॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 65ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು

ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಚೂಡಾಮಣಿಯ ಅರ್ಪಣೆ, ಸೀತೆಯ ದಶೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಕಾಕವೃತ್ತಾಂತವೆಂಬ ಗುರುತು, ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶ

ಅನಂತರ ಆ ವಾನರರು ವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಂಧನ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಅನುರಾಗ, ಅವಳ ಜೀವಕ್ಕೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ಅವಧಿ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಆ ವಾನರರು ಮೌನವಾದರು. ವೈದೇಹಿಯು ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರರೇ, ದೇವಿ ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ? ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳ ಭಾವವೇನು? ವೈದೇಹಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ. ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ರಾಮನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸೀತಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದರು. ‘ಯಥಾ ಚ ನಿಯಮಃ ಕೃತಃ’ (ವಿಧಿಸಲಾದ ಅವಧಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು, ರಾವಣನು ಸೀತೆಯ ಜೀವಕ್ಕೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲನೆಯದು ಸ್ಥಳದ ಬಗ್ಗೆ, ಅನಂತರದ್ದು ಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ; ‘ಕಥಂ ಚ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ (ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳ ಭಾವವೇನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನ ಪ್ರೇಮವೂ ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಚಿಂತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ವಾನರರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಹನುಮಂತನೇ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸ್ರವಣವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಗಿರಿ; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು — ದೂತರ ಈ ಕ್ರಮವು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ. ವಾನರರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ನಿವೇದನೆಯು ರಾಮನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ‘ಅಕ್ಷತಾಮ್’ (ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತಾದೇವಿಗೆ ಆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿ, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಹೇಗಾಯಿತೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದನು. ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆ ಮಣಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ, ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹೋದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಲಂಕೆಯೆಂಬ ನಗರಿಯಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ — ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ — ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿರುವನೋ ಅವಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಣಿಯನ್ನು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಂಶಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ; ಮಣಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹನುಮಂತನು ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಹುಡುಕಾಟ, ನಗರಿ — ಆದರೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾರ್ಗಮಾಣೋ ದಿದೃಕ್ಷಯಾ’ (ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವೇ ಪ್ರಧಾನ, ಅವನ ಶ್ರಮವಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಎಂಟನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ನಮಸ್ಕಾರ, ಮಣಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆ ನಗರಿಯಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ರಾಮನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಮನೋರಥವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಜೀವಿಸುತ್ತಿರುವ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ವೀರನೇ, ವಿಕಾರರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪ್ರಮದಾವನದಲ್ಲಿ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿರುವ ಆ ದೇವಿಯು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿ, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೀನಳಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವಳು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೋ ಹುಡುಕಿದೆನು; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಹಾಡುತ್ತಾ, ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅವಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದೆನು, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದೆನು. ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸ್ನೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಅವಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು; ಅವಳ ನಡತೆ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದುದು, ಅವಳ ಭಕ್ತಿ ಸದಾ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ. ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹೀಗೆ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಕನಂದಿನಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದಶೆಯು ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಬಾಹ್ಯ (ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲು, ಬೆದರಿಕೆ), ದೈಹಿಕ (ಒಂದೇ ಜಡೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳು), ಆಂತರಿಕ (ನಿನ್ನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುವುದು, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವುದು). ‘ರಾವಣಾದ್ವಿನಿವೃತ್ತಾರ್ಥಾ’ (ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪದ್ಮಿನೀವ ಹಿಮಾಗಮೇ’ (ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು, ಹೇಮಂತದಲ್ಲಿ ಕಮಲಿನಿ ಬಾಡುವಂತೆ ಅವಳ ಕಾಂತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕೀರ್ತನೆ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ವದ್ಭಕ್ತ್ಯಾ’ (ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶ ರಾಮನೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಾ ರಾಮ ಮನೋರಥಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ‘ರಾಮಾ’ ಎಂದರೆ ರಮಣೀಯ ಸ್ತ್ರೀ, ‘ರಾಮ’ ಎಂಬುದು ಸಂಬೋಧನೆ — ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತರ್ಜ್ಯಮಾನಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದುಃಖಮಾಪದ್ಯತೇ ದೇವೀ ತ್ವಯಾ ವೀರ ಸುಖೋಚಿತಾ’ (ವೀರನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ದೇವಿಯು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ವೈರುಧ್ಯವು ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ‘ನಿಯತಃ ಸಮುದಾಚಾರಃ’ (ನಿಯಮಬದ್ಧ ನಡತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ಆಚಾರ ಅಚಲವಾದುದು. ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕವು ಉತ್ಸಾಹವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಲಿ ಎಂದು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಯಾ ವೀರ ಸುಖೋಚಿತಾ’ (ವೀರನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳು) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ತವಾದುಃಖೋಚಿತಾ ಸತೀ’ (ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲದ ನಿನ್ನವಳು) ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ.

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನೇ, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಅವಳು ಗುರುತಾಗಿ ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ‘ವಾಯುಪುತ್ರನೇ, ಈ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು — ನೀನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಜಾನಕಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಯತ್ನದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದ ಈ ಮಣಿಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು; ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. “ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಯತ್ನದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದ್ದೆ; ಮನಃಶಿಲೆಯಿಂದ ಇಟ್ಟ ಆ ತಿಲಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ”’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದಳು. ‘“ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿದಂತೆ ನಾನು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ದಶರಥಾತ್ಮಜನೇ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆನು; ತಿಂಗಳ ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆನು.”’ ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾದ, ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕೃಶಾಂಗಿಯೂ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯು ನನಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ರಾಘವನೇ, ನಾನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಗರಜಲವನ್ನು ದಾಟುವ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡುದನ್ನು ಅರಿತು, ಆ ಗುರುತನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ದೇವಿಯು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಎರಡು ಗುರುತುಗಳು — ಕಾಕವೃತ್ತಾಂತ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆಯ ತಿಲಕ — ಇವೆರಡೂ ಸೀತಾರಾಮರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರುವಂಥವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ‘ಮೃಗೀವೋತ್ಫುಲ್ಲಲೋಚನಾ’ (ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ‘ಸಂತಾರಃ ಪ್ರವಿಧೀಯತಾಮ್’ (ದಾಟುವ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಬೇಕು) — ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು; ದೂತನು ಸುದ್ದಿಯೊಡನೆ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಗುರುತು (ಕಾಗೆ, ತಿಲಕ, ಮಣಿ), ಅವಧಿ (ಒಂದು ತಿಂಗಳು), ನಿವೇದನೆಯ ರೀತಿ (‘ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ’). ಕೊನೆಯ ಅಂಶವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿದರೆ ಅವನೂ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವಾಮಿವಾನಘ’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಮಣಿಯು ರಾಮನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತೆ ಸೀತೆಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿತ್ತು; ಇಂದು ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಆಸರೆಯನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯು ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯದ ತುರ್ತನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ