॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 63ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಧಿಮುಖನ ನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಅನುಮಾನ

ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಯದಾನ, ಮಧುವನ ಧ್ವಂಸದ ಬಗ್ಗೆ ದಧಿಮುಖನ ನಿವೇದನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತಾದರ್ಶನವನ್ನು ಊಹಿಸಿದುದು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹರ್ಷ, ದಧಿಮುಖನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶ

ತಲೆಬಾಗಿ ಕಾಲಿಗೆರಗಿದ ವಾನರ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಳವಳಗೊಂಡ ಹೃದಯದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಏಳು, ಏಳು, ನೀನು ಏಕೆ ನನ್ನ ಕಾಲುಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ? ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು; ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳು. ಏಕೆ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಬಂದಿರುವೆ? ನೀನು ಹೇಳಬೇಕಾದ ಹಿತವಾದುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹೇಳು. ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ? ವಾನರನೇ, ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಎದ್ದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮೊದಲ ಭಾವ ಕಳವಳ — ವೃದ್ಧನಾದ ಸೋದರಮಾವನು ಹೀಗೆ ಕಾಲಿಗೆರಗುವುದು ಅಸಾಮಾನ್ಯ. ಅವನು ಮೊದಲು ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಜನ ಧರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಯಗೊಂಡವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾರನು. ‘ಕಚ್ಚಿನ್ಮಧುವನೇ ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ವನದ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಧಿಮುಖನು ಅದರ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ವರ್ತನೆಯೂ ಮರ್ಯಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ.

ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸಾಗಲೀ, ವಾಲಿಯಾಗಲೀ, ನೀನಾಗಲೀ ಹಿಂದೆ ಯಾರಿಗೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದ ನಿನ್ನ ಆ ವನವನ್ನು ವಾನರರು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಈ ವನಚರರೊಡನೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಡೆದೆನು; ಆದರೆ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನು ಈ ವನಪಾಲಕರು ತಡೆದರೂ, ದೇವ, ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ನನ್ನನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ಉಳಿದುದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ; ತಡೆದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹುಬ್ಬು ಗಂಟಿಕ್ಕುತ್ತಾರೆ. ಈ ರಕ್ಷಕರು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಗ್ರರಾದಾಗ, ಅವರಿಂದ ಇವರು ಅವಮಾನಿತರಾದರು; ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇವರನ್ನು ಆ ವನದಿಂದ ಹೊರದೂಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅನಂತರ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಅನೇಕ ವೀರ ವಾನರರಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಈ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ಕೈಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಆಗ ಮನಬಂದಂತೆ ಎಳೆದಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು, ದೇವಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಒಡೆಯನೇ, ನೀನು ಇರುವಾಗಲೇ ಈ ಶೂರರು ಹೀಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು; ಅವರಿಂದ ಇಡೀ ಮಧುವನವು ಮನಬಂದಂತೆ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ದಧಿಮುಖನ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಂಶದ ಉಲ್ಲೇಖವೇ ಮೊದಲನೆಯದು — ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸು, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ ಈ ಮೂವರೂ ವನವನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅಪರಾಧದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಭವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪಾಲಕರ ದುಃಖವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವಿನಯ, ಅಥವಾ ನಾಚಿಕೆ. ‘ತ್ವಯಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಭರ್ತರಿ’ (ಒಡೆಯನಾದ ನೀನು ಇರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಂಗದನ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿಸೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಂಗದನ ಹೆಸರನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ — ‘ವಾನರರು’ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ವನವು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಾಗದುದು, ತಾನು ತಡೆಯಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನ, ವಾನರರ ಅವಜ್ಞೆ, ಪಾಲಕರಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಏಟುಗಳು. ‘ಭ್ರುಕುಟಿಂ ದರ್ಶಯಂತಿ’ (ಹುಬ್ಬು ಗಂಟಿಕ್ಕುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾನರರ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ಸಜೀವವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಪರಾಭವವು ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳು ಮುರಿದುದನ್ನು ಅವನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಿವೇದನೆಯ ಈ ಸಂಯಮವು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಾದುದು. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದ ಆರನೆಯದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರುವೌ ವೈ ದರ್ಶಯಂತಿ’ (ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.

ಹೀಗೆ ವಿಜ್ಞಾಪನೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳಿದನು — ರಾಜನೇ, ಈ ವನಪಾಲಕ ವಾನರನು ಏಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ? ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಇವನು ದುಃಖದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದನು? ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಪೂಜ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ವೀರ ವಾನರರು ಮಧುವನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವೀರನಾದ ಕಪಿ ದಧಿಮುಖನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದುದು — ಅವನಿಗೆ ವಾನರರ ಭಾಷೆಯೂ ರೀತಿಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಅವನು ದಧಿಮುಖನ ದುಃಖವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನನ್ನು ‘ಆರ್ಯ’ (ಪೂಜ್ಯ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದೂ ಅವನು ರಾಮನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತ, ಅನಂತರ ಅನುಮಾನ — ಇದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದವನ ಕ್ರಮ. ‘ಅಂಗದಪ್ರಮುಖೈಃ’ (ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ — ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು, ಇಂದು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ದಧಿಮುಖನು ದುಃಖದಿಂದ ನಿವೇದಿಸಿದುದನ್ನೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷದ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ರಸವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸದ ಈ ವಾನರರಿಂದ ಇಂತಹ ಅತಿಕ್ರಮಣ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ವನವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ್ದಾರೆಂದರೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಅವರು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಡೆಯಲು ಹೋದ ಪಾಲಕರು ಬಹಳ ಏಟು ತಿಂದಿದ್ದಾರೆ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ನಾವೇ ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ವನದ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದ ಈ ಬಲಶಾಲಿ ಕಪಿ ದಧಿಮುಖನನ್ನೂ ಅವರು ಲೆಕ್ಕಿಸಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ — ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನಿಂದಲೇ. ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನೆಗೆ ಹನುಮಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣನಿಲ್ಲ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಉದ್ಯಮ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ನಾಯಕನಾಗಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಅಂಗದನು ಇದ್ದು, ಹನುಮಂತನು ಅಧಿಷ್ಠಾತನಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶವು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಬಂದ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ವೀರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆ ಮಧುವನವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದಾರಂತೆ; ವನವು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಉಪಭೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ವನಪಾಲಕರು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಮಧುರಭಾಷಿಯೂ ಆದ ಈ ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ವಾನರನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡು — ಸೀತೆಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಖ್ಯಾತರಾದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ವರವಾಗಿ ದೊರೆತ ದಿವ್ಯವನವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ತರ್ಕವು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದುದು — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ಲಿಂಗ (ಚಿಹ್ನೆ), ಅನಂತರ ಕರ್ತೃವಿನ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅನಂತರ ನಾಯಕರ ಗುಣಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ನಿಶ್ಚಯ. ಇದು ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಮಧುವನದ ನಾಶವೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಲಿಂಗ. ‘ದತ್ತವರಮ್’ (ವರವಾಗಿ ದೊರೆತ) ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ, ವನವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಸುಗ್ರೀವನ ಪೂರ್ವಜನಿಗೆ ವರರೂಪವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅತಿಕ್ರಮಣವು ಮಹಾಸಾಹಸ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಇಲ್ಲಿ ಆ ವಿಶ್ವಾಸವು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ‘ನ ಚಾನ್ಯೇನ ಹನೂಮತಾ’ (ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನ ಐದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಉದ್ಯಮ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ. ಇವನ್ನೇ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದನು — ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ, ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಲಂಕಾದಹನದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮ. ಮೂವರು ನಾಯಕರ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧ ಅನುಭವಿ, ಅಂಗದನು ಬಲಶಾಲಿ ಯುವರಾಜ, ಹನುಮಂತನು ಕಾರ್ಯದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ. ಈ ಮೂವರ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಫಲತೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ. ಅವನು ದಧಿಮುಖನ ದುಃಖವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಶುಭಫಲವನ್ನು ನಿಷ್ಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ 18ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು 19ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ದಧಿಮುಖನನ್ನು ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ನೇಮಿಸಿದುದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅವಮಾನವು ರಾಜನದೇ ಅವಮಾನ ಎಂಬುದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ’ (ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗನಿರ್ದೇಶವೂ ಆದರಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ದೇವಿ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ, ಕಿವಿಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಘವನೊಡನೆ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿಸಿದನು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ದಧಿಮುಖನ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ವನಪಾಲಕನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಅವರು ವನವನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸಿದರೆಂದು ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಅವರ ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ವರ್ತನೆಯನ್ನೂ ಸಹಿಸಬೇಕು. ನೀನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗು, ಮಧುವನವನ್ನು ನೀನೇ ರಕ್ಷಿಸು; ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸು. ಮೃಗರಾಜನಾದ ಸಿಂಹದಂತೆ ದರ್ಪವುಳ್ಳ, ಹನುಮಂತನೇ ಪ್ರಧಾನನಾಗಿರುವ ಆ ವಾನರರನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ಅವರಿಂದ, ರಾಘವರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಕೃತಾರ್ಥರೆಂಬಂತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನು ಕಂಡು, ಪುಳಕಿತವಾದ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯು ಕೈಗೆ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತು ವಾನರರ ರಾಜನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಆನಂದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದು ಉಪಜಾತಿ, ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯದು ಶಾಲಿನೀ — ಕೊನೆಯದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಧಿಮುಖನು ದಂಡನೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸರ್ಗದ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ತ್ವಮೇವ ಸಂರಕ್ಷಸ್ವ’ (ನೀನೇ ರಕ್ಷಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಹ್ವೋರಾಸನ್ನಾಮ್’ (ತೋಳುಗಳ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದ) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೀತಾಪಹರಣದ ನಂತರ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅವನು ಇಂತಹ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಣ್ಣನ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಕ್ಷಮೆ, ರಕ್ಷಣೆ, ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು; ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಔದಾರ್ಯವೂ ವಿವೇಕವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹರ್ಷವು ಸುಗ್ರೀವನ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾದುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ