ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಹ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಮಾಧಾನ
ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕುಶಲಸಂದೇಶ, ಲೋಕದ ಗಾದೆ, ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದುದರಿಂದ ರಾವಣನೆಂಬ ಶಂಕೆ, ಸ್ವಪ್ನವೋ ಉನ್ಮಾದವೋ ಎಂಬ ವಿತರ್ಕ, ರಾಮಗುಣಕೀರ್ತನೆ, ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ
ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ಜರ್ಝರಿತಳಾದ ಸೀತೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ದೇವಿ, ರಾಮನ ಸಂದೇಶದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ವೈದೇಹಿ, ರಾಮನು ಕುಶಲಿ; ಅವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವೇದಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯ ಅನುಚರನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು ನಿನಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂದು ತನ್ನ ಮರಣದ ಗಡುವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂದೇಶದ ಕ್ರಮವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕುಶಲ, ಅನಂತರ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಣಾಮ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಮಸ್ತ್ರಂ ವೇದಾಂಶ್ಚ ವೇದ’ (ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವೇದಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನು ಶಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನೆನಪು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಃ ಸ ತ್ವಾಂ ಕೌಶಲಮಬ್ರವೀತ್’ (ಆ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂದೇಶದ ದೃಢತೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
ನರಸಿಂಹರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಿ ಸೀತೆಯು ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ರೋಮಾಂಚಿತಳಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘“ಏತಿ ಜೀವಂತಮಾನಂದೋ ನರಂ ವರ್ಷಶತಾದಪಿ” — ಬದುಕಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲಾದರೂ ಆನಂದ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಲೋಕದ ಗಾದೆ ನನಗೆ ಮಂಗಳಕರವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಆ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿತು; ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಗಾದೆಯ ಸಾರ ಆಶೆ — ಜೀವನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೋ, ಸುಖವು ಎಂದಾದರೂ ಖಂಡಿತ ಬರುತ್ತದೆ. ಮರಣದ ಗಡುವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸೀತೆ ಇಂದು ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಗಾದೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ತಿ; ರಾಮಾಯಣದ ನಂತರವೂ ಬಹಳ ಕಡೆ ಉದ್ಧೃತವಾಗಿದೆ. ಕವಿಯು ‘ವಿಶ್ವಸ್ತೌ ತೌ’ (ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡರು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು; ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅದು ಮತ್ತೆ ಸಡಿಲವಾಗುವುದು. ಇದೇ ಘಟನೆಗಳ ಗತಿ.
ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಸರಿಯತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರ ಸರಿದಂತೆಲ್ಲ ಸೀತೆಗೆ ಅವನು ರಾವಣನೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ‘ಅಯ್ಯೋ ಧಿಕ್ಕಾರ, ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದು ಹೇಳಿದ್ದು ಧಿಕ್ಕಾರಯೋಗ್ಯ; ಇವನು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವ ಅದೇ ರಾವಣ.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಆ ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯು ಅಶೋಕದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟಳು. ಆಗ ಮಹಾಬಾಹು ಹನುಮಂತನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಗೆ ವಂದಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಅವನತ್ತ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಸೀತೆಯು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಾನರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀನು ಮಾಯಾವಿ ರಾವಣನೇ ಆಗಿದ್ದು ತಾನೇ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದು ಶೋಭಿಸದು. ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂನ್ಯಾಸಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡ ಅದೇ ರಾವಣ ನೀನು. ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ನಿಶಾಚರನೇ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ದೀನಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಅದು ಶೋಭಿಸದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ಸಂನ್ಯಾಸಿವೇಷದಲ್ಲೇ ಬಂದು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಷಾಂತರದ ಭಯ ಅವಳ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ಬಂದುದು. ವಿನೀತ ವೇಷ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತು — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವಳು ಹಿಂದೆಯೂ ಕಂಡಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಹೀಯಾಳಿಕೆಯೂ ಮೃದು — ‘ತನ್ನ ಶೋಭನಮ್’ (ಅದು ಶೋಭಿಸದು) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ; ಕಟುವಾದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಯದ ಮತ್ತು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಅವಳು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ದೂರವಿರಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಣಾಮವಾದರೋ ಅವಳ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನೂ ಹಿಂದೆ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದ್ದನು. ‘ಧಿಗ್ಧಿಕ್ಕೃತಮ್’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ತನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟೆನಲ್ಲ ಎಂಬ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಫಲ, ಮೂರ್ಖತನದ್ದಲ್ಲ. ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ದೀನಳಾದ ಅವಳಿಗೆ ಈಗ ಕೋಪವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಶೋಭಿಸದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಕವಿಯ ಚಿತ್ರಣ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಒಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನ ಶುದ್ಧ ಭಾವ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಅನುಭವಜನ್ಯ ಸಂಶಯ; ಎರಡೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಾದವೇ. ಓದುಗನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಈ ವೈಷಮ್ಯದಿಂದಲೇ ಕರುಣೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸಂಯಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.
‘ಅಥವಾ ನಾನು ಶಂಕಿಸಿದುದು ಹಾಗಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ನೀನು ರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಮಕಥೆ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು. ವಾನರನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ವೇಗವು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಅಹಾ, ಸ್ವಪ್ನದ ಸುಖವೇ — ಬಹುಕಾಲದ ಹಿಂದೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ರಾಘವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ವನವಾಸಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಾದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಮೇತನಾದ ವೀರ ರಾಘವನನ್ನು ಕಂಡರೆ ನಾನು ಕುಸಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ವಪ್ನವೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮತ್ಸರ ತಾಳಿದೆ, ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಪ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅಭ್ಯುದಯ ದೊರಕದು, ನನಗಾದರೋ ಅಭ್ಯುದಯ ದೊರಕಿದೆ. ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೋಹವೋ, ವಾತವಿಕಾರವೋ, ಉನ್ಮಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಕಾರವೋ, ಮರೀಚಿಕೆಯೋ? ಅಥವಾ ಇದು ಉನ್ಮಾದವಲ್ಲ, ಉನ್ಮಾದಲಕ್ಷಣದ ಮೋಹವೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನನ್ನನ್ನೂ ಈ ವನವಾಸಿಯನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರಾದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದಳು. ಈ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತೆಳುನಡುವಿನ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ವಾನರನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳ ನಡುವೆ ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ — ಹೃದಯ ನಂಬುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಶಂಕಿಸುತ್ತದೆ. ತರ್ಕದ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನೂ — ಸ್ವಪ್ನ, ಮೋಹ, ವಾತವಿಕಾರ, ಉನ್ಮಾದ, ಮರೀಚಿಕೆ — ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷತೆಗಾಗಿ ಅವಳು ಮೌನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ವಿವೇಕ — ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು. ‘ಅಥವಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಹೀಯಾಳಿಕೆ ಈಗ ಯಾಚನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ‘ಚಿತ್ತಂ ಹರಸಿ ಮೇ ಸೌಮ್ಯ ನದೀಕೂಲಂ ಯಥಾ ರಯಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ನೀರಿನ ವೇಗವು ದಡವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸವೆಸುವಂತೆ ರಾಮಕಥೆಯು ಅವಳ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನೋಽಪಿ ಮಮ ಮತ್ಸರೀ’ (ಸ್ವಪ್ನವೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮತ್ಸರ ತಾಳಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿದ್ರೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭ. ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಾನರದರ್ಶನ ಅಶುಭ, ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಕೊಡದು; ಅವಳಿಗಾದರೋ ಅಭ್ಯುದಯ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ವಪ್ನವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತರ್ಕವು ಸತ್ಯದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಯವು ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಕಾಮರೂಪತ್ವಾತ್’ (ರಾಕ್ಷಸರು ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರಾದ್ದರಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣವೇ ಸೀತೆಯ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯದ ಆಧಾರ — ರಾಕ್ಷಸರು ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಅವಳ ಮೌನ ಸೋಲಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ.
ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅರಿತು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕಿವಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ‘ರಾಮನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯನು, ದೇವ ವೈಶ್ರವಣನಂತೆ (ಕುಬೇರನಂತೆ) ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ರಾಜನು. ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ವಾಚಸ್ಪತಿಯಂತೆ (ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ) ಸತ್ಯವಾದಿ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು. ರೂಪವಂತನು, ಸುಭಗನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಂದರ್ಪನಂತಿರುವವನು; ಉಚಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಪ್ರಹರಿಸುವವನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಥನು. ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಾಹುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಲೋಕವು ನಿಂತಿದೆಯೋ, ಅವನೇ ರಾಮ. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದು ಯಾವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ದನೋ, ಅವನ ಫಲವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಅವನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಸೀತೆಯ ಮೌನವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸೀತೆಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಮಗುಣಕೀರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಾನಕ್ರೋಧೇ ಪ್ರಹರ್ತಾ’ ಎಂದರೆ — ರಾಮನು ಉಚಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ರೋಧಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನುಚಿತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಉಪಮಾನಗಳು ದಿವ್ಯವಾದವು — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ವಿಷ್ಣು, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕಾಮ — ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ರಾಮನ ಒಂದೊಂದು ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೂನ್ಯೇ ಯೇನಾಪನೀತಾಸಿ’ (ಯಾವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ದನೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ರಾವಣನಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನದೇ ವಧೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ? ಈ ಯುಕ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು. ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ತಸ್ಯ’ (ಅವನ) ಎಂದು ಪ್ರಥಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನು ‘ತೇನಾಹಂ ಪ್ರೇಷಿತಃ’ (ಅವನಿಂದ ನಾನು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂದು ರಾಮನ ಸೇವಕನಾಗಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತೇ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಬಾಹುಚ್ಛಾಯಾಮವಷ್ಟಬ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಲೋಕಃ’ (ಯಾರ ಬಾಹುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಲೋಕವು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆಯೋ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶರಣ್ಯತ್ವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವನು. ‘ಅಚಿರಾತ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವನ್ನು ನೆನೆದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಗಡುವಿಗೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಾಮನು ಬರುವನು ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ.
‘ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಆ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಿನಗೆ ವಂದಿಸಿ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ, ರಾಮನ ಸಖನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರ, ವಾನರಮುಖ್ಯರ ರಾಜ — ಅವನೂ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ರಾಮನು ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈದೇಹಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ; ಬೇಗನೆ ನೀನು ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರ ನಡುವೆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಾಣುವೆ. ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ, ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ; ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ದೇವಿ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಾನಲ್ಲ; ಈ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಡು, ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು.’ ‘ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಡುವುದು’ ಒಂದು ರೂಪಕ — ಶತ್ರುವಿನ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಂತೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ನಾನು ರಾವಣನಲ್ಲ, ನಂಬು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ’, ‘ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ’. ಮೊದಲು ಅವನು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದನು, ಈಗ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಟ್ಟಲೆಂದೇ ರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರು, ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯ, ಸಮುದ್ರಲಂಘನ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ಉದ್ಯಮದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಜೀವಸಿ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಬದುಕಿರುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಹಮಸ್ಮಿ ತಥಾ ದೇವಿ ಯಥಾ ಮಾಮವಗಚ್ಛಸಿ’ (ದೇವಿ, ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ ನಾನಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ನಾನು ರಾವಣನಲ್ಲ, ರಾಮದೂತನೇ. ಸರ್ಗವು ಈ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ಉಂಗುರದ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲಾಗುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥