ಸರ್ಗ
ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಲಕ್ಷಣವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯದ ಕಥೆ
ಸೀತೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರಲಕ್ಷಣಗಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣವರ್ಣನೆ, ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮ, ಆಭರಣದರ್ಶನ, ವಾಲಿವಧೆ, ಅನ್ವೇಷಣೆ, ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತು, ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತ, ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸ
ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಂದ ಆ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವೈದೇಹಿಯು ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ನಿನಗೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕ ಎಲ್ಲಿ ಆಯಿತು? ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲೆ? ವಾನರರಿಗೂ ನರರಿಗೂ ಸಮಾಗಮ ಹೇಗಾಯಿತು? ವಾನರನೇ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳು; ಇದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕವು ಆವರಿಸದಿರಲಿ. ಅವನ ಸಂಸ್ಥಾನ, ಆಕೃತಿ ಹೇಗಿದೆ? ರೂಪ ಹೇಗಿದೆ? ತೊಡೆಗಳು ಹೇಗಿವೆ, ತೋಳುಗಳು ಹೇಗಿವೆ? ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹೇಳು.’ ವೈದೇಹಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ‘ಕಮಲದಳಾಕ್ಷಿ ವೈದೇಹಿ, ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ — ಇದು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯಾವ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ್ದೇನೋ ಅವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿಯೇ — ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡವನು ಮಾತ್ರ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು. ಮಾಯಾವಿ ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಹೆಸರು ತಿಳಿದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವನ ತೊಡೆಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ತಿಳಿದಿರಲಾರವು. ಹನುಮಂತನೂ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮೌನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಳು; ಇಂದು ಅವಳೇ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮೊದಲ ಬೀಜ. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ವಾನರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ರಾಕ್ಷಸ’ ಎಂದಲ್ಲ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿಚಯದ ಬಗ್ಗೆ, ನರವಾನರ ಸಮಾಗಮದ ಬಗ್ಗೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೇ ಈ ದೀರ್ಘ ಸರ್ಗದ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ — ಹನುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ಮೊದಲು ರೂಪವರ್ಣನೆ, ಅನಂತರ ಸಮಾಗಮದ ಕಥೆ. ‘ನ ಮಾಂ ಶೋಕಃ ಸಮಾವಿಶೇತ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕವು ಆವರಿಸದಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ತನ್ನ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ರಾಮನು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ರೂಪದಿಂದಲೂ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು, ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಹೀಗಿರುವವನು. ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮನು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನು, ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನು. ಅವನು ಜೀವಲೋಕದ, ತನ್ನ ಜನರ, ತನ್ನ ನಡತೆಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು. ಭಾಮಿನಿ, ರಾಮನು ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯದ ರಕ್ಷಕನು, ಲೋಕದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಪಾಲಿಸುವವನೂ ಇತರರಿಂದ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತೇಜಸ್ವಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜಿತನು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಸಜ್ಜನರ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು, ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಿತನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಪಾಸಕನು, ಜ್ಞಾನವಂತನು, ಶೀಲಸಂಪನ್ನನು, ವಿನೀತನು, ಶತ್ರುತಾಪನನು. ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವನು, ವೇದವಿದರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಣಾತನು. ವಿಶಾಲವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಶಂಖದಂತಹ ಕತ್ತಿನ, ಶುಭಮುಖದ, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳುಳ್ಳ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ದುಂದುಭಿಯ ನಾದದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣದವನು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ, ಸಮವಾದ, ಸುವಿಭಕ್ತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು.’ ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಗುಣಗಳು, ಅನಂತರ ವಿದ್ಯೆ, ಕೊನೆಗೆ ಶರೀರ — ಈ ಕ್ರಮ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಸೀತೆ ಶರೀರದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಅವನ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವು. ‘ಗೂಢಜತ್ರುಃ’ ಎಂದರೆ — ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳು ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕಾಣದಿರುವುದು; ಇದು ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣ. ‘ಮರ್ಯಾದಾನಾಂ ಕರ್ತಾ ಕಾರಯಿತಾ ಚ’ (ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಪಾಲಿಸುವವನು, ಇತರರಿಂದ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮರ್ಯಾದಾಪುರುಷೋತ್ತಮತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಕಂಡಿರುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಮೂರು ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಗ ದಿವ್ಯ ಉಪಮಾನಗಳು — ಸೂರ್ಯ, ಭೂಮಿ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಇಂದ್ರ. ಎರಡನೆಯ ವರ್ಗ ರಾಜಧರ್ಮ — ಲೋಕರಕ್ಷಣೆ, ವರ್ಣರಕ್ಷಣೆ, ಮರ್ಯಾದಾಸ್ಥಾಪನೆ, ರಾಜನೀತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸೇವೆ. ಮೂರನೆಯ ವರ್ಗ ವಿದ್ಯೆ — ಯಜುರ್ವೇದ, ಧನುರ್ವೇದ, ವೇದಾಂಗಗಳು. ಅನಂತರ ಶರೀರದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಭುಜಗಳು, ತೋಳುಗಳು, ಕತ್ತು, ಮುಖ, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಧ್ವನಿ, ಬಣ್ಣ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂದಿದೆ — ‘ರಕ್ಷಿತಾ ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ’ (ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ); ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಮಾತಿನ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾದುದು — ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಸಂಯಮಿ. ‘ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಃ’, ‘ಶ್ಯಾಮಂ ವರ್ಣಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆ ಸದಾ ಅದೇ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಗುಣಗಳೂ ಶರೀರವೂ ಸೇರಿ ರಾಮನ ಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.
‘ರಾಮನು ತ್ರಿಸ್ಥಿರನು — ಎದೆ, ಮಣಿಕಟ್ಟು, ಮುಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು ದೃಢವಾದವು; ತ್ರಿಪ್ರಲಂಬನು — ಹುಬ್ಬುಗಳು, ತೋಳುಗಳು, ಜನನೇಂದ್ರಿಯ ಉದ್ದವಾದವು; ತ್ರಿಸಮನು — ಕೂದಲಿನ ತುದಿ, ವೃಷಣಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಸಮವಾದವು; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಉನ್ನತನು — ಎದೆ, ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ಅಂಚು, ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬಿದವು. ಮೂರರಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರವರ್ಣನು — ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಅಂಗೈ ಅಂಗಾಲುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸ್ನಿಗ್ಧನು; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಗಂಭೀರನು — ಧ್ವನಿ, ನಡಿಗೆ, ಹೊಕ್ಕುಳು. ತ್ರಿವಲೀಮಂತನು (ಮೂರು ಮಡಿಕೆಗಳುಳ್ಳವನು), ತ್ರ್ಯವನತನು (ಮೂರೆಡೆ ಬಾಗಿದವನು), ಚತುರ್ವ್ಯಂಗನು (ನಾಲ್ಕೆಡೆ ಕುಳ್ಳಾದವನು), ತ್ರಿಶೀರ್ಷವಂತನು, ಚತುಷ್ಕಲನು, ಚತುರ್ಲೇಖನು (ನಾಲ್ಕು ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳವನು), ಚತುಷ್ಕಿಷ್ಕುವು — ನಾಲ್ಕು ಮೊಳ ಎತ್ತರದವನು, ಚತುಃಸಮನು (ನಾಲ್ಕೆಡೆ ಸಮನು). ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜೋಡಿ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನು, ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನು, ಸಿಂಹ ಹುಲಿ ಆನೆ ಹೋರಿಗಳಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ನಡಿಗೆಯವನು; ದೊಡ್ಡ ತುಟಿ, ಗಲ್ಲ, ಮೂಗುಗಳುಳ್ಳವನು, ಪಂಚಸ್ನಿಗ್ಧನು (ಐದೆಡೆ ಸ್ನಿಗ್ಧನು), ಅಷ್ಟವಂಶವಂತನು (ಎಂಟು ನೀಳವಾದ ಎಲುಬುಗಳುಳ್ಳವನು). ದಶಪದ್ಮನು (ಹತ್ತು ಕಮಲಸದೃಶ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು), ದಶಬೃಹತ್ (ಹತ್ತು ವಿಶಾಲ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು), ಶ್ರೀ, ಯಶಸ್ಸು, ಪ್ರತಾಪ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನು, ದ್ವಿಶುಕ್ಲನು — ತಾಯಿಯ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಕುಲಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಶುದ್ಧನು; ಷಡುನ್ನತನು (ಆರೆಡೆ ಉನ್ನತನು), ನವತನುವು (ಒಂಬತ್ತೆಡೆ ತೆಳುವಾದವನು), ಮೂರು ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥ ಕಾಮಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುವವನು. ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತನು, ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು. ಅವನ ಮಲತಾಯಿಯ ಮಗನಾದ ತಮ್ಮ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನು; ಅನುರಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಂಥವನೇ.’ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಶೇಷತೆ — ಮಹಾಪುರುಷಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ನೆನಪಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹುಬ್ಬುಗಳು, ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಿವಿಗಳು, ತುಟಿಗಳು, ಸ್ತನಗಳು, ಮೊಣಕೈಗಳು, ಮಣಿಕಟ್ಟುಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ವೃಷಣಗಳು, ಸೊಂಟ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಸೀತೆಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಮಾಣ — ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಯಾವಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸಾಮುದ್ರಿಕಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಅದ್ಭುತ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
‘ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು; ರಾಮನಾದರೋ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ. ನರಶಾರ್ದೂಲರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ಉತ್ಸವವನ್ನಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ, ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ, ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಮ್ಮನ್ನು ಸೇರಿದರು. ನಿನ್ನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು, ಅಣ್ಣನಿಂದ ಪದಚ್ಯುತನಾದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡರು. ಅಣ್ಣನ ಭಯದಿಂದ ನೊಂದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನು ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅಣ್ಣನಿಂದ ಪದಚ್ಯುತನಾದ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾವು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಭಯದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಅನಂತರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ರೂಪಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಪ್ರಭುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಹೋದೆನು. ನನ್ನಿಂದ ನಿಜಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವಿನ ಮೊದಲ ಸೇತುವೆ ಅವನೇ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಆರಂಭವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುವರ್ಣಚ್ಛವಿ’ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ‘ಶ್ಯಾಮ’ ರಾಮ — ಈ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಸೀತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೂ ಪರಿಚಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ವಾಲಿ ಕಳುಹಿಸಿದವರಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಓಡಿಹೋದನು. ಹೀಗೆ ವಾನರಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಶಂಕೆಯಿತ್ತು, ಅದು ಹನುಮಂತನ ದೌತ್ಯದಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು — ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯೂ ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿರುವಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಮಿತ್ರತ್ವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನು. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಮಾಮೇವ’ (ನನ್ನನ್ನೇ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ದೂತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾಂಜಲಿರುಪಸ್ಥಿತಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು ಹೋದೆನು) — ಇಂದು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಅಂದು ರಾಮನ ಮುಂದೆಯೂ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಅವರು ಇಂದಿಗೂ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಆದ ಮೊದಲ ಸಮಾಗಮವು ಹನುಮಂತನ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆಗೆ ಅವನೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸಾಕ್ಷಿ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಸೀತೆಯೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾಳೆ.
‘ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದು, ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದೆನು. ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಸಂಪನ್ನರಾದ ಕಪೀಶ್ವರ ಮತ್ತು ನರೇಶ್ವರರು ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು, ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದ, ನಿನ್ನ ಮೈಗೆ ಶೋಭೆ ತರುತ್ತಿದ್ದ ಆಭರಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಗತಿ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನೇ ತಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆನು. ಘಲ್ಲೆನ್ನುವ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿದವನಾದನು. ದರ್ಶನೀಯವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೇವಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ದೇವನು ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಅಳುತ್ತಾ, ತಳಮಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾಶರಥಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ಉರಿಯಿತು. ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು; ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ, ತೋರಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಇರಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಆಭರಣಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಘಟನೆ ಅವಳಿಗೂ ರಾಮಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಬಲವಾದ ಪರಿಚಯ. ‘ಮಯೈವೋಪಹೃತಾನಿ’ (ನಾನೇ ತಂದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದ ವರ್ಣನೆ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಪತಿ ಅವಳ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಶೋಕಹುತಾಶನ’ (ಶೋಕಾಗ್ನಿ) ಎಂಬ ರೂಪಕ — ಶೋಕವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಆಭರಣಗಳು ಸೌದೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಭರಣಗಳು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಐವರು ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನು ತನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದಳು. ಅವಳೇ ಮಾಡಿದ ಆ ಗುರುತು ಇಂದು ಫಲಿಸಿದೆ — ಅದೇ ಆಭರಣಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಅವಳ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಘಟನೆ ಸೀತೆಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ — ರಾವಣನಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು ಸೀತೆಗೆ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗದ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಈಗ ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಯಾಪಿ ವಿವಿಧೈರ್ವಾಕ್ಯೈಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುತ್ಥಾಪಿತಃ ಪುನಃ’ (ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ದೂತನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಹಚರನೂ ಹೌದು. ‘ಸುಗ್ರೀವೇ ಸಂನ್ಯವೇಶಯತ್’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಇರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಆಭರಣಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಬಹುದು. ‘ದೇವಪ್ರಕಾಶೇನ ದೇವೇನ’ (ದೇವಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ದೇವನಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ನಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಳು, ತಳಮಳ, ಮೂರ್ಛೆ — ಇವು ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಪ್ರಿಯವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಬರಬಹುದು.
‘ಆರ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಘವನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಪರ್ವತವು ಸದಾ ತಪಿಸುವಂತೆ. ನಿನಗಾಗಿ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ — ಇವು ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನನ್ನು ತಪಿಸುತ್ತಿವೆ, ಅಗ್ನಿಗಳು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ತಪಿಸುವಂತೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದ ಶೋಕದಿಂದ ರಾಘವನು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದೊಡ್ಡ ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಮಹಾಶಿಲಾಪರ್ವತವು ಅಲುಗಾಡುವಂತೆ. ರಾಜಪುತ್ರಿ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲ ರಾಘವನು ಮಿತ್ರಬಾಂಧವರೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಆಗ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಪರ್ವತ, ಅಗ್ನಿಶಾಲೆ, ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಅಲುಗಾಡುವ ಪರ್ವತ. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳೂ ಪರ್ವತದೊಡನೆಯೋ ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆಯೋ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ — ರಾಮನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಸ್ಥಿರನು, ಆದರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ’ — ಇವು ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ; ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿಗಳು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯನ್ನು ತಪಿಸುವಂತೆ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ದುಃಖವು ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದುದು ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸೀತೆಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದವು — ಒಂದೆಡೆ ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳ ಹೃದಯ ಕರಗುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಪ್ರೇಮ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯತಿ’ (ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವನು) ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯು ಅವಳ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಾಲಿವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಎರಡೂ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದು.
‘ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರಕುಮಾರರೊಡನೆ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬರಲು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನು. ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ ಮತ್ತು ಕಪಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ದೇವಿ, ಹೀಗೆ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಐಕ್ಯವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಅವರಿಬ್ಬರ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿ. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮಹಾಕಪಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ, ಪರ್ವತರಾಜನಂತಹ ಅವರು ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆತುರಗೊಂಡ ನಾವೂ ಇತರ ವಾನರರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನೆಂಬ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಸೈನ್ಯದ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗೆಟ್ಟು, ದಾರಿತಪ್ಪಿ, ಬಹಳ ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತರಾದ ನಮಗೆ ಅನೇಕ ಹಗಲುರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದವು. ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲೂ, ಕಾಲವು ಮೀರಿದುದರಿಂದಲೂ, ಕಪಿರಾಜನ ಭಯದಿಂದಲೂ ನಾವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದೆವು. ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ, ದೇವಿಯ ಸುಳಿವು ಸಿಗದೆ, ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆವು.’ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿವಧೆ, ರಾಜ್ಯದಾನ, ವಾನರಸಂಗ್ರಹ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಿಕೆ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ತಂಡ. ‘ತ್ವದರ್ಥಮ್’ (ನಿನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿಯೇ. ವಾನರರ ನಿರಾಶೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅನೇಕರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಮೀರಿದರೆ ಮರಣದಂಡನೆ ಎಂಬ ಭಯ. ‘ತಯೋರ್ದೂತಮುಪಾಗತಮ್’ (ಅವರಿಬ್ಬರ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮಸುಗ್ರೀವರಿಬ್ಬರ ದೂತನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಇಬ್ಬರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ಇದು ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ಸೀತೆಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ರಿರಾಜಪ್ರತೀಕಾಶಾಃ’ (ಪರ್ವತರಾಜನಂತಹವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ತಂಡದ ನಾಯಕ ಅಂಗದ; ಅವನ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೂ ಇದ್ದನು. ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾರಿತಪ್ಪಿದುದು, ಕಾಲ ಮೀರಿದುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ — ಇವು ವಾನರರ ನಿರಾಶೆಯ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು. ಅವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು — ಈ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಈ ಭಾಗ ಸೀತೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಸದು, ಏಕೆಂದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಘಟನೆಗಳು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ‘ಆತುರಾಃ’ (ಆತುರಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ತ್ವರೆ ಮತ್ತು ಭಯ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೀತೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಲಾಭ ರಾಮನ ಉಪಕಾರ; ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ.
‘ಅನಂತರ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಿದೆವು — ಅನಶನದಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆವು. ಪ್ರಾಯೋಪವಿಷ್ಟರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅಂಗದನು ಪರಿತಪಿಸಿದನು — ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ನಾಶವನ್ನೂ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನೂ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವನ್ನೂ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವನ್ನೂ ನೆನೆದು. ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂಬಂತೆ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಕ್ಷಿ ಬಂದಿತು — ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಸಹೋದರ, ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಗೃಧ್ರರಾಜ. ಅವನು ತಮ್ಮನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ನನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದವರು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೆಡವಲಾಯಿತು? ವಾನರೋತ್ತಮರೇ, ಇದನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.” ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಅವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದ ಮಹಾವಧೆಯನ್ನು ಅಂಗದನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ಅರುಣಪುತ್ರನು, ಸುಂದರಿಯೇ, ನೀನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಸಂಪಾತಿಯ ಆ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು, ವಿಂಧ್ಯದಿಂದ ಎದ್ದು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತಮ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದೆವು. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪುಷ್ಟರಾದ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳೂ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಅವರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಭಯಂಕರ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಆಗ ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ಭಯವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದೆನು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು.’ ಜಟಾಯುವಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಅವನು ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದನು. ಅವನ ಅಣ್ಣನೇ ಕೊನೆಗೆ ಅವಳ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು — ಇದು ಕಥೆಯ ಸುಂದರ ಸಂಗತಿ. ಅಂಗದನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ‘ಮರಣಂ ಚ ಜಟಾಯುಷಃ’ (ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವೂ) ಎಂದು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದುದೇ ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು; ದೈವಯೋಗದಂತೆ. ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಭಯವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ’; ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಿಲ್ಲ. ಸಂಪಾತಿಯ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷತೆಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಅವನು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಹದ್ದು; ಅವನಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ನಿವಾಸ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯದು — ಅವನ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಮಡಿದನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅವಳ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅಂಗದನ ವಿಲಾಪವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ನಾಶ, ತಂದೆ ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ — ಇವುಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ದುಃಖಿತನಾದನು. ಆ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೇ ಜಟಾಯುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಪಾತಿ ಹತ್ತಿರ ಬಂದನು. ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ — ಸಮುದ್ರ ಅಪಾರ, ಯಾರು ಅದನ್ನು ದಾಟುವರು? ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾತ್ರೌ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾ’ (ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶದ ಗೋಪ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ವಾನರರ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಪುಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುಷ್ಟರು) ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ‘ಭೀಮಾ ಚಿಂತಾ’ (ಭಯಂಕರ ಚಿಂತೆ) — ಈ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಅವರ ಭಯವನ್ನು ‘ವ್ಯವಧೂಯ’ — ತೊಲಗಿಸಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅವನ ಸಾಹಸ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ. ಹೀಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸಫಲವಾಯಿತು.
‘ರಾವಣನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು, ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ದೇವಿ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡು; ನಾನು ದಾಶರಥಿಯ ದೂತ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಉದ್ಯಮಿಸಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ. ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ದೇವಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದೆ, ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬಯಸಿ ನಾನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿದೆನು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ನಿನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಪಿಸೈನ್ಯಗಳ ಸಂತಾಪವನ್ನು ನೀನು ಸಿಕ್ಕಿದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ನಾನು ದೂರಮಾಡುವೆನು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನನ್ನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯುವೆನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾಘವನು ಮಕ್ಕಳು ಬಂಧುಗಳ ಸಮೇತ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರುವನು. ವೈದೇಹಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತವೆಂಬುದು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಪರ್ವತ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೇಸರಿ ಎಂಬ ಕಪಿಯು ಗೋಕರ್ಣ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಂಬಸಾದನನೆಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಮೈಥಿಲಿ, ಆ ಕಪಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನಿಂದ ನಾನು ಜನಿಸಿದೆನು; ನನ್ನದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದೆನು. ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು; ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು.’ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ತಂದೆ ಕೇಸರಿ, ಜನ್ಮ ವಾಯುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಹೆಸರು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ. ‘ಅಹಮೇಕಸ್ತು ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಃ’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಹಸವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಿದನು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಿದ್ಧಿ ಅವನ ಜೀವನದ ಮಹತ್ತಮ ಕ್ಷಣ. ‘ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಥಂ ತು ವೈದೇಹಿ ಭರ್ತುರುಕ್ತಾ ಮಯಾ ಗುಣಾಃ’ (ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಕುಶಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ನಾನು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ‘ಅಭಿಭಾಷಸ್ವ ಮಾಂ ದೇವಿ’ (ದೇವಿ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡು) ಎಂಬ ಯಾಚನೆ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾದರೂ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವನ್ನಾಶಮನುಶೋಚತಾಮ್’ (ನಿನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವವರ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಾನರರ ಸ್ನೇಹ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಮಡಿದಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಗೋಕರ್ಣ, ಶಂಬಸಾದನ ಎಂಬ ಸ್ಥಳಗಳ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮಕಥೆ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಅಂಜನೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಕೇಸರಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಕೇಸರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜನೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ? ಇವನು ಮಾಯಾವಿ ರಾಕ್ಷಸನಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು — ಅವನ ವಂಶ, ತಂದೆ, ಜನ್ಮಸ್ಥಳ, ಹೆಸರು ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಲೋಕೇ ಸ್ವೇನೈವ ಕರ್ಮಣಾ’ (ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿನಯಪೂರ್ಣ — ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ತಂದೆಯದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಚಿರಾತ್ ತ್ವಾಮಿತೋ ದೇವಿ ರಾಘವೋ ನಯಿತಾ ಧ್ರುವಮ್’ (ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾತು ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾಹಮ್’ ಎಂಬ ಅವನ ಹರ್ಷ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಹರ್ಷವೂ ಹೌದು — ಅವರ ಸಂತಾಪ ದೂರವಾಗಲಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಗುರುತುಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ದೂತನೆಂದು ಅರಿತಳು — ರಾಮದೂತನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಜಾನಕಿಯು ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಅತುಲವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದಳು. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ನೀಳವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯ ಸುಂದರ ಮುಖವು ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಕ್ಷತ್ರರಾಜನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಿಜವಾದ ಕಪಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದಳು, ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಸಮಾಧಾನಪಡು. ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ? ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕಪಿವೀರನಾದ ಕೇಸರಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಂಬಸಾದನ ಅಸುರನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ, ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ವಾನರ ನಾನು.’ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು — ಇದು ಸರ್ಗದ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆ. ‘ರಾಹುಮುಕ್ತ ಉಡುರಾಟ್’ (ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಗ್ರಹಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಅವಳ ಮುಖ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮದ ಸಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇತುಭಿಃ’ (ಕಾರಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತರ್ಕದಿಂದಲೂ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶ್ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ, ಪ್ರತಿಯಾಮ್ಯಹಮ್’ (ಏನು ಮಾಡಲಿ, ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳು ದುಃಖಾಶ್ರುಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಇವು ಆಶೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥