ಸರ್ಗ
ಮೇಘನಾದನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದುದು
ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ, ರಾವಣನು ದೇವಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ನುಗ್ಗಿದುದು, ರಾವಣನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂಬ ಇಂದ್ರನ ಸಂಕಲ್ಪ, ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆದುದು, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೇಘನಾದನ ಪ್ರವೇಶ, ಇಂದ್ರನ ಬಂಧನ, ರಾವಣನು ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ-ರಾವಣರ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದಾಗ ಬಲೋನ್ಮತ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಹರಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ದೇವಸೈನ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸಂಹರಿಸಿತೆಂದರೆ ಅದರ ಹತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು, ಉಳಿದುದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಗಿತು. ಆ ತಾಮಸ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವ-ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಗುರುತಿಸಲಾರದಾದರು; ಆದರೆ ಇಂದ್ರ, ರಾವಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣಿ — ಈ ಮೂವರು ಕತ್ತಲೆಯ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿದ್ದರೂ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಹತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ತೀವ್ರ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಅದರ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ಇಂದು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ, ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಧನದನನ್ನೂ ವರುಣನನ್ನೂ ಯಮನನ್ನೂ ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಂಹರಿಸಿ ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸು. ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಇರುವ ಈ ಸ್ಥಳ ನಂದನವನದ ಪ್ರದೇಶ; ಇಂದು ಉದಯಪರ್ವತವಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾರಥಿಯು ಮನೋವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ನಡುವಿನಿಂದಲೇ ಓಡಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಸಂಕಲ್ಪ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು — ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ವಧೆ, ಮತ್ತು ತಾನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವುದು. ‘ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವೂ ಹಠವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂದನವನದಿಂದ ಉದಯಾಚಲದವರೆಗೆ ದೇವಸೇನೆ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ಇಡೀ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ಮಾತ್ರ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಗಾಗದಿರುವುದು ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನು ದೇವರಾಜನಾದುದರಿಂದ, ರಾವಣನು ವರಬಲದಿಂದ, ಮೇಘನಾದನು ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯಿಂದ. ಯುದ್ಧದ ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಹತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ರಾವಣನ ಕೋಪದ ಕಾರಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಹಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ — ಸಾರಥಿಯೂ ಹೆದರಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕತ್ತಲೆ ಈಗಲೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಸ್ಪರ ಗುರುತಿಸಲಾರರು. ರಾವಣನ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ಇಂದ್ರನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ, ಯಮನು ದಕ್ಷಿಣದ, ವರುಣನು ಪಶ್ಚಿಮದ, ಧನದನು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕರು; ಅವರ ವಧೆಯಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಹಂಕಾರದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಅವನ ದುರ್ಧರ್ಷತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವನ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅರಿತು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಶಕ್ರನು ರಣದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುರರೇ, ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುವ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ರಾಕ್ಷಸನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದು ನಿಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಇವನು ಗಾಳಿಯ ವೇಗದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಅಲೆಗಳು ಉಕ್ಕೇರಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವರದಾನದಿಂದ ಇವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಭಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹಿಡಿಯೋಣ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಿ. ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಾನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಈ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ, ಮಹಾರಾಜ, ಶಕ್ರನು ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಂದು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ರಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಇಂದ್ರನ ನೀತಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಇಂದು ವಧ್ಯನಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಡಿಯಬೇಕಾದವನು. ಬಲಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನರೂಪದಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಇಂದ್ರನು ಅದೇ ರೀತಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಥೆಯ ವಿಡಂಬನೆ — ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುವವನೇ ಆಮೇಲೆ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರ್ವಣಿ ಸಮುದ್ರಃ’ (ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಕ್ಕೇರುವ ಸಾಗರದ್ದು; ಅದು ರಾವಣನ ತಡೆಯಲಾಗದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾರಾಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನಿಗೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರದಂತೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯತ್ತಾ ಭವತ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಿ) ಎಂದು ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾವಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೌಶಲ ಬೇಕು.
ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದ ದಶಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ದೇವಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಶತಕ್ರತುವಾದರೋ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಒಳಹೊಕ್ಕ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಇಡೀ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ದಶಾನನನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು — ಸುತ್ತಲೂ ತಡೆದು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಈ ನಡುವೆ ಶಕ್ರನ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ದಾನವರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ‘ಅಯ್ಯೋ, ನಾವು ಹತರಾದೆವು’ ಎಂದು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದರು. ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಪ್ರವೇಶವು ದೇವಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು) — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆದರಿದ್ದ ಅವನು ಈಗ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದವು ಅವರ ನಾಯಕನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮೇಘನಾದನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಯುದ್ಧದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಬಹುತೇಕ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಅವನ ಯೋಜನೆ ಫಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಲಿದೆ.
ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣಿಯು ರಥವನ್ನೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಆ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಪಶುಪತಿಯಿಂದ ಪಡೆದ ಆ ಮಹಾಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಹಳ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಶಕ್ರನ ಕಡೆಗೇ ಓಡಿದನು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹೇಂದ್ರನಾದರೋ ಶತ್ರುವಿನ ಮಗನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಕವಚವನ್ನು ಕಳಚಿದ್ದರೂ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾವಣಿಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಭಯಪಡಲಿಲ್ಲ. ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಮತ್ತೆ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಾಣವರ್ಷದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಐರಾವತವನ್ನೇರಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ಮಾಯಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಬಳಲಿದ್ದಾನೆಂದು ರಾವಣಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ, ಅವನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಮಹಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಅಮರರೂ ‘ಇದೇನಾಗಬಹುದು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದರು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ಮಾಯಾವಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದರೂ ಇಂದ್ರನು ಅವನಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ವರ್ಣಿಸಿದ ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನ ಗತಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ’ ಅದು — ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಘನಾದನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಕ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಐರಾವತವನ್ನೇರುವುದೂ ನಿಷ್ಫಲ — ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹುಡುಕುವುದು? ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ಕವಚವನ್ನು ಕಳಚುವುದು) ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ತಂದೆ ಹಿಂದೆ ತಡೆದಿದ್ದರೂ ಮೇಘನಾದನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಸಂಕಟವೇ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೋಲುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಕವಚ ನಾಶವಾದರೂ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಹೊಡೆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ರಥಹೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಐರಾವತವನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆನೆಯೂ ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣಲಾರದು. ಕೊನೆಗೆ ಇಂದ್ರನ ಆಯಾಸವೇ ಅವನ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಅವನು ಬಳಲಿದ್ದಾನೆಂದು ಅರಿತೇ ಮೇಘನಾದನು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಸ್ಮಯ ‘ಇದೇನಾಗಬಹುದು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಇಂದ್ರನ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅವರು ಬಲ್ಲರು, ಆದರೂ ಅವನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೋತನು ಎಂಬುದು ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಖೇದ.
ಈ ನಡುವೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಸುರಗಣಗಳೂ ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಬಾಣವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಆದಿತ್ಯರನ್ನೂ ವಸುಗಳನ್ನೂ ಎದುರಿಸಿ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಲಾರದಾದನು. ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಜರ್ಝರಿತನಾಗಿ ಬಾಡಿಹೋದ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ ರಾವಣಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಬಾ, ಹೋಗೋಣ; ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯ ಸಾಕು. ನಮಗೆ ಜಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ; ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು, ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೊರೆ. ದೇವಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಕ್ಕೂ ಪ್ರಭುವಾದವನು — ಇವನು — ದೇವಸೇನೆಯ ನಡುವಿನಿಂದಲೇ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಸುರರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯಲಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅನುಭವಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಪಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೇನು? ಇಂದು ಇನ್ನು ಯುದ್ಧ ನಿಷ್ಫಲ.’ ರಾವಣಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದೇವಗಣಗಳು ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು; ಶಕ್ರನಿಲ್ಲದ ಸುರರು ಹೊರಟುಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನ ಸಮಯೋಚಿತ ಸಹಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಂದೆ ಜರ್ಝರಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮಗನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಜಯವನ್ನೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯೆ ಇನ್ನೂ ಭಂಗವಾಗಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ನಿವೃತ್ತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ನಾಯಕನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶವೇ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಯ ಬಾಡಿದ ಸ್ಥಿತಿ ಮಗನ ವಿಜಯದಿಂದ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹರ್ಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೇಘನಾದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಯುದ್ಧದ ಮುಕ್ತಾಯ, ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ಮುಂದಿನ ಸುಖದ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಯಥೇಷ್ಟಂ ಭುಂಕ್ಷ್ವ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನ್’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅನುಭವಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಪರಮ ಗುರಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ‘ಶಕ್ರಹೀನಾಃ’ (ಶಕ್ರನಿಲ್ಲದವರು) — ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆ ಅನಾಥ. ಆದಿತ್ಯ-ವಸುಗಳಿಂದ ರಾವಣನಿಗಾದ ಪರಾಭವವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೇಘನಾದನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಗನ ಮಾತು ತಂದೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ‘ನೀನು ಸೋತೆ’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ‘ನಮಗೆ ಜಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತಂದೆಯೂ ವಿಜಯದ ಪಾಲುದಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ರಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದ, ಉತ್ತಮ ಓಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ದೇವಶತ್ರುವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಗನ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಕೇಳಿ ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ಮಗನೇ, ಅತಿಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ವಂಶವನ್ನೂ ವರ್ಧಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದ ಅತುಲಬಲನಾದ ಈ ದೇವಪತಿಯೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವಾಸವನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ನಾನೂ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾವಣಿಯು ದೇವಪತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ವಿಜಯದ ಉತ್ಸವವು ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಮಗನನ್ನು ‘ಪ್ರಭೋ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವಿಜಯದ ಗೌರವದಿಂದ ತಂದೆಯೇ ಮಗನನ್ನು ಒಡೆಯನಂತೆ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಅವನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಮಗನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇಂದು ಮಗನೇ ಮುಂದಾಳು. ರಾವಣನ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅತುಲಬಲನಾದ ದೇವಪತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಶಾಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ವಿಜಯ. ಮೇಘನಾದನು ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ನಡವಳಿಕೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥