॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 64ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾನರರ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಗಮನ ಮತ್ತು ಸೀತಾದರ್ಶನದ ನಿವೇದನೆ

ದಧಿಮುಖನ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶ, ಅಂಗದನ ವಿನಯ, ವಾನರರ ನೆಗೆತ, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಕಿಲಕಿಲಾಶಬ್ದ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಣಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತಾವೃತ್ತಾಂತದ ನಿವೇದನೆ

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿ ದಧಿಮುಖನು ರಾಘವನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಶೂರ ವಾನರರೊಡನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆತುರದಿಂದ ಹೋದನು; ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕಿಳಿದು ಆ ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಮಧುವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಅವನು, ಮದವಿಳಿದ, ಉದ್ಧಟತನ ಬಿಟ್ಟ, ಮಧುರಸವನ್ನು ಮೂತ್ರವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಅಂದರೆ ಅವರ ಮದವು ಇಳಿದಿತ್ತು. ಆ ವೀರನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಈ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ರಕ್ಷಕರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆದುದಕ್ಕೆ ರೋಷಪಡಬೇಡ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ, ನೀವು ದಣಿದು ದೂರದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ; ನಿಮ್ಮದೇ ಆದ ಮಧುವನ್ನು ಸವಿಯಿರಿ; ನೀನು ಯುವರಾಜ, ಈ ವನಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನೂ ಹೌದು. ದಧಿಮುಖನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೋದವನು ಇಂದು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯ ಫಲ, ದಧಿಮುಖನ ವಿನಯದ್ದೂ ಹೌದು. ಅವನು ಅಂಗದನನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯ’, ‘ಮಹಾಬಲ’, ‘ಯುವರಾಜ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವನವನ್ನು ‘ಸ್ವಕಮ್’ (ನಿಮ್ಮದೇ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಮದವಿಳಿದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮದ ಇಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಈಗ ವಿವೇಕದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವರು. ‘ಮೇಹಮಾನಾನ್ ಮಧೂದಕಮ್’ (ಮಧುರಸವನ್ನು ಮೂತ್ರವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಅತಿಪಾನದ ಪರಿಣಾಮ. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಾಲಿಸಲು ದಧಿಮುಖನ ಗತಿಯೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ತ್ವರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಶ್ರಾಂತೋ ದೂರಾದನುಪ್ರಾಪ್ತೋ…’ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಧಿಮುಖನು ‘ಅಜ್ಞಾನಾತ್’, ‘ಕ್ರೋಧಾತ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ವಾನರರ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸೇವಕರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಈಗ ವನವು ಅಂಗದನದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ತೋರಿದ ರೋಷವನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯು ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಂತೆ ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಾನು ಹೋಗಿ ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಈ ಎಲ್ಲ ವನಚರರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆನು. ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಈ ವನಚರರೊಡನೆ ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ವನವು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ‘ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸು’ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು. ದಧಿಮುಖನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಒಡೆಯರು, ಅಂಗದನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ಇದರಿಂದ ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಸ್ಥಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ತೋರಿದ ರೋಷವನ್ನು ‘ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್’ (ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂದೇಶವು ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಅತಿಹರ್ಷ, ರೋಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಬೇಗನೆ ಬರಬೇಕೆಂಬ ಆಜ್ಞೆ. ‘ಆಖ್ಯಾತಂ ಹಿ ಮಯಾ ಗತ್ವಾ’ (ನಾನು ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಧಿಮುಖನು ತಾನು ನಿವೇದಿಸಿದುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಸೇವಕನ ಗುಣ. ‘ನಾನ್ಯಸ್ತು ಹರಿಸತ್ತಮ’ (ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬೇರೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜವಂಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಭುವಿಲ್ಲ.

ದಧಿಮುಖನ ಈ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೇ, ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಶತ್ರುತಾಪನರೇ, ಕಾರ್ಯವು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದು ನಮಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವನಚರರು ಮನಬಂದಂತೆ ಮಧುವನ್ನು ಕುಡಿದಾಯಿತು, ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆ? ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಉಳಿದುದು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವಿರೋ ಹಾಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು; ನಾನು ನಿಮಗೆ ಅಧೀನನು. ನಾನು ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ; ನೀವು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು, ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಅಯುಕ್ತ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದನ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ರಾಜನೇ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದೂ ಯಾರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವರು? ಐಶ್ವರ್ಯಮದದಿಂದ ಮತ್ತನಾದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ‘ನಾನೇ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತು ನಿನಗೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಕ್ಕುದು, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ನಮ್ರತೆಯು ಮುಂದಿನ ಶುಭಕ್ಕೆ ನಿನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಹರಿವೀರರ ಅವ್ಯಯನಾದ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೇಳದೆ ವಾನರರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಇಡಲಾರರು — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಅಂಗದನ ವಿನಯವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮವಾದುದು — ಮದವಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರೂ ಅವನ ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಸನ್ನತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ನಮ್ರತೆಯ ವಾಚಕ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಶುಭದ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವದ ಈ ದೃಶ್ಯವು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಕಲಹಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ‘ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಶಂಕೆ, ಅನಂತರ ‘ಇಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ, ಕೊನೆಗೆ ‘ಭವದ್ಭಿಃ ಪರವಾನಹಮ್’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಅಧೀನನು) ಎಂಬ ವಿನಯ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರ ಮದದಿಂದ ಊಹಿಸಿದಂತೆಯೇ ಅವನು ದಧಿಮುಖನ ಮುಖದ ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನುಮಾನದ ಈ ಸಮಾನ ಪ್ರಕಾರವು ಎರಡೂ ಕಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಕೃತಕರ್ಮಾಣಃ’ (ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು) ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರೂ ಅವನ ಸಹಾಯಕರು, ಕೇವಲ ಸೇವಕರಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ರಾಜ್ಯದ ಭಯದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ವಾನರರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬ್ರೂಮಃ ಸತ್ಯಮಿದಂ ತು ತೇ’ (ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ) ಎಂಬ ವಾನರರ ಮಾತು ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಾನರರ ಉತ್ತರವು ಅವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನಲ್ಲ, ಅಂಗದನ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಅಂಗದನು ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು; ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೂ, ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲುಗಳಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ ನೆಗೆದರು. ಅಂಗದನನ್ನೂ ವಾನರ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರು ಥಟ್ಟನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು. ಅಂಗದನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರಲು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಕಮಲಲೋಚನ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೋ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಯಂತ್ರೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಉಪಲಾಃ’ (ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲುಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕವಣೆಯಿಂದ ಬೀಸಿದ ಕಲ್ಲುಗಳಂತೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ನಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂಗದೇ ಸಮನುಪ್ರಾಪ್ತೇ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸುವುದು ಎಂದರ್ಥ, ನೇರವಾಗಿ ಬಂದು ತಲುಪಿದುದಲ್ಲ — ಅವರು ಇನ್ನೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ರಾಮನ ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಮಧುವನದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ರಾಮರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮವು ನಾಟಕೀಯವಾದುದು. ‘ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ ನ ಸಂಶಯಃ’ (ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು.

ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಶುಭದರ್ಶನನೇ, ಅಂಗದನ ಅತಿಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಕಾರ್ಯವು ಹಾಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸದವರು ಇಂತಹ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರೂ, ಅವನು ದೀನಮುಖನಾಗಿ, ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟ ಕಳವಳದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ ನನ್ನ ಮಧುವನವನ್ನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸುವ್ರತನಾದ ರಾಮನೇ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ; ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೋ; ದೇವಿಯು ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ — ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನಿಂದಲೇ. ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನೆಗೆ ಹನುಮಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣನಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಉದ್ಯಮ, ಶೌರ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ನಾಯಕನಾಗಿ, ವಾನರೇಶ್ವರ ಅಂಗದನು ಇದ್ದು, ಹನುಮಂತನು ಅಧಿಷ್ಠಾತನಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶವು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಈಗ ಚಿಂತೆಗೊಳಗಾಗಬೇಡ. ದರ್ಪದಿಂದ ಉನ್ನತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವಾಗ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸದವರ ಇಂತಹ ಸಾಹಸ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ವನಭಂಗದಿಂದಲೂ ಮಧುಭಕ್ಷಣದಿಂದಲೂ ನಾನು ಇದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕಿಲಕಿಲಾಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹೆಮ್ಮೆಗೊಂಡು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವನವಾಸಿಗಳ ಶಬ್ದ ಅದು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತರ್ಕವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ. ‘ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಪ್ರಜಾಃ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಸತ್ಪುತ್ರವತಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದವಳು ಅವಳು. ‘ಅತೀತಸಮಯೈಃ’ (ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಬಂದವರು ದಂಡನಾರ್ಹರು ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದೇ ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಕಿಲಕಿಲಾಶಬ್ದವು ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ — ಅದು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — 28ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಅಂಗದಸ್ಯ ಪ್ರಹರ್ಷಾಚ್ಚ…’, 36ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಯದಾ ಹಿ ದರ್ಪಿತೋದಗ್ರಾಃ…’, 37ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ವನಭಂಗೇನ ಜಾನಾಮಿ…’; ಅವು ಸುಗ್ರೀವನ ತರ್ಕವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ನಾಲ್ಕು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು (ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು) ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಧಿಯ ಅತಿಕ್ರಮಣ, ಅಂಗದನ ಅತಿಹರ್ಷ, ಮಧುವನದ ಭಂಗ, ವಾನರರ ದರ್ಪ. ಒಂದೊಂದು ಲಿಂಗವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೇ ಸಾಕು, ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭ್ರಾಂತವಿಪ್ಲುತಮಾನಸಃ’ (ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟ ಕಳವಳದ ಮನಸ್ಸಿನವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಫಲನಾದ ದೂತನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂಗದನು ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೌನಿ, ಕೇವಲ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಚಿಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಪ್ರತ್ಯಮಿತವಿಕ್ರಮ’ (ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಈಗ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯ ಸುಳಿವು ದೊರೆತಿರುವಾಗ ಈಗ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ನ ಮೇ ಮಧುವನಂ ಹನ್ಯಾದದೃಷ್ಟಃ ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾಮ್’ (ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ) — ಅರ್ಥ ಸಮಾನ. ‘ನದತಾಮ್’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನರ್ದತಾಮ್’. ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಭಾಷಣವು ರಾಮನಿಗೆ ಮೊದಲ ನೇರ ಆಶ್ವಾಸನೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು.

ಅನಂತರ ಕಪಿಗಳ ಆ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಾಲವನ್ನು ಉದ್ದವಾಗಿ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾದನು. ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ವಾನರ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಆ ವೀರರು ಅತಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಆನಂದಭರಿತರಾಗಿ ವಾನರರಾಜನ ಮತ್ತು ರಾಘವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇಳಿದರು. ಮಹಾಬಾಹು ಹನುಮಂತನು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ‘ದೇವಿಯು ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಬಾಯಿಂದ ‘ದೇವಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು’ ಎಂಬ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಪವನಾತ್ಮಜನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವುಳ್ಳ, ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡಿದನು. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಘವನೂ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಹಾ ಬಹುಮಾನದಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಹನುಮಂತನ ನಿವೇದನೆಯ ಮೊದಲ ಪದವೇ — ‘ನಿಯತಾಮ್ ಅಕ್ಷತಾಮ್’ (ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳು, ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದವಳು) — ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನೂ ದೈಹಿಕ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತನ ವಿನಯ. ಸುಗ್ರೀವನು ಬಾಲವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು ವಾನರಸ್ವಭಾವದ ಹರ್ಷಚಿಹ್ನೆ, ರಾಜನದೂ ಸಹ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅನುಮಾನ ಸತ್ಯವಾಯಿತು; ರಾಮನು ಹನುಮಂತನನ್ನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಕಾರ್ಯದ ಸಾಧಕ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ತಕ್ಕ ಗೌರವವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ರಾಮನ ಹರ್ಷದ ನೇರ ವರ್ಣನೆ. ‘ಆಯತಾಂಚಿತಲಾಂಗೂಲಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ‘ತನ್ನ ಬಾಲವನ್ನು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದು ಮೊದಲು ರಾಜನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದೂತರ ಧರ್ಮ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುವುವು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರೀತಿ, ಹನುಮಂತನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಬಹುಮಾನ — ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಇಬ್ಬರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೊಡನೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ