆಯಿಲ್ಲದ ಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು) ಎಂದಷ್ಟೇ ಇದೆ. ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ‘ರೂಪಿಣೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಎಂದರೆ ಅವಳು ಒಬ್ಬ ದೇವತೆಯಂತೆ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಆಕಳಿಕೆ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತವಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವರವು ಶಾಪದಂತೆ ಫಲಿಸಿತು — ಅವನು ತಾನೇ ಬೇಡಿದ್ದೇ ಅವನ ಬಂಧನವಾಯಿತು.

ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾದ ಮೇಲೆ ದಶಾನನನು ಅಂಕುಶವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ನಂದನವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಆನೆಯಂತೆ ಆಟವಾಡುತ್ತ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಮರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತ, ಬಿಟ್ಟ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಯು ನದಿಯನ್ನು ಕಲಕುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಯು ಮರಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುತ್ತದೆ, ವಜ್ರಾಯುಧವು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಂಕುಶಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಆನೆಯ ರೂಪಕವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಕುಶವಿಲ್ಲದ ಮದಗಜದಂತೆ ಅವನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯೊಂದಿಗೆಯೇ ರಾವಣನ ನಿರಂಕುಶತೆಯು ಆರಂಭವಾಗುವುದು ವಿಶೇಷ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲ ಅವನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾವಣನಾದರೋ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ದಶಗ್ರೀವನ ಅಂತಹ ನಡತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಧನೇಶ್ವರನು ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ತನ್ನ ನಡತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸೌಭ್ರಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಲಂಕೆಗೆ ಒಬ್ಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆ ದೂತನು ಲಂಕಾನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜನಾದ ಕುಬೇರನ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದಶಾನನನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ದೂತನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಿಸಿ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ದೂತನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ವೀರನೇ, ಅದು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡತೆಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಮಾಡಿದ್ದು ಸಾಕು; ಇನ್ನು ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊ; ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲು. ನಂದನವನವು ಧ್ವಂಸವಾದುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಋಷಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ದೇವತೆಗಳು ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ದೂತನನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿರಿಯಣ್ಣನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಸಂದೇಶವೂ ಮೃದುವಾದುದು — ಅವನು ಬೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಾಕು’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ದೇವತೆಗಳ ಕೋಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆಶೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೂತನ ನಡವಳಿಕೆಯೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯ — ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ‘ಜಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಕುಳಿತ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಸಾಕು’ ಎಂಬ ತಡೆ, ಎರಡನೆಯದು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ, ಮೂರನೆಯದು ‘ದೇವತೆಗಳ ಸಿದ್ಧತೆ’ ಎಂಬ ಭಯಸೂಚನೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ಸಾಮನೀತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಹಿತದಿಂದ, ಕೊನೆಗೆ ಭಯದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸುವುದು. ‘ಉಭಯೋಃ ಸದೃಶಂ… ವೃತ್ತಸ್ಯ ಚ ಕುಲಸ್ಯ ಚ’ (ಇಬ್ಬರ ನಡತೆಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ವಂಶಜರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ನಡತೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು. ದೂತನು ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವುದೂ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

ದೂತನು ಕುಬೇರನ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಬಾಲಕನನ್ನೂ ಅವನ ಬಂಧುಗಳು ರಕ್ಷಿಸಲೇಬೇಕು. ನಾನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಲು ಹಿಮವಂತದ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ರೌದ್ರವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಉಮೆಯೊಡನೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಭುವಾದ ಮಹೇಶ್ವರದೇವನನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣನ್ನು ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾಯಿಸಿದೆನು — ಮಹಾರಾಜ, ‘ಈಕೆ ಯಾರು?’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಆಗ ರುದ್ರಾಣಿಯು ಅನುಪಮವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ದೇವಿಯ ದಿವ್ಯಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತು; ಇನ್ನೊಂದು ಕಣ್ಣು ಧೂಳು ಮುಸುಕಿದ ಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ ಹಳದಿ-ಕಂದುಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ಆ ಪರ್ವತದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ತಪ್ಪಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮೌನವಾಗಿ ಎಂಟುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಹಾವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದೆನು. ಆ ನಿಯಮವು ಮುಗಿದಾಗ ಪ್ರಭುವಾದ ಮಹೇಶ್ವರದೇವನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೀಗೆಂದನು — “ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಈ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧನಾಧಿಪನೇ, ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ನೀನೂ ಆಚರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಇಂತಹ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮೂರನೆಯ ಪುರುಷನಿಲ್ಲ; ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಾನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮ್ಯನೇ, ಧನೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊ; ಅನಘನೇ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನ ಸಖನಾಗು. ದೇವಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣು ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತಲ್ಲ, ದೇವಿಯ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಹಳದಿಬಣ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯಿತಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ‘ಏಕಾಕ್ಷಪಿಂಗಲೀ’ (ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಹಳದಿಯಾದವನು) ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಹೆಸರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.” ಹೀಗೆ ಶಂಕರನಿಂದ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಅನುಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠರ ಸಹವಾಸದಿಂದಲೂ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ತರುವುದರಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ತನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ? ಒಂದು ಕಡೆ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸಿದ್ದು ಅವಿವೇಕವಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆ ದಂಡನೆಯೂ ದೊರೆಯಿತು; ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೋಷವೂ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪರೋಕ್ಷ ಉಪದೇಶವಿದು — ‘ನಾನೂ ದೋಷವನ್ನು ಮಾಡಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದೆ, ನೀನೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿ.’ ಮೇಲಾಗಿ ಮಹೇಶ್ವರನ ಸಖ್ಯವೇ ತನ್ನ ಬಲ ಎಂದೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನ ಕಥೆಯ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶಗಳಿವೆ. ‘ನ ಖಲ್ವನ್ಯೇನ ಹೇತುನಾ’ (ಬೇರೆ ಕಾರಣದಿಂದ ಖಂಡಿತ ಅಲ್ಲ) ಎಂದು ಅವನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದಂತೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಕಾಮದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ಇತ್ತು. ಆದರೂ ದೇವಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಅವನನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಿವೇಕವೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹೇಶ್ವರನು ಅವನನ್ನು ‘ಮೂರನೆಯ ಪುರುಷನಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಶಿವನೂ ಕುಬೇರನೂ ಮಾತ್ರ ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ತಪಸಾ ನಿರ್ಜಿತಃ’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಶಿವನ ಮಾತು ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವನೂ ತಪಸ್ವಿಯಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಾಕ್ಷಪಿಂಗಲೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಒಂದು ಕಡೆ ದೋಷದ ಸ್ಮಾರಕ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಶಿವಸಖ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಇದೆಲ್ಲದರ ಉದ್ದೇಶ ರಾವಣನಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು — ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯ, ನೀನೂ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿ. ಆದರೆ ರಾವಣನು ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ ಬಾಲಕನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕುಬೇರನು ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಲಕನಂತೆಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಹಿರಿಯ ರಕ್ಷಕನಂತೆಯೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸ್ನೇಹವಾದರೋ ರಾವಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ.

ದೂತನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೆಂಪಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಸುಕುತ್ತ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದೂತನೇ, ನೀನು ಆಡುತ್ತಿರುವ ಮಾತು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಇಂದು ನೀನೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಆ ಅಣ್ಣನೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಧನರಕ್ಷಕನು ಹೇಳುವುದು ನನಗೆ ಹಿತವಲ್ಲ. ಆ ಮೂಢನು ಮಹೇಶ್ವರನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನಂತೆ! ನೀನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ನಾನು ಸಹಿಸತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ದೂತನೇ, ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ‘ಹಿರಿಯಣ್ಣನು ಗುರು, ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ. ಈಗಲಾದರೋ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ — ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಅವನೊಬ್ಬನ ಸಲುವಾಗಿ ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಆ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಂಕೇಶನು ದೂತನನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕೊಂದು, ದುರಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಅವನನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಾವಣನು ರಥವನ್ನೇರಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಧನೇಶ್ವರನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟನು. ದೂತವಧೆಯು ರಾಜಧರ್ಮದ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ — ‘ದೂತನು ಅವಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ನೀತಿ; ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನೇ ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕುಬೇರನ ಉಪದೇಶವಲ್ಲ, ‘ಮಹೇಶ್ವರಸಖ್ಯ’ವೇ — ಅದನ್ನು ಅವನು ತನಗೊಂದು ಬೆದರಿಕೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಹಿತವಚನವೇ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಪ್ರಸ್ತಾಪ — ಕುಬೇರನು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಲುವಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಗರ್ವ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ — ‘ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ಸಹಿಸಿದ್ದು ಅವನು ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ’ ಎಂದು. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಮೂಢ’, ‘ಧನರಕ್ಷಕ’ ಎಂಬ ಅಪಹಾಸ್ಯದ ಪದಗಳು ಕುಬೇರನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ತಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಕೃತೇ’ (ಅವನೊಬ್ಬನ ಸಲುವಾಗಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರತೀಕಾರಬುದ್ಧಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಅಣ್ಣನ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ದಂಡಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ದೂತನ ದೇಹವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಿನ್ನಲು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ; ಅದು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ