ಸರ್ಗ
ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆ ಮತ್ತು ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪ
ಬ್ರಹ್ಮನ ಲಂಕಾಗಮನ, ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ವರ, ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆ, ಇಂದ್ರನ ಪರಾಜಯದ ಕಾರಣ — ಅಹಲ್ಯೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ಗೌತಮನ ಶಾಪ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರ, ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞ, ರಾಮ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ವಿಸ್ಮಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಲಂಕೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ರಾವಣನ ಮಗನಿಂದ ಅತಿಬಲನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ಸೋದರರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಂತು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ ರಾವಣ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆಹಾ, ಇವನ ವಿಕ್ರಮವೂ ಔದಾರ್ಯವೂ ನಿನಗೆ ಸಮಾನ, ಅಥವಾ ಅಧಿಕವೂ ಹೌದು. ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನು ಇಡೀ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿರುವೆ; ಮಗನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಾನು ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣ, ಅತಿಬಲನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಗನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡೆಯೋ ಆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಲಶಾಲಿಯೂ ದುರ್ಜಯನೂ ಆಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಡು; ಇವನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ನಿನಗೆ ಏನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು?’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಲಂಕೆಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಗರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಿತಾಮಹನ ಸ್ಥಾನ ಅದು. ಅವನ ಮಾತು ‘ಸಾಮಪೂರ್ವಕ’ — ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ‘ಶಕ್ರಜಿತ್’ ಎಂದಿದ್ದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವಿನಿಮಯದಿಂದ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಆಗ ರಾವಣಪಕ್ಷಕ್ಕಿದ್ದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಫಲವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗ ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಇದೆ — ಇದು ರಾಜನೀತಿ, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿನಗೆ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಅಧಿಕ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಶಂಸೆ — ರಾವಣನಿಗೆ ಮಗನ ಗೌರವವೇ ಪರಮ ಸುಖ.
ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವ, ಇವನನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದರೆ ನಾನು ಅಮರತ್ವವನ್ನು ವರವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮೇಘನಾದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೂ — ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಮಹಾ ಓಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಇತರರಿಗಾಗಲಿ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವವಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಭುವಾದ ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದ ಆ ಅಚಲವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಮೇಘನಾದನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತಕ್ರತುವಿನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಬದಲಾಗಿ ನನಗೆ ದೊರೆಯಬೇಕಾದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸಿ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಪ್ರತಿಬಾರಿಯೂ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಿಂದಲೂ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಾಗ, ಆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವು ನನಗಾಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು ಬರಬೇಕು; ಅದರಲ್ಲಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಅಮರತ್ವವಿರಬೇಕು — ಇದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವರ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಜಪ-ಹೋಮಗಳು ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರೆ ಆಗ ನನ್ನ ವಿನಾಶವಾಗಲಿ. ದೇವ, ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ನಾನಾದರೋ ಈ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಪಿತಾಮಹದೇವನು ಅವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಶಕ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು, ಸುರರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಈ ವರದಲ್ಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ರಹಸ್ಯ ಅಡಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೋಮವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದನು; ಹೋಮ ಮುಗಿಯದಿರುವಾಗಲೇ ಅವನು ಹತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ನಿಯಮ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇತರರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಬೇಡಿಕೆ ಅಮರತ್ವ — ತಂದೆಯಂತೆ ಅವನೂ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯಮ — ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಮರಣಧರ್ಮಿಗಳು. ಆಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೇ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಷರತ್ತುಬದ್ಧವಾದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲ ಅಗ್ನಿ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವೇ ಅವನ ರಕ್ಷೆ; ಹೋಮ ಅಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ರಕ್ಷೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮುಖಗಳು — ಒಂದೆಡೆ ಅಜೇಯತೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವಿನಾಶದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾರಣ. ಇಂದ್ರನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ವರದ ಫಲವೇ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಿನಿಮಯದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ರಾಜನು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ.
ರಾಮ, ಈ ನಡುವೆ ಇಂದ್ರನು ದೀನನಾಗಿ, ಅಮರಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ ‘ನನಗೆ ಪರಾಜಯವೇಕಾಯಿತು’ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು. ಅವನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಪಿತಾಮಹದೇವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತಕ್ರತುವೇ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ಯಾವ ಘೋರ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ಅಮರೇಂದ್ರನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣದವರು, ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯವರು, ಒಂದೇ ರೂಪದವರು ಆಗಿದ್ದರು; ನೋಟದಲ್ಲಾಗಲಿ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದೆನು. ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತರಲು ನಾನು ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆನು — ಪ್ರಜೆಗಳ ಯಾವ ಯಾವ ಅಂಗ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಆಯ್ದುಕೊಂಡು. ಹೀಗೆ ರೂಪಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಹಲ್ಯೆ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಲಮ್’ ಎಂದರೆ ವೈರೂಪ್ಯ (ಕುರೂಪತೆ), ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ‘ಹಲ್ಯಮ್’; ಯಾರಲ್ಲಿ ಹಲ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಅವಳು ‘ಅಹಲ್ಯಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ನಾನೂ ಅವಳಿಗೆ ‘ಅಹಲ್ಯಾ’ ಎಂದೇ ಹೆಸರಿಟ್ಟೆನು. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯು ನಿರ್ಮಿತಳಾದಾಗ ‘ಇವಳು ಯಾರವಳಾಗುವಳು’ ಎಂದು ನನಗೆ ಚಿಂತೆಯಾಯಿತು. ಪ್ರಭುವೇ, ಪುರಂದರನೇ, ಆಗ ನೀನಾದರೋ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನದ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ ‘ಇವಳು ನನಗೇ ಪತ್ನಿ’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವಿಸಿದೆ.’ ಇಂದ್ರನ ಪರಾಜಯದ ಕಾರಣ ಬಾಹ್ಯವಲ್ಲ, ಅವನದೇ ಹಿಂದಿನ ಕೃತ್ಯ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮರುಘೋಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅಹಲ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಲ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಕುರೂಪತೆ, ಅದರ ಅಭಾವದಿಂದ ‘ಅ-ಹಲ್ಯಾ’. ಈ ನಿರುಕ್ತಿಯಿರುವ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರು — ಭೇದವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಹಲ್ಯೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಆದಿಯಂತಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅವಯವಗಳೂ ಒಬ್ಬಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಅಪೂರ್ವ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಅನರ್ಥದ ಬೀಜವಾಯಿತು — ಇಂದ್ರನ ಕಾಮ ಅವಳಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿತು. ಇಂದ್ರನ ‘ಧ್ಯಾನತತ್ಪರತೆ’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ — ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ತಾನಾಗಿ ತಿಳಿಯನು, ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಾನಾಧಿಕತಯಾ’ (ಸ್ಥಾನದ ಹಿರಿಮೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಅಧಿಕಾರಮದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವರಾಜನಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನದೇ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ‘ಹಲ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ನಿರುಕ್ತಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಾಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹಲ ಎಂದರೆ ಕುರೂಪತೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಅವಳನ್ನು ನಾನು ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ (ಒತ್ತೆಯಾಗಿ) ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಗೌತಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟೆನು; ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಅವಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದಳು, ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಆಗ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯ ಮಹಾಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅರಿತು ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟೆನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವಳು ಗೌತಮನಿಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನಿರಾಶರಾದರು. ನೀನಾದರೋ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಕಾಮಾತುರನಾಗಿ, ಆ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಶಕ್ರ, ಕಾಮಪೀಡಿತನಾಗಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಅವಳನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದೆ; ಆಗ ಆ ಪರಮರ್ಷಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ, ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಈ ದಶಾವಿಪರ್ಯಯವನ್ನು (ಸ್ಥಿತಿಯ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು) ಹೊಂದಿದೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಸವ, ಶಕ್ರ, ನೀನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಸೇರುವೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ ಈ ಜಾರಭಾವವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆ ಪಾಪದ ಅರ್ಧ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅರ್ಧ ಬೀಳುವುದು. ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರು ಯಾರು ಸುರೇಂದ್ರರಾಗುವರೋ ಅವರಾರೂ ಶಾಶ್ವತರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪ’ ಎಂದು ಅವನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದನು.’ ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು ಗೌತಮನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಸಹವಾಸದಲ್ಲೂ ಅವನು ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಾಮಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಗೌತಮನ ಶಾಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಸೇರುವುದು, ಜಾರಭಾವದ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪಾಲು, ಸ್ಥಾನದ ಅಸ್ಥಿರತೆ. ಮೊದಲ ಅಂಶ ಇಂದು ಮೇಘನಾದನಿಂದ ಸಫಲವಾಯಿತು. ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಬೆಳಗುವವಳು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದನ್ನೇ ಇಂದ್ರನು ಕಾಮದಿಂದ ಅಪಮಾನಿಸಿದನು. ಶಾಪದ ಎರಡನೆಯ ಅಂಶ ಸಾಮಾಜಿಕ — ಜಾರಭಾವವು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲೂ ಹರಡುವುದು, ಅದರ ಪಾಪದ ಅರ್ಧ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದು; ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನಕ್ಕೂ ಇಂದ್ರನೇ ಆದಿಕರ್ತನೆಂದು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಅಂಶ — ಇಂದ್ರಪದವಿಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಇಂದ್ರರು ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಇಂದ್ರನ ‘ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕಾಮಾತ್ಮಾ’ (ಕೋಪಗೊಂಡವನು, ಕಾಮಾತುರನು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆಂಬ ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಕೋಪ, ಅವಳ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಮ. ಈ ಎರಡು ದೋಷಗಳು ಸೇರಿ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸಿದವು. ಗೌತಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ’ ಕಂಡನು — ಪಾಪವು ತಕ್ಷಣ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುದು ಗೌತಮನಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತು, ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣನಾದನು; ಇಂದ್ರನಾದರೋ ಯಾವ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವಳನ್ನು ಕಾಮಿಸಿದನು.
‘ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಗದರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದುರ್ವಿನೀತೆಯೇ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿಧ್ವಂಸ’ — ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿರು. ರೂಪಯೌವನಸಂಪನ್ನಳಾದ ನೀನು ಚಂಚಲಳಾದುದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನೊಬ್ಬಳೇ ರೂಪವತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ವಿಭ್ರಮ ಉಂಟಾಯಿತೋ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೊಂದುವರು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅಂದಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಜೆಗಳು ರೂಪವಂತರಾದರು. ಆಗ ಅವಳು ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಳು — ‘ವಿಪ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದ ದೇವತೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ಭಂಗಗೊಂಡೆನು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ; ವಿಪ್ರರ್ಷಿಯೇ, ನೀನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.’ ಅಹಲ್ಯೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಗೌತಮನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹಾರಥನಾದ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ರಾಮನೆಂಬುವನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಮನುಷ್ಯದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಷ್ಣುವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ಭದ್ರೆ, ಅವನನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಾಗ ಪವಿತ್ರಳಾಗುವೆ; ನೀನು ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥ. ಅವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವೆ; ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ಆಗ ನನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಪ್ರರ್ಷಿಯು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯ ಪತ್ನಿಯು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನ ಎದುರೇ ಅವನ ಅವತಾರದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿದವನು (ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ) ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನೇ. 39.2–45 ಎಂಬ, ಅಹಲ್ಯೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರವಚನ ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಾಪವು ‘ಆ ರೂಪವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೊಂದುವರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತ್ವದ್ರೂಪೇಣ’ (ನಿನ್ನ ರೂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಕಪಟವೇಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೌತಮನು ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪವೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಅವಳೊಬ್ಬಳೇ ರೂಪವತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ರೂಪ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲೂ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಹಲ್ಯೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ’; ಗೌತಮನು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗೌತಮನ ಬಾಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಥೇ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ವಿನಿಧ್ವಂಸ’ ಎಂಬ ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿ ಇರು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಅಹಲ್ಯೆ ಅದೃಶ್ಯಳಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನೀನೊಬ್ಬಳೇ ರೂಪವತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಶಾಪದಿಂದ ಅವಳ ಅದ್ವಿತೀಯತೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರನು ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಗೌತಮನ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವೆನೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತಿಥ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿದಳು.
‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆ ಮುನಿ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪದಿಂದಲೇ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ನೀನು ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ವಾಸವ, ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಸೆರೆಯಾದೆ, ಬೇರಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡು. ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪಾವನನಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಮಗ ಜಯಂತನು ಮಹಾರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾತಾಮಹನಾದ ಪುಲೋಮನು ಅವನನ್ನು ಮಹಾಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಅಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಏರಿದನು, ದೇವರಾಜನಾಗಿ ಆಳತೊಡಗಿದನು. ರಾಮ, ನಾನು ಕೀರ್ತಿಸಿದ ಇದೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲ; ಅದರಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನೂ ಸೋತನೆಂದ ಮೇಲೆ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಡೇನು. ವೈಷ್ಣವಯಜ್ಞವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆ — ಇಂದ್ರನ ಪಾಪದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ; ಆ ವಿಷ್ಣುವೇ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಜಯಂತನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ವಾರ್ತೆ ಇಂದ್ರನ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಥೆಯ ಸಾರವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲ’; ಇದು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾವಣನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೇವಲ ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪಿತಾಮಹನ ಕರುಣಾಭಾವ. ಇಂದ್ರನ ಪರಾಜಯವು ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಎಂಬುದೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ — ರಾವಣನ ಬಲವೂ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮದ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ: ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವವನು ಎಂದಾದರೂ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ದೇವರಾಜನಾದರೂ ಸರಿ.
ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆಗ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದರು; ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದ ಆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಸಲಾಯಿತು.’ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಸತ್ಯ, ನಾನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಆಗ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಲೋಕಕಂಟಕನಾದ ರಾವಣನು ಉದಯಿಸಿದನು; ಮಗನೊಡನೆ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುರೇಶ್ವರನಾದ ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದನು.’ ಈ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ (51.2–54) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲದ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಥೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯಂತಿದೆ — ಶ್ರೋತೃಗಳಾದ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಆಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಾತು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕಥೆಯ ಸತ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕಕಂಟಕ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣವು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಸಮಸ್ತ ಸಾರ. ರಾಮನು ತಾನೇ ‘ಇದು ಸತ್ಯ, ನಾನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕಥೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದೀರ್ಘ ಕಥೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥