ಸರ್ಗ
ಕುಬೇರನ ಕೈಲಾಸಗಮನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ
ಸುಮಾಲಿಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ರಾವಣನ ಮೊದಲ ನಿರಾಕರಣೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಯುಕ್ತಿ, ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ದೌತ್ಯ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಉಪದೇಶ, ಕುಬೇರನ ಕೈಲಾಸಗಮನ, ರಾವಣನಿಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ
ದಶಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ನಿಶಾಚರರು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿದು ಸುಮಾಲಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅನುಚರರೊಡನೆ ರಸಾತಳದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಅವನ ಸಚಿವರಾದ ಮಾರೀಚ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹೋದರರೂ ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವರಾದ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಮಾಲಿಯು ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಮನೋರಥವು ಈಡೇರಿದೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ನೀನು ಉತ್ತಮ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಯಾವುದರಿಂದಾಗಿ ನಾವು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದೆವೋ ಆ ವಿಷ್ಣುಕೃತವಾದ ಮಹಾಭಯವು ಇಂದು ಹೋಯಿತು. ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಭಗ್ನರಾದ ನಾವು ನಮ್ಮ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ರಸಾತಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದೆವು. ಈ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ನಮ್ಮದೇ, ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು; ಈಗ ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸಾಮದಿಂದಾಗಲೀ ದಾನದಿಂದಾಗಲೀ ಬಲದಿಂದಾಗಲೀ ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ, ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗೂ, ನೀನೇ ಲಂಕೇಶ್ವರನಾಗುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮುಳುಗಿಹೋಗಿದ್ದ ಈ ರಾಕ್ಷಸವಂಶವನ್ನು ನೀನು ಮೇಲೆತ್ತಿರುವೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ನೀನೇ ಪ್ರಭುವಾಗುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲಿಯ ಚತುರುಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ — ಸಾಮ, ದಾನ, ದಂಡ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ದಶಗ್ರೀವನು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ತಾತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿತ್ತೇಶನು ನಮಗೆ ಗುರು, ಹಿರಿಯಣ್ಣ; ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನೀವು ಆಡಬಾರದು.’ ಹಿರಿಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಮೃದುವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಮಾಲಿಯು, ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು ಆಗ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಸ್ವಭಾವ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದು — ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸುಮಾಲಿಯು ಚತುರ; ಅವನು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಉಚಿತ ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಸ್ಯ ಚಿಕೀರ್ಷಿತಮ್’ (ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಲಂಕೆಯ ಬಯಕೆ ಇತ್ತು, ಕೇವಲ ಲೋಕಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಭಯದ ನಿವೃತ್ತಿ; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುಭಯವು ಈಗ ರಾವಣನ ವರದಿಂದ ನಿಷ್ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು — ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹಕ್ಕು; ಲಂಕೆಯು ಮೂಲತಃ ರಾಕ್ಷಸರದೇ, ಕುಬೇರನು ಅಲ್ಲಿ ಅನಂತರ ನೆಲೆಸಿದನು. ಮೂರನೆಯದು — ರಾವಣನ ಗೌರವ; ಅವನೇ ವಂಶದ ಉದ್ಧಾರಕ, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಭುವಾಗುವನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ವಂಶಹಿತದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಾಲಿಯೊಡನೆ ಬಂದ ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು — ಮಾರೀಚ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹೋದರ — ಅವರೇ ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಆಗುವರು; ಮಾರೀಚನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಮೃಗ, ಪ್ರಹಸ್ತನು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ‘ಸಾಮ್ನಾ’ (ಮೃದುವಾಗಿ) ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಾಲಿಗೆ ಅವಮಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಕೇವಲ ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಯಮವು ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಹಿಂದೆ ಅಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿಶಾಚರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕಾರಣಸಹಿತವಾದ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ದಶಗ್ರೀವ, ನೀನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಶೂರರಿಗೆ ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಅದಿತಿ ಮತ್ತು ದಿತಿ ಎಂಬ ಪರಮ ರೂಪವತಿಯರಾದ ಇಬ್ಬರು ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅದಿತಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ದಿತಿಯಾದರೋ ಕಶ್ಯಪನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ವೀರನೇ, ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಡುಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿಯು ದೈತ್ಯರದೇ ಆಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದನು. ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು.’ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತರ್ಕ ಸರಳವಾದುದು — ಒಬ್ಬನೇ ತಂದೆಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೊಸದೂ ಅಲ್ಲ, ನಿಂದ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಯೋಚಿಸಿ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಸುಮಾಲಿಯ ನೇರವಾದ ಒತ್ತಾಯ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಯುಕ್ತಿ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ರಾವಣನ ಒಳಗಿದ್ದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನು ಇದೇ ಯುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ — ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತಿನ ಸಾರ — ‘ಶೂರರಿಗೆ ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವಿಲ್ಲ’. ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನೀತಿಯ ಕಠೋರ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಲೋಭವು ಬಂಧುತ್ವವನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತವಾದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಕಶ್ಯಪನ ಮಕ್ಕಳೇ, ಅದಿತಿ-ದಿತಿಯರು ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರು; ಆದರೂ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು, ವಿಷ್ಣುವು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳೂ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ದೋಷವೂ ಇದೆ — ದೈತ್ಯರು ಅಧರ್ಮಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಕುಬೇರನಾದರೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಅದೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅದೇ ದಿನ ಆ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು — ‘ಪ್ರಹಸ್ತ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗು; ನೈರ್ಋತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿತ್ತೇಶನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು — ರಾಜನೇ, ಈ ಲಂಕಾಪುರಿಯು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರದು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ನೀನು ಇಂದು ಇದನ್ನು ನಮಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.’ ಆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಧನದನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪರಮೋದಾರನಾದ ವಿತ್ತಪಾಲನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುವ್ರತನೇ, ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನೇ, ವಿತ್ತೇಶನೇ, ದಶಾನನನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ನನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷನೇ, ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸುಮಾಲಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದರು. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನು ಇದನ್ನು ವಿಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅಣ್ಣಾ, ಮೃದುವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿರುವ ಅವನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕೊಡು.’ ದೇವನೂ ಮಾತುಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವೈಶ್ರವಣನು ಪ್ರಹಸ್ತನಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ಲಂಕೆಯು ನಿಶಾಚರರಿಲ್ಲದೆ ಬರಿದಾಗಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟರು; ದಾನ, ಮಾನ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದೆ. ಹೋಗು, ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳು — ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ಪುರಿಯೂ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನದೂ ಹೌದು; ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ಸಂಪತ್ತೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಇವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಕುಬೇರನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಔದಾರ್ಯವೂ ಧರ್ಮವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಅವಿಭಕ್ತಮ್’ (ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಯವಿದೆ — ‘ಸಾಮತಃ ಯಾಚತಃ’ (ಮೃದುವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿರುವ); ಬಲದ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ‘ತಂದೆಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಯು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಅವಿಭಕ್ತಂ ತ್ವಯಾ ಸಾರ್ಧಮ್’ (ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ದೌತ್ಯದ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂದೇಶಗಳಿವೆ — ದಶಗ್ರೀವನ ಮೂಲ ಸಂದೇಶ, ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕುಬೇರನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಿಸ್ತೃತ ಸಂದೇಶ. ದಶಗ್ರೀವನು ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ‘ಸಾಮ್ನಾ’ (ಮೃದುವಾಗಿ) ಹೇಳಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ‘ಸುವ್ರತ’, ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’, ‘ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಂ ವರ’, ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ’, ‘ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದ’, ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷ’, ‘ವಿಶ್ರವಾತ್ಮಜ’, ‘ತಾತ’. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂದೇಶದ ತರ್ಕ ಸುಮಾಲಿಯದೇ — ‘ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸುಮಾಲಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದರು’. ಕುಬೇರನೂ ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅದು ಬರಿದಾಗಿತ್ತು, ನಾನು ದಾನ-ಮಾನಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದೆ’ — ಅಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಾಮ್ಯವೂ ನ್ಯಾಯವಾದುದು. ಆದರೂ ಅವನು ಕಲಹವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇದು ನಿನ್ನದೂ ಹೌದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಕುಬೇರನು ಬಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶಾಂತಿಪ್ರಿಯನು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೂ ಅವನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅಲ್ಲದೆ, ದಶಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ಸಾಮ, ಅಗತ್ಯವಾದರೆ ಅನಂತರ ದಂಡ. ಕುಬೇರನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಏನು ಹೇಳಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಕುಬೇರನು ಒಡನೆಯೇ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೌತ್ಯದ ಫಲವು ತಂದೆಯ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.
ಕುಬೇರನು ಗುರುವಾದ ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾವಣನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಈ ದಶಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು. ಸುವ್ರತರೇ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಧನದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆಗ ಆ ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಬಹಳವಾಗಿ ಗದರಿಸಿದೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾಶವಾಗುವೆ’ ಎಂದು. ಮಗನೇ, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ಆದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಆ ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ ಮಾನ್ಯ-ಅಮಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಶಾಪದಿಂದ ದಾರುಣ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೈಲಾಸಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗು, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪುರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು. ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ಮಂದಾಕಿನೀ ನದಿ ಇದೆ; ಅದರ ನೀರು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ, ಕುಮುದ, ಉತ್ಪಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಸುಗಂಧಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ನಾಗಗಳು, ಕಿನ್ನರರು ವಿಹಾರಪ್ರಿಯರಾಗಿ ಸದಾ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧನದನೇ, ಈ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ವೈರ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಇವನು ಎಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕುಬೇರನು ತಂದೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪತ್ನಿ-ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ, ವಾಹನ-ಧನಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ‘ಮಮ ಶಾಪಾತ್’ (ನನ್ನ ಶಾಪದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದ ದಾರುಣವೇಳೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮಕ್ಕಳ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೊಡನೆ ವಿರೋಧ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಕುಬೇರನೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸದೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ದುಃಖವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಸುದುರ್ಮತಿ’ (ಅತಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಗದರಿಕೆಯ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ಮೋಹ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಾಪದಿಂದ ದಾರುಣ ಸ್ವಭಾವ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೈಲಾಸದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು ದುಃಖಕರವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು — ಅಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿ, ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳು, ಕುಮುದ-ಉತ್ಪಲಗಳು, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆ-ನಾಗ-ಕಿನ್ನರರ ವಿಹಾರ. ಈ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಗನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ವೈರ ಉಚಿತವಲ್ಲ’, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ವರ ಅತಿ ಬಲವಾದುದು. ಕುಬೇರನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಸದಾರಪುತ್ರಃ ಸಾಮಾತ್ಯಃ ಸವಾಹನಧನಃ’ (ಪತ್ನಿ-ಮಕ್ಕಳು, ಅಮಾತ್ಯರು, ವಾಹನ-ಧನಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿವಾರವೂ ವೈಭವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಗರಿಯನ್ನು. ಮುನಿಯು ‘ಶ್ರೇಯೋಽಭಿಯುಕ್ತಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ’ (ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ) ಎಂದು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಹಿತಕರವೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೂ ಆದುದು, ಭಯದಿಂದ ಹೇಳಿದುದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕುಬೇರನ ಲಂಕಾತ್ಯಾಗವು ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ.
ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಧನದನು ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಧನದನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಆ ದೇವಶತ್ರುವು, ದೇವಾಧಿಪನಾದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರುವಂತೆ, ಏರಿದನು. ಆಗ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ದಶಾನನನು ಪುರಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು; ಆ ಪುರಿಯು ನೀಲಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಧನೇಶ್ವರನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕೈಲಾಸಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪುರಿಯನ್ನು, ಪುರಂದರನು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ, ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಎರಡು ನಗರಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು — ಲಂಕೆಯು ನೀಲಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಅಲಕೆಯು ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇರುವಂತೆ ರಾವಣನು ಲಂಕೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ ಕುಬೇರನು ಅಲಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎರಡೆಡೆಯೂ ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನು ದೇವಶತ್ರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದೇವಸಖ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಲಂಕೆಯು ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೈಸೇರಿತು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಂ ತತ್ರ ಪಾಲಯ’ (ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯೇ ಧರ್ಮ. ಲಂಕೆಯ ‘ಸುವಿಭಕ್ತಮಹಾಪಥಾ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕುಬೇರನು ಮಾಡಿದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ರಾವಣನು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗವು ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯಾರೋಹಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅವನ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಬೇರನ ಹೊಸ ಪುರಿಯು ಅಲಕಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥