ಸರ್ಗ
ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನನು ರಾವಣನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದುದು
ಅರ್ಜುನನ ಜಲಕ್ರೀಡೆ, ನರ್ಮದೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆದುದು, ರಾವಣನ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದುದು, ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಅಮಾತ್ಯರ ಯುದ್ಧ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪತನ, ಅರ್ಜುನ-ರಾವಣರ ಗದಾಯುದ್ಧ, ರಾವಣನ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿಷ್ಮತೀಪ್ರವೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನರ್ಮದೆಯ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿನ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹೂಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸುತ್ತ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯ ಒಡೆಯನೂ ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅರ್ಜುನನು ನಾರಿಯರೊಡನೆ ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಅವನು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಂಡಾನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳ ಉತ್ತಮ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ಅನೇಕ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನರ್ಮದೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆದನು. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವು ದಡಕ್ಕೆ ಉಡುಗೊರೆ ನೀಡುವಂತೆ ಉಕ್ಕಿ ಪ್ರವಾಹದ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಿಯಿತು. ಮೀನುಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ಮಕರಗಳು, ಹೂಗಳು ಮತ್ತು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸುಗಳೊಡನೆ ಆ ಜಲವೇಗವು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂಬಂತೆ ಉಕ್ಕೇರಿತು. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಆ ಪ್ರವಾಹವು ರಾವಣನ ಸಮಸ್ತ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನೂ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು. ಆಗ ರಾವಣನು ಅರ್ಧ ಮುಗಿದ ನಿಯಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮುನಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಂದು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮುದ್ರದ ಉಕ್ಕಿನಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನು ಮತ್ತೆ ನದಿಯನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಯೇ ಕಂಡನು — ಅದರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಇತ್ತು, ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಅಂಗನೆಯಂತೆ. ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತ, ಬಾಯಿಂದ ಶಬ್ದ ಮಾಡದೆ, ಬಲಗೈಯ ಬೆರಳಿನಿಂದಲೇ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿ ಅವನು ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಶುಕ-ಸಾರಣರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ನಿಯಮ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮನುಷ್ಯರಾಜನ ಕೇವಲ ಲೀಲೆ; ಆದರೂ ಲೀಲೆಯಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಪೂಜೆ ಭಂಗವಾಯಿತು. ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮೌನವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರಿಯನ ಮೇಲೆ ಮುನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಂತೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಕಲಹದ ಸೂಚನೆ. ‘ಅಶಬ್ದಾಸ್ಯಃ’ (ಬಾಯಿಂದ ಶಬ್ದ ಮಾಡದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಪೂಜೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಅವನು ಹೈಹಯವಂಶದವನು, ಕೃತವೀರ್ಯನ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ’ ಎನಿಸಿಕೊಂಡವನು; ಅವನ ರಾಜಧಾನಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿ ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಜಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಈ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಗೆಲ್ಲುವನೆಂದು ಕವಿ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರಿಯರ ನಡುವೆ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಜರಾಜನ ಶೋಭೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆಯೂ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಚ್ಛಂದ ವಿಲಾಸ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತೋಳುಗಳಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಅವನ ಬಲಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರ, ಯಾರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುವುದಕ್ಕಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ರಾವಣನ ಪೂಜೆಯ ವಿನಾಶ. ಹೀಗೆ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲರ ಸಂಘರ್ಷದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಜಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮೀನನಕ್ರಮಕರಃ ಸಪುಷ್ಪಕುಶಸಂಸ್ತರಃ’ ಎಂಬ ಜೋಡಿಪದಗಳು ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು, ಜಲಚರಗಳು, ಹೂಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು ಬೆರೆತು ತೇಲುತ್ತವೆ. ರಾವಣನು ನದಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಶಾಂತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವಾಹವಲ್ಲ, ಯಾರೋ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಇಬ್ಬರು ಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಹುಭಿರ್ಬಹುಭಿರ್ವೃತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಬೇರೆ; ನಾವು ಮುದ್ರಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ.
ರಾವಣನಿಂದ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಆ ಸೋದರರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಅರ್ಧ ಯೋಜನದಷ್ಟು ಹೋಗಿ ಆ ನಿಶಾಚರರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡರು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತಿದ್ದನು; ಅವನ ಕೂದಲು ನೀರಿನಿಂದ ಕೆದರಿತ್ತು, ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ಮನಸ್ಸು ಮದದಿಂದ ಕಲಕಿತ್ತು. ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಅವನು ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತ, ಸಾವಿರ ತಪ್ಪಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಾವಿರ ಯುವತಿಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಮದಿಸಿದ ಸಾವಿರ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಗಂಡಾನೆಯಂತಿದ್ದನು. ಅತ್ಯದ್ಭುತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತಿರುವ ಯಾವನೋ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನೀರು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನದಿಯು ಸಮುದ್ರದ ಉಕ್ಕಿನಂತಹ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಿದೆ.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ‘ಅವನೇ ಅರ್ಜುನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯುದ್ಧಲಾಲಸನಾದ ರಾವಣನು ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಚಾರರ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಅವರಿಗೆ ಹೆಸರು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಾವಣನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸಹಸ್ರಬಾಹುತ್ವ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಮದರಕ್ತಾಂತನಯನಮ್’ (ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಜನು ಪಾನಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದನು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅಮಾತ್ಯರು ಇದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿರ ತಪ್ಪಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತಕ್ಷಣ ಹೊರಡುವುದು ಅವನ ಯುದ್ಧಲೋಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪೂಜೆಯೂ ಮರೆತುಹೋಯಿತು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೂ ಚಾರರು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾವಣನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಾರರು; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ರಾಮಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ನದೀಪ್ರವಾಹದ ಮೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು. ‘ವ್ಯೋಮಾಂತರಗತೌ’ (ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಆಕಾಶದ ಮೂಲಕ ಹೋದರೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲವರು. ಅಂತರ ಅರ್ಧ ಯೋಜನ ಮಾತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಾನ ರಾವಣನ ಪೂಜಾಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಂತೆ ಎತ್ತರ, ಒದ್ದೆ ಕೂದಲಿನವನು, ಮದದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯ ಮತ್ತು ಪಾನದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವವನು’ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯದ್ಭುತವೆನಿಸಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಅವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರೋಧವತ್’ (ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೇತುವೆಯು ನೀರನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ಅವನ ತೋಳುಗಳು. ನದಿಯು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ತಡೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಡೆದ ನೀರು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಮ್ಮುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ‘ಅರ್ಜುನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಹೊರಟನು — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕೀರ್ತಿ ಮೊದಲೇ ಇತ್ತು, ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇತ್ತು.
ರಾವಣನು ಅರ್ಜುನನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ ಶಬ್ದಸಹಿತವಾದ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು; ಮೋಡಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾದ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದವು — ಇವು ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು. ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಶುಕ, ಸಾರಣರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಾಗದೆಯೇ ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಂಕರವಾದ ಆ ನರ್ಮದೆಯ ಮಡುವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ನರೇಂದ್ರ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧತನಾದ ಅವನು ಅರ್ಜುನನ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮಾತ್ಯರೇ, ಹೈಹಯ ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿರಿ — ರಾವಣನೆಂಬುವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಎದ್ದು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಲೇ ರಾವಣ, ಭಲೇ! ಯುದ್ಧದ ಕಾಲವನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿರುವೆ — ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಹುಲಿ ಎರಗುವಂತೆ, ಮತ್ತನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಇರುವ ರಾಜನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನೀನು ಉತ್ಸಾಹಪಡುತ್ತಿರುವೆ! ದಶಗ್ರೀವ, ಇಂದು ಸಹಿಸಿಕೋ, ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲಿರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದರೆ ನಾಳೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದಾಹದಿಂದ ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ರಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡವಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಆಕ್ಷೇಪವಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅವರ ರಾಜಭಕ್ತಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಯಾದರೂ ರಾಜನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅಶುಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ, ಧೂಳು, ಮೋಡಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಮಳೆ; ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಅವನ ಪರಾಜಯದ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅವನ ಸಹಚರರು ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಶುಕ, ಸಾರಣ; ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಮಾರೀಚರನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಜನಪ್ರಭಃ’ (ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಪ್ಪು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಯಂತಿರುವ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ರೋಷ ಉರಿದೆದ್ದಿತು; ಅವನು ತಾನೇ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಮಾತ್ಯರ ಮೂಲಕವೇ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ರಾವಣೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ’ (ಹೆಸರಿನಿಂದ ರಾವಣನೆಂಬುವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹೆಸರೇ ಭಯಜನಕ. ಅಮಾತ್ಯರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ‘ಭಲೇ, ಭಲೇ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಂದೆ. ಮತ್ತನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಇರುವವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಹುಲಿಯು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹುಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವಿನ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅಮಾತ್ಯರ ಎರಡನೆಯ ವಿಕಲ್ಪ — ‘ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡವಿಯೇ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ — ಅವರ ವೀರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಹೆದರಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನಾದರೋ ಕಾಯುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವು ರಾಕ್ಷಸನ ಅಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು; ಹಸಿದಿದ್ದ ಅವರು ಅವರನ್ನು ತಿಂದೂಬಿಟ್ಟರು. ಆಗ ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಹೈಹಯಯೋಧರು ಬಾಣಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದ, ವಜ್ರಕರ್ಷಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನೊಡನಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರ ವೇಗ ಅತಿದಾರುಣವಾಗಿತ್ತು, ಅವರ ನಿನಾದ ಮೊಸಳೆ-ಮೀನು-ಮಕರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರದಂತಿತ್ತು. ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರಾದ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಶುಕ, ಸಾರಣರು ಕೋಪಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾದ ಪುರುಷರು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ‘ಹೆದರಬೇಡಿ’ ಎಂದು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಗಂಗೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಅಂಜನವೆಂಬ ದಿಗ್ಗಜವು ಮೇಲೇಳುವಂತೆ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅರ್ಜುನರೂಪದ ಆ ಅಗ್ನಿಯು ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬೀಸಬೇಕಾದ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರುಡನ ವೇಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವನು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಮುಸಲಾಯುಧನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು, ಸೂರ್ಯನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆದ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತನು. ಮದದಿಂದ ಉದ್ಧತನಾದ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಘೋರ ಮುಸಲವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತ ಯಮನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮುಸಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಪುಷ್ಪದ ಬಣ್ಣದ ಅಗ್ನಿಯು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು. ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮುಸಲವನ್ನು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದ ಅರ್ಜುನನು ಗದೆಯಿಂದ ಕೌಶಲದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಐನೂರು ಮೊಳ ಉದ್ದದ ಭಾರವಾದ ಗದೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತ ಹೈಹಯಾಧಿಪನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಆ ಗದೆಯಿಂದ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣರು ಮಹೋದರ-ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷರೊಡನೆ ರಣಾಂಗಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಅವನು ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಲಂಕೆಯ ಸೇನಾಪತಿ; ಅವನ ಪತನದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಭಗ್ನವಾಯಿತು. ‘ಅಪಸೃಷ್ಟಾಃ’ ಎಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಅಮಾತ್ಯರ ನಡುವೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಅಮಾತ್ಯರು ಅರ್ಜುನನ ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ರೌರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಹಯಯೋಧರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು; ಅವರ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ನಿನಾದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುದ್ದಿ ತಂದವರು ‘ಭಯವಿಹ್ವಲಾಃ’ (ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲರಾದವರು) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಾರರಕ್ಷಿಭಿಃ’ (ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಂದ). ಅರ್ಜುನನು ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳುವುದನ್ನು ಗಂಗೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಅಂಜನ ದಿಗ್ಗಜವು ಮೇಲೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ಆನೆ ನೀರಿನಿಂದ ಏಳುವಂತೆ. ಅವನ ಕೋಪ ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲದು. ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕತ್ತಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮುಸಲದ ತುದಿಯ ಜ್ವಾಲೆ ಅಶೋಕಪುಷ್ಪದ ಬಣ್ಣದ್ದು, ಅಂದರೆ ಕೆಂಪು. ಅರ್ಜುನನು ಆ ಮುಸಲವನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ. ಗದೆಯ ಅಳತೆ ಐನೂರು ಮೊಳ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಅವನ ಬಲದ ಸೂಚಕ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿಲುವನ್ನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ವಿಂಧ್ಯವು ಸೂರ್ಯನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಿಂಧ್ಯೋಽರ್ಕಸ್ಯೇವ’ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ. ಆದರೆ ವಿಂಧ್ಯವು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಿಂದ ತಗ್ಗಿದಂತೆ ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ಅರ್ಜುನನ ಗದೆಯಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ವಜ್ರಿವಜ್ರಹತಃ’ (ವಜ್ರಧಾರಿಯ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಎಂಬ ಭಾವ — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಉಳಿದ ಅಮಾತ್ಯರು — ಮಾರೀಚ, ಶುಕ, ಸಾರಣ, ಮಹೋದರ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ — ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು; ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅರ್ಜುನನು ಒಬ್ಬನೇ, ಅವನ ಸೈನಿಕರು ಮೊದಲೇ ಹತರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಅವನು ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸೈನಿಕರ ಯುದ್ಧ, ಆಮೇಲೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪತನ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಒಡೆಯರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ; ಇದು ವೀರರಸದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಶೂರರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ‘ವರಹೇಮಾಂಗದಃ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಗದೆ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಆಯುಧ; ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ಗದೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಆಕ್ರಮಣ ‘ಗಾರುಡಂ ವೇಗಮಾಸ್ಥಾಯ’ (ಗರುಡನ ವೇಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) — ಅಂದರೆ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾನೆ.
ಅಮಾತ್ಯರು ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ರಾವಣನು ಬೇಗನೆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಆಗ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳ ರಾಜನಿಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ದಾರುಣ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಎರಡು ಸಾಗರಗಳಂತೆ, ಬುಡ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎರಡು ಸೂರ್ಯರಂತೆ, ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು; ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧತವಾದ ಎರಡು ಆನೆಗಳಂತೆ, ಹಸುವಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ, ಗರ್ಜಿಸುವ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಬಲೋತ್ಕಟವಾದ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ, ಕೋಪಗೊಂಡ ರುದ್ರ-ಕಾಲರಂತೆ ಇದ್ದರು. ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಗದೆಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದುಕೊಂಡರು. ಪರ್ವತಗಳು ಘೋರ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ ಆ ನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ಗದಾಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಅವರ ಗದಾಘಾತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು. ಶತ್ರುವಿನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನ ಗದೆಯು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗದೆಯೂ ಅರ್ಜುನನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅರ್ಜುನನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಅವರ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ಹೋರಿಗಳಂತೆ, ದಂತಾಗ್ರಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಆ ಗದೆಯು ರಾವಣನ ವಿಶಾಲ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆದರೆ ವರದಾನದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಗದೆಯು ದುರ್ಬಲವಾದದ್ದರಂತೆ ಎರಡು ತುಂಡಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಗದಾಘಾತದಿಂದ ರಾವಣನು ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದು, ನರಳುತ್ತ ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಗಳ ಮಾಲೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲರು. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಪರಾಭವದಿಂದಲ್ಲ — ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೇದ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಶದ್ಬಾಹೋಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅದು ರಾವಣನ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳು — ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಕವಿ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲದ್ದು. ‘ಯಥಾ ಪೂರ್ವಂ ಬಲೀಂದ್ರಯೋಃ’ (ಹಿಂದೆ ಬಲಿ-ಇಂದ್ರರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಗದಾಘಾತಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸಿಡಿಲಿನ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಅದರಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ಅರ್ಜುನನ ಗದೆ ಬೀಳುವಾಗ ಆಕಾಶವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಅದು ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಬಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಹಾರ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ವರದಾನದಿಂದಾದ ರಕ್ಷೆ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕವಚದಂತಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗದೆ ಮುರಿಯಿತು, ಆದರೆ ಪೆಟ್ಟಿನ ವೇಗವು ಅವನನ್ನು ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿತು. ‘ನಿಷ್ಟನನ್’ (ನರಳುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಉಪಮೆಗಳ ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೋಡಿಯೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗುಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಗರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು, ಪರ್ವತಗಳು ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು, ಸೂರ್ಯರು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು, ಅಗ್ನಿಗಳು ದಾಹಕತ್ವವನ್ನು, ಆನೆಗಳು ಬಲವನ್ನು, ಹೋರಿಗಳು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು, ಮೋಡಗಳು ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು, ಸಿಂಹಗಳು ಉತ್ಕಟತೆಯನ್ನು, ರುದ್ರ-ಕಾಲರು ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾರ್ಜುನಃ ಖೇದಮಾಯಾತಿ ನ ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರಃ’ (ಅರ್ಜುನನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರನೂ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಇಬ್ಬರ ಅದಣಿವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ರಾವಣನ ವರಪ್ರಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ — ಗದೆ ಮುರಿಯಿತು, ಅವನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನೂ ವಿಹ್ವಲನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ವಧೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಬಂಧನದಿಂದಾಗಲಿ ಪರಾಜಯದಿಂದಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವೃಷಾಯುಧ್ಯನ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ವೃಷಾಃ ಅಯುಧ್ಯನ್’ (ಹೋರಿಗಳು ಹೋರಾಡಿದವು) ಎಂಬ ಸಂಧಿರೂಪವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಜುನನ ಗದೆಯು ‘ಅಹಿತೋರಸಿ’ — ಶತ್ರುವಿನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ — ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ.
ದಶಗ್ರೀವನು ವಿಹ್ವಲನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಥಟ್ಟನೆ ಹಾರಿ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನು ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ದಶಾನನನನ್ನು ಹಿಡಿದು, ನಾರಾಯಣನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬಂಧಿಸಿದನು. ದಶಗ್ರೀವನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ದೇವತೆಗಳು ‘ಭಲೇ’ ಎನ್ನುತ್ತ ಅರ್ಜುನನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಹುಲಿಯು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು, ಸಿಂಹವು ಆನೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೈಹಯರಾಜನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೋಡದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಗ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಹಸ್ತನು ದಶಾನನನು ಬಂಧಿತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಗೊಂಡು ಥಟ್ಟನೆ ಹೈಹಯನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರರ ವೇಗವು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಮೋಡಗಳು ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ‘ಬಿಡು, ಬಿಡು! ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು!’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತ ಅವರು ರಣದಲ್ಲಿ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು. ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಅರ್ಜುನನು ದೇವಶತ್ರುಗಳ ಆ ಆಯುಧಗಳು ತನ್ನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಬೇಗನೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಅದೇ ತಡೆಯಲಾಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೀಳಿ, ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಓಡಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಗರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರೂ ಪುರಜನರೂ ಹೂ-ಅಕ್ಷತೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಅರ್ಜುನನು, ಬಲಿಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಹಸ್ರಲೋಚನನಂತೆ, ತನ್ನ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾರಾಯಣನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ರಾವಣನು ಬಲಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯರಾಜನಿಂದ ಸೋತನು ಎಂದು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ, ಬಂಧಿಸುವುದನ್ನು ನಾರಾಯಣನು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದುದಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಚಾರಣರೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಶತ್ರು. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ನಡುವೆಯೇ ಹಿಡಿದು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸಾವಿರ ತೋಳುಗಳ ಉಪಯೋಗ. ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಚದರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ವಿಜಯಿಯಾದ ರಾಜನು ಪುರಜನರಿಂದಲೂ ದ್ವಿಜರಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಂಧಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನೊಡನೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಿದ್ದಾರೆ’. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಗೆದ್ದ ರಾವಣನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯರಾಜನಿಂದ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಬಂಧಿತನಾದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅಜೇಯನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮನೂ ಅರಿಯುವನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮರು-ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಜನರ ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರ ಉತ್ಸವವು ರಾಜಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ‘ಬಿಡು ಬಿಡು, ನಿಲ್ಲು ನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ಆಕ್ರೋಶ ಅವರ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವರಾದರೋ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ರಾವಣನ ಪರಾಭವದಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಪೀಡಿಸಿದ್ದನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥