ಸರ್ಗ
ದಧಿಮುಖನ ಪರಾಭವ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಪಯಣ
ಹನುಮಂತನ ಅಭಯವಚನ, ಅಂಗದನ ಅನುಮತಿ, ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸ್ವೈರವಿಹಾರ, ವನಪಾಲಕರ ನಿವೇದನೆ, ಅಂಗದನಿಂದ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಜಜ್ಜಿದುದು, ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು
ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಕಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಆ ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ವಾನರರೇ, ನೀವು ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಧುವನ್ನು ಸೇವಿಸಿರಿ; ನಿಮಗೆ ಅಡ್ಡಿಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ತಡೆಯುವೆನು. ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ವಾನರರು ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯಲಿ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಮಾಡಬಾರದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಇನ್ನು ಇಂತಹ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸದ ಮಾತೇನು? ಇದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಹನುಮಂತನ ಸೇವೆಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡವನ ಮಾತು ಯುವರಾಜನಿಗೂ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ. ಅಂಗದನ ಬಾಯಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ, ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮರದೆಡೆಗೆ ನುಗ್ಗುವಂತೆ, ಮಧುವನಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿದರು. ಮಧುವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಅವರು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಾಲಕರನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ದೊರೆತ ಅನುಮತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿ — ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು, ಇತರರು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು — ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದರು, ರಸಭರಿತ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಅರ್ಧ ಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ; ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಿಂದಿನದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ‘ಅಹಮಾವರ್ಜಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನು ತಡೆಯುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದ ಎಲ್ಲ ಕಲಹದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವೃದ್ಧರ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆದು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟನು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳೂ ಸೇರಿ ವಾನರರ ನಿರ್ಭಯತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂಗದನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕೆಂದಾದರೆ ಮಧುಪಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ವಾನರರ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಅಭಿನಂದನೆಯು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಯುವರಾಜನ ಬಗೆಗಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಗತಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರವಾಹವು ಮರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಂತೆ ಅವರು ಪಾಲಕರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಮುಂದಿನ ಕಲಹದ ಸೂಚನೆ.
ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಬಂದ ವನಪಾಲಕರನ್ನು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾದರು. ಕೆಲವು ಕಪಿಗಳು ತೋಳುಗಳಿಂದ ದ್ರೋಣದಷ್ಟು ಮಧುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ದ್ರೋಣ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಳತೆ, ಎಂಟು ಆಢಕಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಜೇನುಬಣ್ಣದ ಕೆಲವರು ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ಮಧುವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದ ಕೆಲವರು ಜೇನುಗೂಡಿನ ಉಳಿಕೆಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಮೇಣದಿಂದ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮರಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತರು. ಮದದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಬಳಲಿದ ಕೆಲವರು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗುತ್ತಾರೆ; ಉನ್ಮತ್ತವೇಗದ, ಮಧುವಿನಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಎಡವುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಕೂಗು ಮತ್ತು ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮಧುವಿನಿಂದ ಮತ್ತೇರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಧೃಷ್ಟರಾದ ಕೆಲವರು ನಗುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಳುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಒಂದನ್ನು ಮಾಡಿ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮಾತಿಗೆ ಬೇರೆಯೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದಧಿಮುಖನ ಸೇವಕರಾದ ಮಧುಪಾಲಕರೂ ಆ ಭಯಂಕರ ವಾನರರಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು; ಕೆಲವರು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. ‘ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಯಿತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅಥವಾ ಬೆನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ತಾಗುವಂತೆ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುವಂತಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮದದ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹರ್ಷ, ಅನಂತರ ಆಟ, ಅನಂತರ ಬಳಲಿಕೆ, ಕೊನೆಗೆ ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಲಾಸವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೇನುಗೂಡುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕುಡಿಯುವುದು, ಉಳಿದುದನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು, ಮೇಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು — ಈ ಕ್ರಮವು ಮಕ್ಕಳ ಆಟದಂತಿದೆ. ವಾನರರು ಮರಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮದದಿಂದ ಅವರು ತೂರಾಡುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಸರೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧೃಷ್ಟಾಃ ಕೇಚಿದ್ಧಸಂತ್ಯನ್ಯೇ’, ‘ಕೃತ್ವಾ ಕೇಚಿದ್ವದಂತ್ಯನ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮದದ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಂಶವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೂ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವೇ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ, ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ವನಪಾಲಕರ ದುರ್ದಶೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದ ಕಾರಣ — ಅವರೇ ದಧಿಮುಖನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವರು. ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಲ್ಪ, ವಾನರರದಾದರೋ ಅಪರಿಮಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ‘ದಿಶೋ ಗತಾಃ’ (ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಚದುರಿಹೋದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಒಟ್ಟಾಗಿಯೂ ಓಡಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ಏಟು ತಿಂದರೋ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿದರು.
ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಆ ಪಾಲಕರು ದಧಿಮುಖನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು — ಹನುಮಂತನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ, ಅಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ ವಾನರರು ಮಧುವನವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ನಾವು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟೆವು, ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆವು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘17’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಅಂಕೆಯಡಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ವನಪಾಲಕನಾದ ವಾನರ ದಧಿಮುಖನು ಮಧುವನವು ಹಾಳಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು — ಬನ್ನಿ, ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ ಆ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಉತ್ತಮವಾದ ಮಧುವನ್ನು ಸವಿಯುತ್ತಿರುವ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯುವೆನು. ದಧಿಮುಖನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರ ನಡುವೆ ದಧಿಮುಖನು ಒಂದು ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದನು, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಓಡಿದರು. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಅವರು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಕಪಿಕುಂಜರರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾ, ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ವಾನರರು ವಾನರರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ಎದುರುಬದುರಾಗಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ರಾಜವನದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವನಪಾಲಕರು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತಮ್ಮ ವಿಜಯದ ಉತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧರಾದ ವಾನರರು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಲಹವು ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಹಾಸ್ಯಜನಕವೂ ಆಗಿದೆ. ಪಾಲಕರ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಅಪರಾಧಿ ಯಾರು, ಅಪರಾಧ ಏನು, ಅವರ ದುಃಖವೇನು ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹನೂಮತಾ ದತ್ತವರೈಃ’ (ಹನುಮಂತನು ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಮೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು — ಅವನೇ ‘ನಾನು ತಡೆಯುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ದಧಿಮುಖನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸೇವಕರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಧರ್ಮ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಅತಿದರ್ಪಿತಾನ್’ (ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವು ವಾನರರ ಮದವನ್ನೂ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಲಕರು ಬಂಡೆ, ಮರ, ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರುತ್ತಾರೆ, ದಧಿಮುಖನಾದರೋ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು — ಇದು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯುಧಸಮೂಹ. ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವರ ಪರಾಭವವೂ ಬೇಗನೆ ಆಗುವುದು. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೇಗವಂತನೂ ಆದ ಆ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಕುಪಿತನಾದ ಅಂಗದನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಮದಾಂಧನಾದ ಅವನು ‘ಇವನು ನನ್ನ ಆರ್ಯಕ’ — ಅಂದರೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಸೋದರಮಾವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜ್ಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವನು — ಎಂದು ಯೋಚಿಸದೆ ಕರುಣೆ ತೋರಲಿಲ್ಲ; ಅನಂತರ ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿದನು. ದಧಿಮುಖನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೋದರಮಾವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಜ್ಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯನು; ಆದರೂ ಮದದಿಂದ ಅಂಗದನು ಅದನ್ನು ಮರೆತನು. ಮಹಾವೀರನೂ ಕಪಿಕುಂಜರನೂ ಆದ ಅವನು ತೋಳುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು, ಮುಖ ಮುರಿದುಹೋಗಿ, ತತ್ತರಿಸಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೇಗೋ ಆ ವಾನರರಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ತನ್ನ ಸೇವಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮದದ ಪರಿಣಾಮವು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ಗುರುಜನರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಯು ಅಂಗದನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಮದಾಂಧಃ’ (ಮದದಿಂದ ಕುರುಡನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನೇ ದಧಿಮುಖನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುವನು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ನಿಷ್ಪಿಪೇಷ’ (ಜಜ್ಜಿದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗವು ಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಇವರು ಹಾಗಿರಲಿ; ಬನ್ನಿ, ನಮ್ಮ ಒಡೆಯನಾದ ವಿಶಾಲಕಂಠದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನೊಡನೆ ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಂಗದನ ಎಲ್ಲ ದೋಷವನ್ನೂ ತಿಳಿಸೋಣ; ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ಅವನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು. ಈ ಮಧುವನವು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು, ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ್ದು, ದಿವ್ಯವಾದುದು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು. ಮಧುವಿನ ಆಸೆಗೆ ಬಿದ್ದು ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಹಿತ ಅವನು ದಂಡದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು. ರಾಜಾಜ್ಞೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾದ ಈ ದುರಾತ್ಮರು ವಧ್ಯರೇ; ಆಗ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ರೋಷವು ಸಫಲವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದಧಿಮುಖನು ವನಪಾಲಕರೊಡನೆ ಥಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಹೊರಟನು. ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆ ವನವಾಸಿಯು ಧೀಮಂತನಾದ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಎಲ್ಲ ಪಾಲಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಪಾಲಕರ ಪರಮಾಧಿಪತಿಯೂ ಮಹಾವೀರನೂ ಆದ ವಾನರ ದಧಿಮುಖನು ಇಳಿದು, ದೀನಮುಖನಾಗಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು, ಬೇಗನೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಒತ್ತಿದನು. ದಧಿಮುಖನ ರೋಷವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು — ಅವನು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ರಕ್ಷಕ, ತನ್ನ ಅವಮಾನವನ್ನು ರಾಜನ ಅವಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಮ್’ (ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವನದ ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅಪರಾಧದ ಗಂಭೀರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಆಸೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವುದು — ಈ ನಿವೇದನೆಯಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾದರ್ಶನವನ್ನು ಊಹಿಸುವನು, ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಸುಹೃಜ್ಜನಾನ್’ (ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಧಿಮುಖನು ಎಲ್ಲರ ನಾಶವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಾವಯಿಷ್ಯಾಮ’ (ತಿಳಿಸೋಣ) ಎಂಬ ಉತ್ತಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶ್ರಾವಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಪಾರ್ಥಿವ’ (ರಾಜನೇ, ತಿಳಿಸುವೆನು) ಎಂದಿದೆ. ದಧಿಮುಖನ ಗತಿಯೂ ವಾನರಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ — ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಿರುವ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಥಟ್ಟನೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಲ್ಲ — ಇದು ರಾಜಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ದೀನಮುಖ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು, ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಒತ್ತುವುದು — ಈ ಮೂರೂ ಶರಣಾಗತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅವನು ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ನಿವೇದಿಸುವನು; ಇದರಿಂದ ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವು ಹೀಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ದಂಡನೆಗಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಲಹವು ಸೀತಾದರ್ಶನದ ಸೂಚನೆಯ ಸಾಧನವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಧಿಮುಖನ ಅವಮಾನವೂ ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸೇವೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ದಧಿಮುಖನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಧ್ಯಾಃ’ (ವಧ್ಯರು), ‘ಘಾತಯಿಷ್ಯತಿ’ (ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು), ‘ಗತಾಯುಷಃ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಆವೇಶವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅಸಹನಶೀಲನೆಂದು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ರೋಧವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೇ ಆಗುವುದು ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥