ಸರ್ಗ
ಮಧುವನಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಮಧುಪಾನ
ಮಹೇಂದ್ರದಿಂದ ನೆಗೆತ, ಮಧುವನದ ವರ್ಣನೆ, ಅಂಗದನ ಅನುಮತಿ, ವಾನರರ ಮದವಿಲಾಸ, ದಧಿಮುಖನ ತಡೆ ಮತ್ತು ಪರಾಭವ
ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ವೀರರೂ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನೂ ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ತಾವೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಜಾಂಬವಂತನಾದರೋ ‘ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು; ಆ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದರು. ಅನಂತರ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಹಾರಿದರು. ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ಮದಿಸಿದ ಮಹಾಗಜಗಳಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅವರು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದರು — ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಆದರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥರಾದ ಅವರು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಉನ್ನತರಾದರು. ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲರೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಮನಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಾನರನೂ ಹೊರತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಇದೇ ವಾನರರು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಇಂದು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿವೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮದವಿಲಾಸದ ಮೂಲವೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘ ಭಯದ ಅನಂತರ ದೊರೆತ ಹರ್ಷವು ಥಟ್ಟನೆ ಉಕ್ಕಿಹರಿಯಿತು. ಮಹೇಂದ್ರವು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತ; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯೆಡೆಗೆ ನೆಗೆದಿದ್ದನು, ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ಇಂದು ಇಡೀ ತಂಡವು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಹೊರಟಿತು. ಅವರ ನಡಿಗೆಯನ್ನೂ ಮದಗಜಗಳ ನಡಿಗೆಯಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಬಲವೂ ಗೌರವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಭೂತಗಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವುದು, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕೇವಲ ವಾನರರಲ್ಲ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವಾದಿಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ನಂದನವನದಂತಿದ್ದ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ವನವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಮಧುವನವೆಂಬ ಆ ವನವು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವಂತಿತ್ತು. ಆ ವನವನ್ನು ಮಹಾವೀರನಾದ ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ಕಪಿಯು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಅವನು ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೋದರಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ವನದ ಒಡೆಯ ರಾಜ, ಅದರ ರಕ್ಷಕ ರಾಜನ ಸೋದರಮಾವ — ಇದು ಮುಂದಿನ ಕಲಹದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ವಾನರರು ಪರಮೋತ್ಕಟರಾದರು, ಅಂದರೆ ಮಧುಪಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಂಬಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಜೇನಿನ ಬಣ್ಣದ ಆ ವಾನರರು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಧುವನವನ್ನು ಕಂಡು ಕುಮಾರ ಅಂಗದನಲ್ಲಿ ಮಧುವನ್ನು ಬೇಡಿದರು. ಕುಮಾರ ಅಂಗದನೂ ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆದು ಅವರಿಗೆ ಮಧುವನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ವೃದ್ಧರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜನ ವನಕ್ಕೆ ಯುವರಾಜನು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ದಧಿಮುಖನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ‘ಮಧುವನ’ ಎಂಬ ವನದ ಹೆಸರೇ ಅದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಜೇನುಹುಳುಗಳೂ ಜೇನೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಮಧುವನವು ಕೇವಲ ಉದ್ಯಾನವಲ್ಲ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪತ್ತು — ಮುಂದೆ ದಧಿಮುಖನು ಹೇಳುವಂತೆ ಅದು ಸುಗ್ರೀವನ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹರ ಕಾಲದ ವನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಉಪಭೋಗಕ್ಕೆ ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ. ವಾನರರಾದರೋ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ಯುವರಾಜನ ಅನುಮತಿಯೇ ಸಾಕೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ವನವು ರಕ್ಷಿತವಾದುದೆಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಮುಂದಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಗಳ ಅನಂತರ ವಾನರರ ಹಸಿವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ.
ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಕುಮಾರನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಆ ವಾನರರು ಜೇನುಹುಳುಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳನ್ನು ಏರಿದರು. ಸುಗಂಧಭರಿತ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾದರು. ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅತಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯತೊಡಗಿದರು. ಇದರ ನಂತರ ಕವಿಯು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಮದವಿಲಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಜಿಗಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ಹರಟುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಆತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮೀರಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಉಕ್ಕಿದ ವೇಗದಿಂದ ನೆಲದಿಂದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳ ತುದಿಗಳಿಗೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಡುತ್ತಿರುವವನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ, ನಗುತ್ತಿರುವವನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅಳುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಚುಚ್ಚುತ್ತಿರುವವನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕೂಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆ ಕಪಿಸೈನ್ಯವು ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇರದವನಾಗಲೀ ದರ್ಪಗೊಳ್ಳದವನಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ‘ಕೇಚಿತ್’ (ಕೆಲವರು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ದೃಶ್ಯದ ಬಹುರೂಪತೆಯನ್ನೂ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳ ಜೋಡಿಗಳು — ಹಾಡುವವನ ಬಳಿ ನಗುವವನು, ನಗುವವನ ಬಳಿ ಅಳುವವನು — ಮತ್ತಿನ ಅಸಂಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯರಸ ಪ್ರಧಾನ, ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ದೀರ್ಘ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳ ಕೊನೆಯೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳ ಲಯ ದ್ರುತವಾದುದು, ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಚಾಂಚಲ್ಯವೂ ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರಸ್ವಭಾವದ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಲೋಕಾನುಭವದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಮತ್ತೇರಿದ ಜನರ ವರ್ತನೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹರ್ಷದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಮಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಉತ್ಸವ. ‘ಮದೋತ್ಕಟಾಃ’ (ಮದೋನ್ಮತ್ತರು) ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನವನ್ನೂ, ಎಲೆ-ಹೂಗಳು ಧ್ವಂಸವಾದ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ದಧಿವಕ್ತ್ರನೆಂಬ ಕಪಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ಆ ಕಪಿಗಳನ್ನು ತಡೆದನು. ದಧಿವಕ್ತ್ರ ಎಂಬುದು ದಧಿಮುಖನದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ವನದ ರಕ್ಷಕನೂ ವೃದ್ಧ ವಾನರವೀರನೂ ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು, ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಮದಿಸಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಾನರರಿಂದ ವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟನು. ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರನ್ನು ಹಿಂಜರಿಯದೆ ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಕೆಲವರೊಡನೆ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಜಗಳವಾಡಿದನು, ಕೆಲವರನ್ನಾದರೋ ಸಾಮದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ — ಮಾತು, ದಂಡ, ಕಲಹ ಮತ್ತು ಸಾಮ — ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಮದದಿಂದಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವರಿಂದ ಅವನೇ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದ ಅವರು ದೋಷವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಎಳೆದಾಡಿದರು. ಆ ಕಪಿಗಳು ಮದದಿಂದ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಪರಚುತ್ತಾ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚುತ್ತಾ, ಅಂಗೈ-ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಅರೆಜೀವ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸುತ್ತಲೂ ಆ ಮಹಾವನವನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡಿದರು — ವನದಲ್ಲಿ ಉಪಭೋಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ಸೋದರಮಾವನಿಗೆ ಆದ ಇಂತಹ ಅವಮಾನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆಯ ಬೀಜ. ‘ಅನವೇಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಮ್’ (ದೋಷವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು, ಮದದಿಂದ ಅವರ ವಿವೇಕ ನಾಶವಾಯಿತು, ರಾಜಾಪರಾಧದ ಭಯವೂ ಮರೆತುಹೋಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಧಿಮುಖನು ವೃದ್ಧನು, ಒಬ್ಬಂಟಿ; ಅನೇಕ ಬಲಶಾಲಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಅವನು ಹೋರಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಆದರೆ ಅವನ ಪರಾಭವವೂ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಕವಿಯು ವಾನರರ ಮದವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಹರ್ಷದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವಾದವು ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಅಂಗದರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯವರೆಗೆ ಹೋಗುವುದು; ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಇದರಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಊಹಿಸುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥