ಸರ್ಗ
ರಾವಣನು ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಗೆ ಹೋದುದು ಮತ್ತು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವಾರ್ಚನೆ
ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ರಾವಣನು ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದುದು, ಅರ್ಜುನನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ, ವಿಂಧ್ಯವರ್ಣನೆ, ನರ್ಮದಾವರ್ಣನೆ, ಸಚಿವರಿಗೆ ರಾವಣನ ಮಾತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಸಂಗ್ರಹ, ರಾವಣನ ಸುವರ್ಣಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲವನ್ನೂ ರಾವಣನ ದೇವವಿಜಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವಂತರೇ, ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಆ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಲೋಕಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದವೇ? ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಸೋಲನ್ನು ಕಾಣದಿರುವಂತೆ, ಆಗ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರಾಜನಾಗಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸಾಮಂತನಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೇ? ಅಥವಾ ಆ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೋ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದರೋ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಸೋತರೋ?’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯಋಷಿಗಳು, ಪಿತಾಮಹನು ಈಶ್ವರನೊಡನೆ ನಗುತ್ತ ಮಾತನಾಡುವಂತೆ, ನಗುತ್ತ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೂಪತಿಯೇ, ರಾಮ, ಹೀಗೆ ರಾಜರನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತ ರಾವಣನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಗೌರವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರೂ ರಾವಣನಿಂದ ಸೋತರೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಚಿಂತೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ನಗು ಉತ್ತರವು ವಿಸ್ಮಯಕರವಾಗಿರುವುದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯರಾಜನೂ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ‘ಪಿತಾಮಹನು ಈಶ್ವರನೊಡನೆ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಿವನೊಡನೆ ಆಡುವ ಮಾತಿನಂತಿದ್ದು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಅರ್ಜುನನ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರಾಮನು ‘ರಾಜಾ ವಾ ರಾಜಮಾತ್ರೋ ವಾ’ (ರಾಜನಾಗಲಿ ರಾಜಮಾತ್ರನಾಗಲಿ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾರಾಜರು ಅಥವಾ ಸಾಮಂತರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದರೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ‘ಪ್ರಣತಃ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವಿನಯವೂ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಸ್ವರ್ಗದ ನಗರದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಮಾಹಿಷ್ಮತೀ ಎಂಬ ನಗರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ವಸುರೇತಸ್ಸಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಸದಾ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ವಸುರೇತಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಅರ್ಜುನನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಶರಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದೇ ದಿನ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಒಡೆಯನೂ ಆದ ಹೈಹಯಾಧಿಪತಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಲು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ದಿನ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಅರ್ಜುನ ರಾಜನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಬೇಗನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ನಾನು ರಾವಣ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ನೀವು ಮೊದಲೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಬಹಳ ವಿವೇಕಿಗಳಾದ ಅಮಾತ್ಯರು ರಾಜನು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಪತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಪುರಜನರ ಬಾಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹಿಮಾಲಯದಂತಿರುವ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅರ್ಜುನನು ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ, ಸಹಸ್ರಬಾಹುವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂಲ. ‘ತಮೇವ ದಿವಸಮ್’ (ಅದೇ ದಿನ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೈವಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗಿದ್ದ ದಿನವೇ ಶತ್ರು ಬಂದನು. ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನಿಲ್ಲದಾಗ ಅವನು ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಯೋದ್ಧೃಧರ್ಮ. ಮಾಹಿಷ್ಮತಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಪುರೀಪ್ರಭಾ’ — ಅಮರಾವತಿಯಂತಿರುವುದು; ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಈಗ ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಅಗ್ನಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅಗ್ನಿ ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ. ‘ಶರಕುಂಡೇಶಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಕುಂಡದಲ್ಲಿ (ಮಲಗಿರುವವನು)’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಮಾತ್ಯರ ‘ಸುವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ (ಬಹಳ ವಿವೇಕಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆ ರಾವಣನು ಮೋಡವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಂತಿರುವ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದಂತಿರುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದು ಸಾವಿರಾರು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಅದರ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಬೀಳುವ ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಅದು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವರಿಂದ, ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ, ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಆ ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತವು ಸ್ವರ್ಗದಂತಿತ್ತು. ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ನದಿಗಳಿಂದ ಅದರ ನೀರು ಸ್ಫಟಿಕದಂತಿತ್ತು; ಚಲಿಸುವ ನಾಲಗೆಗಳುಳ್ಳ ಹೆಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೇಷನಾಗನಂತೆ ಅದು ನಿಂತಿತ್ತು — ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಕಂದರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿಮಾಲಯದಂತಹ ಪರ್ವತ. ವಿಂಧ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ಎತ್ತರವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವುದು, ಅಟ್ಟಹಾಸ, ಅನಂತನಾಗನ ಸಾದೃಶ್ಯ — ಎಂಬ ಮೂರು ಅಲಂಕಾರಗಳು. ನದಿಗಳು ಹೆಡೆಗಳಂತೆ, ಅವುಗಳ ಚಂಚಲ ಧಾರೆಗಳು ನಾಲಗೆಗಳಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ. ಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಯಾತ್ರಿಕನಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಂಧ್ಯವು ಸ್ವರ್ಗದಂತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ದೇವಲೋಕದ ಶೋಭೆ ಇದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಂತಮಿವ ವಿಷ್ಠಿತಮ್’ (ಅನಂತನಂತೆ ನಿಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯದ ಉದ್ದವನ್ನು ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳ ಶೇಷನಾಗನ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ರಾವಣನು ನರ್ಮದೆಗೆ ಹೋದನು — ಅಲುಗಾಡುವ ಕಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ನೀರಿನ, ಪುಣ್ಯವಾದ, ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿ. ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದು ಬಾಯಾರಿದ ಎಮ್ಮೆಗಳಿಂದ, ಸೃಮರಗಳಿಂದ (ಚಮರೀಮೃಗಗಳಿಂದ), ಸಿಂಹಗಳಿಂದ, ಹುಲಿಗಳಿಂದ, ಕರಡಿಗಳಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದ ಅದರ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು; ಸದಾ ಮದಿಸಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ, ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ, ಹಂಸಗಳಿಂದ, ನೀರುಕೋಳಿಗಳಿಂದ, ಸಾರಸಗಳಿಂದ ಅದು ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ನಾರಿಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅರಳಿದ ಮರಗಳು ಅವಳ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಜೋಡಿ ಅವಳ ಸ್ತನಗಳು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು ಅವಳ ನಿತಂಬ, ಹಂಸಗಳ ಸಾಲು ಅವಳ ಒಡ್ಯಾಣ, ಹೂಗಳ ಪರಾಗ ಅವಳ ಅಂಗರಾಗ, ನೀರಿನ ನೊರೆ ಅವಳ ನಿರ್ಮಲ ವಸ್ತ್ರ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು ಸುಖಸ್ಪರ್ಶ, ಅರಳಿದ ನೈದಿಲೆಗಳು ಅವಳ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳು. ದಶಾನನನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು, ಪ್ರಿಯಳಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯನ್ನು ಎಂಬಂತೆ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ನಾನಾ ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಅವಳ ರಮ್ಯವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ‘ಇವಳು ಗಂಗೆ’ ಎಂದು ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಆ ದಶಾನನನು ಅವಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ನದಿಯನ್ನು ನಾರಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುವುದು ಕವಿಯ ಪ್ರಿಯ ಅಲಂಕಾರ; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಆಭರಣಗಳು, ವಸ್ತ್ರ, ಅಂಗರಾಗ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಎಲ್ಲವೂ. ರಾವಣನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯೂ ‘ಪ್ರಿಯ ನಾರಿ’ಯಂತೆ — ಅವನ ಕಾಮುಕ ಸ್ವಭಾವ ಉಪಮೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಾಂತನೂ ಪ್ರಸನ್ನನೂ ಭಕ್ತನೂ ಆಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ (‘ಗಂಗೇಯಮ್’ — ಇವಳು ಗಂಗೆ) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿನ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಅವಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಮ್ಮೆಗಳು, ಸೃಮರಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಆನೆಗಳು ಬಾಯಾರಿ ಅವಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತವೆ; ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕಾರಂಡವಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಾರಸಗಳು ಅವಳ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯ, ತಾಯಿಯಂತೆ. ‘ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತೈಃ’ (ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಕಾಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ಇದ್ದಾನೆ. ನಾರೀರೂಪಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದೊಂದು ಅಂಶದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು, ಹೂಗಳು, ನೊರೆ, ನೀರು, ಕಮಲಗಳು; ಹೀಗೆ ನದಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುಂದರಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನು ಅವಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯ ನಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಬಂತೆ’ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ನದೀಸ್ನಾನವನ್ನೂ ಶೃಂಗಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಇವಳು ಗಂಗೆ’ ಎಂಬ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ನರ್ಮದೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಮರಳದಿಣ್ಣೆ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮಾಣ.
ಅನಂತರ ಅವನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರೆಂಬ ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಸೂರ್ಯನು ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಚಿನ್ನದಂತೆ ಮಾಡಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತ ಆಕಾಶದ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತೇ ಆ ದಿವಾಕರನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ತಂಪಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ತಂಪಾದ, ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ, ಶ್ರಮವನ್ನು ನೀಗುವ ಈ ಗಾಳಿಯು ನನ್ನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಂದವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ, ನರ್ಮವನ್ನು (ಆನಂದವನ್ನು) ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಈ ನರ್ಮದೆಯೂ ಮೊಸಳೆ, ಮೀನು, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಲೆಗಳೊಡನೆ ಭಯಗೊಂಡ ಅಂಗನೆಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ. ನೀವಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನರಾದ ರಾಜರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಚಂದನರಸದಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುವ ಶುಭಳಾದ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಭೌಮನೇ ಮೊದಲಾದ ಮದಿಸಿದ ಮಹಾಗಜಗಳು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವಂತೆ, ನೀವು ಮುಳುಗಿರಿ. ಈ ಮಹಾನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವಿರಿ. ನಾನೂ ಇಂದು ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಪರ್ದಿಯಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸೂರ್ಯ, ಗಾಳಿ, ನದಿ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಶಿವಪೂಜೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನರ್ಮದಾ ನರ್ಮವರ್ಧಿನೀ’ ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ನರ್ಮವನ್ನು (ಸುಖವನ್ನು) ಕೊಡುವವಳು ನರ್ಮದೆ. ಸಚಿವರ ಗಾಯಗಳೂ ರಕ್ತವೂ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಸ್ಮಾರಕ; ನದೀಸ್ನಾನವೇ ಅವರಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೂ ಶುದ್ಧಿಯೂ. ದಿಗ್ಗಜಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ತಂಪಾಗುವುದು, ಗಾಳಿಯ ಮಂದಗತಿ, ನದಿಯು ಭಯಗೊಂಡ ನಾರಿಯಂತೆ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿರುವುದು — ಈ ಮೂರೂ ರಾವಣನ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಪ್ರತಾಪದ ಫಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಜ ಗುಣಗಳು; ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಆದರೂ ‘ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವಿರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸನೂ ಧರ್ಮದ ಬಾಹ್ಯ ಅಂಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಚಿವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು — ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು — ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರೇ ಮುಖ್ಯರು.
ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಹಸ್ತ, ಶುಕ, ಸಾರಣರು ಮಹೋದರ-ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷರೊಡನೆ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರೆಂಬ ಆ ಆನೆಗಳಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ ನರ್ಮದಾನದಿಯು ವಾಮನ, ಅಂಜನ, ಪದ್ಮ ಮೊದಲಾದ ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟ ಗಂಗೆಯಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದು ರಾವಣನ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಹೂಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮನೋಹರವಾದ ನರ್ಮದೆಯ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಹೂಗಳನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಮಹಾಗಜವು ಗಂಗೆಗೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ಇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ಜಪವನ್ನು ಜಪಿಸಿ, ಆ ರಾವಣನು ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ಬಂದನು; ಅನಂತರ ಒದ್ದೆಯಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೊರೆದು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಪೂಜೆಗೆ ಮೊದಲಿನ ಶುದ್ಧಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಒಣಗಿದ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರ. ರಾವಣನು ವೇದವಿದನು, ಶಿವಭಕ್ತನು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೋ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೋ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (ವಸ್ತ್ರಬದಲಾವಣೆ) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ನಾನವನ್ನು ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಾಮನ, ಅಂಜನ, ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾವಣನ ಸ್ನಾನವನ್ನೂ ಮಹಾಗಜವು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವನು ಅವರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯ. ಹೂಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ವೇಗ ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸೇವಕರು ಒಡೆಯನ ಪೂಜೆಗೆ ತತ್ಪರರು. ರಾವಣನು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯ ಪ್ರತೀಕ.
ಕೈಮುಗಿದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು — ಅವನ ನಡಿಗೆಗೆ ವಶರಾದ, ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಗೆ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮರಳಿನ ವೇದಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ರಾವಣನು ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಅಮೃತದ ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳ ಹೂಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸಜ್ಜನರ ಸಂಕಟವನ್ನು ಹರಿಸುವ, ಪರಮನಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ವರಪ್ರದನಾದ, ಚಂದ್ರಕಿರಣವನ್ನೇ ಭೂಷಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಶಂಕರನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಹಾಡಿದನು, ನರ್ತಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸುವರ್ಣಲಿಂಗವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಾನ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ರಾವಣನು ಶಿವಸ್ತೋತ್ರಕರ್ತನೆಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಂತ, ಭಕ್ತಿಮಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ನರ್ಮದಾಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ಅವನ ಪೂಜೆ ಭಂಗಗೊಳ್ಳಲಿದೆ — ಕಥೆಯ ನಾಟಕೀಯ ವಿರೋಧ. ‘ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಪರ್ವತಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಾಲಕಾಯತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ನೃತ್ಯವನ್ನು ‘ಪ್ರಸಾರ್ಯ ಹಸ್ತಾನ್’ (ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಕ್ತಿಯ ಆನಂದ ದೇಹದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥