ಸರ್ಗ
ರಾವಣಾದಿಗಳ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ
ಕುಂಭಕರ್ಣ-ವಿಭೀಷಣರ ತಪಸ್ಸು, ದಶಗ್ರೀವನ ಶಿರೋಹೋಮ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನ, ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಮರತ್ವ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಸರಸ್ವತಿಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಮೋಹ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅವರು ಗೋಕರ್ಣದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಸಹೋದರರು ವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ, ಎಂತಹ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದರು?’ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಮನಿಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಆ ಸಹೋದರರು ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಆಯಾ ಧರ್ಮವಿಧಿಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು.’ ಮೊದಲು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಐದು ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಉರಿಸಿ ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೇಘಜಲದಿಂದ ತೋಯುತ್ತಾ ವೀರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೀರಿನ ನಡುವೆಯೇ ವಾಸಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನ ತಪಸ್ಸು — ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮಪರನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಒಂಟಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನ ನಿಯಮವು ಮುಗಿದಾಗ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು, ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವನು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಲೆಯನ್ನೂ ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ನಿಂತನು. ಹೀಗೆ ಸಂಯಮಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುವಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ತಪಸ್ಸು ಶರೀರಕ್ಲೇಶಪ್ರಧಾನ, ವಿಭೀಷಣನದಾದರೋ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರಧಾನ. ವಿಭೀಷಣನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯವೂ ಇವೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಂತಹದೇನೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಭೇದವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಸ್ಯೇವ ನಂದನೇ’ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ — ಅರ್ಧಗಳ ಪಾದಗಳು ಅದಲುಬದಲಾಗಿವೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಮೂರು ಋತುಗಳ ಮೂರು ನಿಯಮಗಳು — ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ತಾಪ, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲದ ಒದ್ದೆ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲದ ಶೀತ. ಇವು ಋಷಿಗಳೂ ಆಚರಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಪಃಪ್ರಕಾರಗಳು. ವಿಭೀಷಣನ ತಪಸ್ಸು ಎರಡು ಭಾಗಗಳದ್ದು — ಮೊದಲು ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಒಂಟಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಅನಂತರ ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖವೆತ್ತಿ, ಆಯಾ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಅವನು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು — ಇದು ‘ಸೂರ್ಯಂ ಚೈವಾನ್ವವರ್ತತ’ ಎಂಬುದರ ಆಶಯ. ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಧೃತಮಾನಸಃ’ (ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶರೀರವು ತಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಾದರೋ ವೇದದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಸ್ಯೇವ ನಂದನೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸೂ ಸುಖಕರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ದಶಾನನನಾದರೋ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರಾಹಾರಿಯಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಒಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು, ಒಂಬತ್ತು ತಲೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಅನಂತರ ಹತ್ತನೆಯ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ಹತ್ತನೆಯ, ಕೊನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಆಗಲೇ ಪಿತಾಮಹನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಎದುರು ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು — ‘ದಶಗ್ರೀವ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನೀನು ಬಯಸುವ ವರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಬೇಡು. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲಿ? ನಿನ್ನ ಪರಿಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ.’ ದಶಾನನನ ತಪಸ್ಸು ಆತ್ಮಬಲಿದಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಅವನು ತನ್ನ ತಲೆಗಳನ್ನೇ ಹವಿಸ್ಸನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪಿತಾಮಹನು ಕೊನೆಯ ಶಿರಶ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅನಂತರ ತಪಸ್ವಿಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳು ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ — ಒಂದೊಂದು ತಲೆ ಒಂದೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷದ ಬೆಲೆ. ಪಿತಾಮಹನು ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉದ್ದೇಶವು ಅಧರ್ಮಮೂಲವಾದರೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲದ ನಿಯಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ಸು ಯಾರದೇ ಆಗಿರಲಿ, ಅದರ ಫಲವನ್ನು ದೇವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನು ದೇವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಭಯ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶತ್ರುವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವವಿಲ್ಲ; ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶಾಶ್ವತನಾದ ಪ್ರಜಾಧ್ಯಕ್ಷನೇ, ಸುಪರ್ಣರು, ನಾಗಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು — ಇವರಿಗೆ ನಾನು ಅವಧ್ಯನಾಗಬೇಕು. ದೇವಪೂಜಿತನೇ, ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನಗೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಗರ್ವವೇ ಅವನ ನಾಶದ ಬೀಜ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅವನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವರಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರೀತನಾದ ನನ್ನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಶುಭವಾದ ವರವನ್ನೂ ಕೇಳು. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನೀನು ಹಿಂದೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ ತಲೆಗಳು ನಿನಗೆ ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬರುವುವು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ದುರ್ಲಭವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ವರವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ರೂಪವು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗಾಗುವುದು.’ ಇದು ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಣೆ). ಪಿತಾಮಹನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅವನ ತಲೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ತಂ ರಾಮ ದಶಗ್ರೀವಂ ಪಿತಾಮಹಃ’ (ರಾಮ, ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪಿತಾಮಹನು) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ; ಮೊದಲನೆಯದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಅಮರತ್ವದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಅವಧ್ಯತ್ವದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಅಭಾವ, ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ — ಈ ಮೂರು ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ. ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಮೃತ್ಯುಭಯದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೇ ಹೆದರುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವೇ ಪರಮ ಶತ್ರು. ಈ ತರ್ಕವು ಯುಕ್ತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಮರತ್ವವು ದೇಹಧಾರಿಗಳ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಚತುರನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸುಪರ್ಣರು, ನಾಗಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೇವತೆಗಳು. ಆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರೂ ವಾನರರೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಅಡಗಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ವಾನರರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ‘ಇದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು’ ಎಂಬ ಸರಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎರಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹೋಮಮಾಡಿದ ತಲೆಗಳ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧಾರಣೆ. ಕಾಮರೂಪಿತ್ವವೇ ಅನಂತರ ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕವೇಷಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಲದ ಎಲ್ಲ ಮೂಲಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಸೌಮ್ಯ’, ‘ಅನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತ), ‘ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು. ಅದರ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನಾದರೂ, ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಅವನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅಮರತ್ವದಿಂದ ವಂಚಿತನೇ ಆದನು.
ರಾಮ, ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ ವಿಭೀಷಣ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಆಗ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಕಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಲೋಕಗುರುವಾದ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸುವ್ರತನೇ, ಪ್ರೀತನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲೇಬೇಕಾದರೆ ಕೇಳು. ಪರಮ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದರೂ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿ. ಕಲಿಯದಿದ್ದರೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವು ನನಗೆ ಸ್ಫುರಿಸಲಿ. ಯಾವ ಯಾವ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟುವುದೋ ಅದು ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾಗಿರಲಿ, ಆಯಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುವಂತಾಗಲಿ. ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮೋದಾರವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದವರಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ — ಈ ಉಕ್ತಿಯೇ ವಿಭೀಷಣನ ವರದ ಸಾರ. ಆಗ ಪ್ರೀತನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮತ್ತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಆಗುವುದು. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ರಾಕ್ಷಸಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ನಿನಗೆ ಅಮರತ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಮರತ್ವವು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಬೇಡದೆಯೇ ದೊರೆಯಿತು — ಇದು ಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪಿತಾಮಹನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಬಲವನ್ನಾಗಲೀ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವರವು ಎಲ್ಲ ವರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮವಾದುದು. ವಿಭೀಷಣನ ಮೂರು ವರಗಳು — ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ, ಕಲಿಯದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿ. ಮೊದಲನೆಯದೂ ಮೂರನೆಯದೂ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಎರಡನೆಯದು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ‘ಧರ್ಮಿಷ್ಠಸ್ತ್ವಂ ಯಥಾ ವತ್ಸ ತಥಾ ಚೈತದ್ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ವತ್ಸ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಆಗುವುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ವರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ವಿನಯವೂ ನೋಡತಕ್ಕದ್ದು — ಅವನು ಮೊದಲು ‘ಲೋಕಗುರುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಅವನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆ ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಕೂಡಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆ. ದಶಗ್ರೀವನ ವರವು ಪರಪೀಡನೆಗಾಗಿ, ವಿಭೀಷಣನ ವರವು ಆತ್ಮಸಂಯಮಕ್ಕಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಸ್ವಭಾವಭೇದವು ವರಗಳ ಭೇದದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲೇಬಾರದು. ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನೇ, ಇವನು ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಹತ್ತು ಅನುಚರರನ್ನೂ, ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ತಿಂದಿದ್ದಾನೆ. ವರವನ್ನು ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗಲೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ; ಇವನು ವರವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡುವನು. ಅಪರಿಮಿತ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನೇ, ವರದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಮೋಹವನ್ನು ಕೊಡು. ಹೀಗಾದರೆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗುವುದು, ಇವನಿಗೂ ಮನ್ನಣೆ ದೊರೆಯುವುದು.’ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕಮಲಸಂಭವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯು ಅವನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತಳು; ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವ, ಇದೋ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ಬಂದಿದ್ದ ಸರಸ್ವತಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಣಿ, ನೀನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬಯಸುವ ಮಾತಾಗು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಅವನ ಬಾಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳು. ಆಗ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವದೇವ, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿದ್ರಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ಬಯಕೆ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದಳು. ಸರಸ್ವತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ತನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಅವನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಇಂತಹ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೊರಬಿದ್ದಿತು? ಆಗ ಬಂದಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಾನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ, ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಸಹೋದರರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಗ್ದೇವಿಯ ಚಾತುರ್ಯವೂ ದೇವತೆಗಳ ನೀತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯಲಾಗದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವರು ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಇಂದ್ರನ ಹತ್ತು ಅನುಚರರು, ಋಷಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಅವನಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ — ವರವನ್ನು ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗಲೇ ಇವನು ಇಷ್ಟು ಮಾಡಿದನು, ವರವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ತಿಂದುಬಿಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ವರವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವರದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮೋಹವನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮನ್ನಣೆಯೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾನೇ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ವಾಗ್ದೇವತೆಯು ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಬಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಶ್ಲೇಷಯುಕ್ತವಾದುದು — ‘ವಾಗ್ದೇವತೇಪ್ಸಿತಾ ಭವ’, ಅಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಬಯಸುವ ವಾಣಿಯಾಗು. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ನಿರ್ದೇವತ್ವಮ್’ (ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ನಾಮ) ಎಂದು ಬೇಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ‘ಸ್ವಪ್ತುಮ್’ (ನಿದ್ರಿಸಲು) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು — ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ‘ಅನೇಕಾನಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಸ್ವಪ್ತುಂ ಮಮೇಪ್ಸಿತಮ್’ (ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿದ್ರಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ಬಯಕೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸರಸ್ವತಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ; ಆಗ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ಅರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಾನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ’ ಎಂಬ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಸತ್ಯವೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲಿಯು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗವು ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ವರಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಲಂಕಾಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದ್ದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶೋಕವು ನಿಷ್ಫಲ; ಅವನ ನಿದ್ರೆಯೇ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯಾಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥