ಸರ್ಗ
ಮೇಘನಾದ-ಜಯಂತರ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ-ರಾವಣರ ಮುಖಾಮುಖಿ
ಸುಮಾಲಿಯ ವಧೆಯಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಮೇಘನಾದನ ಆಕ್ರಮಣ, ಜಯಂತನ ಯುದ್ಧ, ಮಾಯಾಂಧಕಾರ, ಪುಲೋಮನು ಜಯಂತನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದುದು, ಇಂದ್ರನ ನಿರ್ಗಮನ, ರಾವಣನ ರಥ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಯುದ್ಧ, ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಕ್ಷಯ, ಇಂದ್ರ-ರಾವಣರ ಬಾಣಯುದ್ಧ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರನೆಂಬ ವಸುವಿನಿಂದ ಸುಮಾಲಿ ಹತನಾದನು, ಅವನ ದೇಹ ಗದೆಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋದರು. ವಸುವಿನಿಂದ ಭಸ್ಮೀಕೃತನಾದ ಸುಮಾಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಸುರರಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ರಾವಣನ ಬಲಶಾಲಿ ಮಗನಾದ ಮೇಘನಾದನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆ ಮಹಾರಥನು — ಹಿಂದೆ ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ — ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ, ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆ ದೇವಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಎದುರು ಯಾರೂ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಇಂದ್ರನು ಭಯಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಸುರರನ್ನೂ ‘ಆವಿದ್ಧ್ಯ’ — ಅಂದರೆ ಗದರಿಸಿ — ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುರರೇ, ಹೆದರಬೇಡಿ, ಓಡಬೇಡಿ, ರಣಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಸೋಲನ್ನರಿಯದ ಈ ನನ್ನ ಮಗನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹಿರಿಯನ ವಧೆಯಿಂದ ಮೇಘನಾದನ ಕೋಪ ಉರಿದೆದ್ದಿತು; ಅವನು ಕುಲದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಹೆದರಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಇತರರನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಆಶ್ವಸ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೇಘನಾದನ ವೇಗವನ್ನೂ ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಅವನು ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ‘ದರ್ಶನಾದೇವ’ (ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಮಗನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಅಪರಾಜಿತ’ (ಸೋಲನ್ನರಿಯದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಮಗನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕಥೆಯ ವಿಡಂಬನೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಮೃತ್ಯು ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಘಾತ — ಅವನು ಅವನಿಗೆ ಮುತ್ತಜ್ಜನಂತಿರುವ ವೃದ್ಧ ಹಿರಿಯ.
ಅನಂತರ ಶಕ್ರನ ಮಗನಾದ, ಜಯಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದೇವನು ಅದ್ಭುತವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಶಚಿಯ ಮಗನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಗನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದರು. ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಮಗನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನಿಗೂ ಸಮಬಲದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು — ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಕುಮಾರರು, ಇಬ್ಬರೂ ವೀರರು. ಅನಂತರ ರಾವಣಿಯು ಜಯಂತನ ಸಾರಥಿಯಾದ, ಮಾತಲಿಯ ಮಗನಾದ ಗೋಮುಖನ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಶಚಿಯ ಮಗನಾದ ಜಯಂತನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು; ರಾವಣಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡು ಆ ಜಯಂತನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮರುಹೊಡೆದನು. ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ರಾವಣಿಯು ಶಕ್ರನ ಮಗನನ್ನು ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡ ಅವನು ಹರಿತ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಸಾವಿರಾರು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು — ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು — ದೇವಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸಾರಥಿಗಳಿಂದಲೇ — ಮೊದಲು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ರಥಿಕನು ನಿರಾಶ್ರಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧದ ಸಮಬಲ, ಆಮೇಲೆ ಮೇಘನಾದನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನು ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವು ಮಾಹೇಶ್ವರಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಮುಖನು ಮಾತಲಿಯ ಮಗನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯ ಕುಲವೇ ಜಯಂತನಿಗೂ ಸಾರಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸ್ಫಾರಿತೇಕ್ಷಣಃ’ (ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ರೋಷದ ದೃಶ್ಯಚಿಹ್ನೆ. ಜಯಂತನ ಪ್ರವೇಶವು ದೇವತೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಸೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸೈನಿಕರು ಸುತ್ತುವರಿಯುವಂತೆ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ಯುವರಾಜರ ಯುದ್ಧವು ಅವರ ತಂದೆಗಳ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ — ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರ-ರಾವಣರೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೇಘನಾದನ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಎಸೆಯುವುದು ಅವನ ಅಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಆಯುಧಗಳ ನಾಮಾವಳಿಯು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕದ ಭಾಗ; ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾರಥಿಗಳ ವಧೆಯೂ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಭಾಗ — ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುವವನು ನಾಶವಾದರೆ ರಥಿಕನಿಗೆ ಚಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲ.
ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದವು; ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿತು. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯವು ಶಚಿಯ ಮಗನ ಸುತ್ತಲೂ ಅನೇಕ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಗುರುತಿಸಲಾರದಾದರು; ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂಢರಾದ ದೇವತೆಗಳು ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಕೊಂದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಓಡಿಹೋದರು. ಈ ನಡುವೆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಪುಲೋಮನೆಂಬ ದೈತ್ಯೇಂದ್ರನು ಶಚಿಯ ಮಗನಾದ ಜಯಂತನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಮಗಳ ಮಗನಾದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಜಯಂತನ ಹಿರಿಯ — ಅಂದರೆ ಮಾತಾಮಹ — ಆಗಿದ್ದನು; ಶಚಿ ಅವನ ಮಗಳು. ಆಗ ಜಯಂತನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದುದನ್ನು ಅರಿತು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ಸಾಹಹೀನರಾಗಿ, ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋದರು. ರಾವಣಿಯಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ಕತ್ತಲೆಯ ಹರಡುವಿಕೆ ಮೇಘನಾದನ ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆಯ ಫಲ; ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ಅದನ್ನು ‘ಯಯಾ ಸಂಪದ್ಯತೇ ತಮಃ’ (ಯಾವುದರಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಪುಲೋಮನ ಕಾರ್ಯ ವಿಚಿತ್ರ — ದೈತ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಗಳ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಬಂಧುಸ್ನೇಹವು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು; ಜಯಂತನು ನಾಶವಾದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹತಾಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪಕ್ಷದವರೇ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಯುದ್ಧದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ರೂಪ — ಶತ್ರುವೂ ಮಿತ್ರನೂ ಗುರುತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇಘನಾದನ ಮಾಯೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನೂ ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಜಯಂತನ ಅಂತರ್ಧಾನವು ದೇವತೆಗಳ ಧೈರ್ಯದ ಆಧಾರವನ್ನೇ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪಲಾಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಮೇಘನಾದನ ಮಹಾನಾದವು ಅವನ ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ. ಪುಲೋಮನ ವಂಶಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶಚಿ ಪುಲೋಮನ ಮಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ‘ಪೌಲೋಮೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಅವಳ ಮಗ ಜಯಂತನು ಪುಲೋಮನ ಮಗಳ ಮಗ. ಹೀಗೆ ದೈತ್ಯಕುಲಕ್ಕೂ ದೇವಕುಲಕ್ಕೂ ಇರುವ ವಿವಾಹಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೇಘನಾದನ ನಾದವು ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಬಿದ್ದಿರಬೇಕು.
ಮಗನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದುದನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ದೇವೇಶನಾದ ಇಂದ್ರನು ಮಾತಲಿಗೆ ‘ರಥವನ್ನು ತಾ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಮಾತಲಿಯಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ, ಮಹಾವೇಗದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ, ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದ ಮಹಾರಥವು ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಮೋಡಗಳು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚಂಚಲವಾಗಿ ಪರಮ ನಿನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ದೇವೇಶ್ವರನು ಹೊರಟಾಗ ನಾನಾ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಗಂಧರ್ವರು ಏಕಾಗ್ರರಾದರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು. ರುದ್ರರು, ವಸುಗಳು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮರುದ್ಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ದೇವಾಧಿಪನು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಶಕ್ರನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಠೋರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬಿದ್ದವು. ಇಂದ್ರನ ರಥದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಪದವಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು, ಮಿಂಚುಗಳು, ಗಾಳಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಮಳೆಯ ದೇವತೆಯ ಸಹಚರರು. ಆದರೆ ಹೊರಡುವಾಗಲೇ ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು — ಕಠೋರವಾದ ಗಾಳಿ, ಕಾಂತಿಹೀನ ಸೂರ್ಯ, ಉಲ್ಕಾಪಾತ — ಇಂದ್ರನ ಮುಂದಿನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಉತ್ಸವದ ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಈ ವಿರೋಧವು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: ಹೊರಗೆ ವೈಭವ, ಒಳಗೆ ವಿಪತ್ತು. ಮಗನು ನಾಶವಾದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾತಲಿ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾರಥಿ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೂ ಇಂದ್ರರಥವನ್ನು ತರಲಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಿತ. ರಥದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ‘ಸಜ್ಜ ಏವ’ (ಸಜ್ಜಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೇವರಾಜನ ರಥ ಯಾವಾಗಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ. ರಾಜನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಗಲವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗುವಂತೆ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ದೇವರಾಜನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಉತ್ಸವದಂತೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ನಡುವೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಶೂರನೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಆ ರಥವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ರೋಮಾಂಚಗೊಳಿಸುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅವುಗಳ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ದೈತ್ಯರಿಂದಲೂ ನಿಶಾಚರರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದಿವ್ಯರಥವು ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ರಾವಣನು ಮಗನನ್ನು ತಡೆದು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತನು; ರಾವಣಿಯೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅನಂತರ ಸುರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು; ಅವರು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ರಾಜನೇ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯಾರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಮತ್ತನಂತೆ ತನ್ನವರು-ಪರರು ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕೈಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರ-ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮಹಾಘೋರರಾದ ರುದ್ರರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡನು. ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೇಹದಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗುಗಳ ನಿರ್ಘೋಷದೊಡನೆ ಧಾರೆಯಾಗಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ರಾಜನ್’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಾತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಮಗನನ್ನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತಾನೇ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನನ್ನು ರಾಜನೇ ಎದುರಿಸಬೇಕು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಯುದ್ಧ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪ — ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಹಲ್ಲು-ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗಾಯಗೊಂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯಿರುವ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಎರಡು ರಥಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಂದ್ರನ ರಥವು ಮೋಡ-ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ರಾವಣನ ರಥವು ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಎರಡೂ ದಿವ್ಯವೇ, ಆದರೆ ಒಂದು ಆಕಾಶದ, ಇನ್ನೊಂದು ಪಾತಾಳದ ಪ್ರತೀಕದಂತಿವೆ. ರಾವಣನ ರಥವು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ — ದೇವತೆಗಳದೇ ಶಿಲ್ಪಿ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದು ಪುಷ್ಪಕದಂತೆ ಕುಬೇರನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದುದಾಗಿರಬಹುದು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರುದ್ರರೊಡನೆ ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರುದ್ರರ ಘೋರತೆ ಅವನ ಘೋರತೆಗೆ ಸಮಾನ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಮೇಘನಾದನು ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ವಿಶ್ರಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಭಿಮಾನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ: ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಯಶಸ್ಸು ತನಗೇ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮೇಘನಾದನೇ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದು. ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ ಮೋಡಗಳ ಮಳೆಯಂತೆ — ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ.
ಅನಂತರ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಹೋರಾಡಿ ಆ ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಓಡಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಹತರಾಗಿ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡೇ ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ರಥಗಳನ್ನು, ಆನೆಗಳನ್ನು, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು, ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಸರ್ಪಗಳನ್ನು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಶಿಶುಮಾರಗಳನ್ನು, ಹಂದಿಗಳನ್ನು, ಪಿಶಾಚಮುಖದ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಕೆಲವರು ನಿಂತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ನಿಶಾಚರರು ಸತ್ತರು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತರಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ರಣಪ್ರಳಯವು ಚಿತ್ರಕರ್ಮದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನೇ ನೀರಾಗಿ ಹರಿಸುವ, ಕಾಗೆ-ಹದ್ದುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿರುವ ನದಿಯೊಂದು ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಸತ್ತವರೂ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿರುವಂತೆ, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅಚಲ ಆಕೃತಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತನದಿಯ ರೂಪಕವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ನೀರೇ ರಕ್ತ, ಮೊಸಳೆಗಳೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ದಡದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆ-ಹದ್ದುಗಳು. ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದವುಗಳನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮರುತ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ರುದ್ರರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರವಾಹ ದೇವತೆಗಳ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿತ್ರಕರ್ಮ ಇವ’ (ಚಿತ್ರಕರ್ಮದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಸತ್ತವರ ಸ್ಥಿರ ಆಕೃತಿಗಳು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ವಿಸ್ಮಯದೊಡನೆ ಶೋಕವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಹನಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೃತ್ಯುಸಮಯದಲ್ಲೂ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹೆದರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಶರಣೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ನಡುವೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಬೇಗನೆ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಆ ದೇವಸೈನ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತ ಅವನು ಶಕ್ರನ ಕಡೆಗೇ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ಮಹಾಘೋಷವುಳ್ಳ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಮಾಡಿದನು; ಅದರ ಟಂಕಾರದ ನಿರ್ಘೋಷಗಳಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಇಂದ್ರನು ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ನಿಶಾಚರ ದಶಗ್ರೀವನೂ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಶಕ್ರನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸುತ್ತಲೂ ಸುರಿದ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಗ ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಯಿತು. ಸರ್ಗವು ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತೆ ಹರಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಈಗ ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೈನ್ಯಸಾಗರಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕವು ದೇವಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾವಣನು ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಒಬ್ಬನೇ ಇಂದ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಂದ್ರನ ಬಾಣಗಳು ‘ಪಾವಕಾದಿತ್ಯವರ್ಚಸಃ’ — ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವು, ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದವು. ಇಬ್ಬರ ಬಾಣವರ್ಷದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತಲೆ — ಇಲ್ಲಿ ಜಯ ಯಾರದೆಂಬುದು ಅನಿಶ್ಚಿತ; ಸರ್ಗವು ಕುತೂಹಲದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮೊದಲು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುವಂತಿದೆ. ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗುವುದು ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಬ್ದದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನಿರ್ಣೀತವಾಗಿಯೇ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಶ್ರೋತೃವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ — ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು — ಈಗ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥