॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 36ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಉಂಗುರದ ದಾನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತ ಉಂಗುರ, ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆ, ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರಾಗಮನ, ಶಪಥ, ರಾಮನ ವಿರಹವ್ರತ

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ಮತ್ತೆ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ನಾನು ವಾನರ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ದೂತ. ದೇವಿ, ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಉಂಗುರವನ್ನು ನೋಡು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ತಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿನ್ನ ದುಃಖದ ಫಲ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನ ದುಃಖವು ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿದಿದೆ.’ ಪತಿಯ ಕೈಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೋಡುತ್ತಾ ಜಾನಕಿಯು ಪತಿಯೇ ಬಂದುಬಿಟ್ಟನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ನೀಳವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳ ಸುಂದರ ಮುಖವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿ, ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆಯಾದ ಆ ಬಾಲೆ ಪತಿಯ ಸಂದೇಶದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಸತ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಳು; ಇಂದು ವಸ್ತುರೂಪದ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತಳಾದಳು. ಉಂಗುರವು ರಾಮನ ಕೈಯ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ‘ಪತಿಯೇ ಬಂದಂತೆ’ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹ್ರೀಮತೀ’ (ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಪತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆಯೂ ಹರ್ಷವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ‘ರಾಹುಮುಕ್ತ ಇವೋಡುರಾಟ್’ (ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿತ್ತು; ಕವಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷದ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಪರಿಚಿತ ವಾನರನನ್ನು ಸೀತೆ ಥಟ್ಟನೆ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ‘ಕ್ಷೀಣದುಃಖಫಲಾ ಹ್ಯಸಿ’ (ನಿನ್ನ ದುಃಖದ ಫಲ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ದುಃಖದ ಅವಧಿ ಮುಕ್ತಾಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸೀತೆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ.

‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನೀನು ವಿಕ್ರಮಿ, ನೀನು ಸಮರ್ಥ, ನೀನು ಪ್ರಾಜ್ಞ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವೆ. ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ, ಮೊಸಳೆಗಳ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಶ್ಲಾಘನೀಯನಾದ ನೀನು ದಾಟುವಾಗ ಗೋಷ್ಪದದಂತೆ — ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತಿನಂತೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ — ಮಾಡಿದೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾವಣನಿಂದಲೂ ಭಯವಾಗಲಿ ಗಾಬರಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ನೀನು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಅರ್ಹನು. ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ರಾಮನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ, ಯಾರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಲಾರನು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನು ಕುಶಲಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕುಶಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ತರ್ಕಪೂರ್ಣವಾದುದು — ರಾಮನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ವಿವೇಕದಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಹನುಮಂತನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಹಿಂದೆ ಅವನನ್ನು ರಾವಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಸೀತೆಯೇ ಇಂದು ಅವನನ್ನು ‘ವಾನರೋತ್ತಮ’, ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಗೋಷ್ಪದೀಕೃತಃ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗ — ಮಹಾಸಮುದ್ರವೂ ಹನುಮಂತನ ಪಾಲಿಗೆ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಗುರುತಿನಂತೆ ಕ್ಷುದ್ರ. ‘ತ್ವಯೈಕೇನ’ (ನೀನೊಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಏಕಾಕಿ ಸಾಹಸದ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಸೀತೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶೌರ್ಯದಿಂದ ವಿಕ್ರಮಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಸಮರ್ಥ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಜ್ಞ. ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ದೂತನಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ — ಶೌರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲಾಗದು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದು, ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಲಾಗದು. ‘ರಾವಣಾದಪಿ ನ ಸಂಭ್ರಮಃ’ (ರಾವಣನಿಂದಲೂ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಸೀತೆಯೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೆದರಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾದ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯನಾದ ದೂತನ ದರ್ಶನದಿಂದ ತಾನೂ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕೋಪದಿಂದ ಎದ್ದು ಸಮುದ್ರವೇ ಒಡ್ಯಾಣವಾಗಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅಥವಾ ಆ ಸಹೋದರರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಶಕ್ತರು; ನನ್ನ ದುಃಖಗಳ ವಿಪರ್ಯಯ — ಅವುಗಳ ಕೊನೆ — ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನು ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅವನು ದೀನನಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ರಾಜಕುಮಾರನು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಸುಹೃದನಾದ, ಶತ್ರುತಾಪನನಾದ ಅವನು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಾಮ ದಾನಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನೂ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ ಭೇದ ದಂಡಗಳೆಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅವನು ಮಿತ್ರರನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಶತ್ರುಗಳೂ ಶರಣಾಗಲು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರನಾದ ಅವನು ಮಿತ್ರರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಆಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ದೈವ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ನಾನು ದೂರವಾದುದರಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವನೇ?’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮದವಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಯವೂ ಹೌದು — ಸಾಮ ದಾನ ಭೇದ ದಂಡಗಳು, ಮಿತ್ರಲಾಭ, ದೈವ ಮತ್ತು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ. ಅವಳು ರಾಮನ ಪಟ್ಟದರಸಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪತಿಯ ರಾಜಧರ್ಮದ ಚಿಂತೆಯೂ ಅವಳಿಗಿದೆ. ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ (…ಅಷ್ಟೆ? …ಯೇ?) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ‘ಕಚ್ಚಿತ್ ಸರ್ಗ’ವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾದರೋ ಹೃದಯದವು — ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ?’ ಎಂಬ ಭಯವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಪಾಲಂಭರೂಪದ್ದು — ರಾಮನು ಸಮರ್ಥನೂ ಕುಶಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೆ ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ? ಅವಳೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ದೋಷ ರಾಮನದಲ್ಲ, ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯದ್ದು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ದೀರ್ಘವಾದವು, ಏಕೆಂದರೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳಲು ಅವಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಅವಳು ಇಂದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ. ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯ, ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯ — ಇದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಭಾಷೆ; ಸೀತೆಗೆ ರಾಮನ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞತೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ‘ದೈವಂ ಚ ಪುರುಷಕಾರಂ ಚ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ದೈವವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ?

‘ಸುಖಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಈ ಮಹಾದುಃಖವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಕೌಸಲ್ಯೆಯ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ, ಭರತನ ಕುಶಲವನ್ನು ಅವನು ಆಗಾಗ ಕೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆಯೇ? ಮಾನಾರ್ಹನಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ರಾಮನು ಅನ್ಯಮನಸ್ಕನಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನೇ? ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನು ನನಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಭಯಂಕರ ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಧ್ವಜಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವನೇ? ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಲ್ಲು ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವ ವೀರ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನನಗಾಗಿ ಬರುವನೇ? ಶೂರನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವನೇ? ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಬಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ನಾನು ಕಾಣುವೆನೇ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಚಿಂತೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅತ್ತೆಯರು, ಭರತ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಎಲ್ಲರೂ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಭರತನ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ವಾನರಸೇನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು, ರಾಮನ ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ — ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಅವಳ ಆಶೆಯ ಚಿತ್ರ — ಒಬ್ಬ ಸಹಾಯಕ ಬಂದರೂ ಅವಳ ಮುಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾವಣವಧೆಯದು — ಅದನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವಳ ಸರ್ವದುಃಖದ ಮೂಲ. ‘ಸುಖಾನಾಮುಚಿತಃ … ಅಸುಖಾನಾಮನೂಚಿತಃ’ (ಸುಖಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ … ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತಾಯಿಯಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ರಾಜಕುಮಾರ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವನು? ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಭರತರ ಕುಶಲದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಚಿಂತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಚ್ಚಿನ್ಮಾಂ ತಾರಯಿಷ್ಯತಿ’ (ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಉದ್ಧರಣ, ಬಿಡುಗಡೆ, ಪಾರುಮಾಡುವಿಕೆ; ಅವಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಭರತನು ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

‘ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಕಮಲದ ಪರಿಮಳದ ಅವನ ಮುಖವು ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಕದಿಂದ ದೀನವಾಗಿ, ನೀರು ಬತ್ತಿದಾಗ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಕಮಲ ಒಣಗುವಂತೆ, ಒಣಗುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಧರ್ಮದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯುವಾಗಲೂ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಾಗಲೂ ಯಾರಿಗೆ ಭಯವಾಗಲಿ ಶೋಕವಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಈಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅವನ ತಾಯಿಯಾಗಲಿ, ತಂದೆಯಾಗಲಿ, ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಮರಲ್ಲ, ನನಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ; ದೂತನೇ, ಪ್ರಿಯನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬದುಕಬಯಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ, ಮಧುರಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ರಮಣೀಯಳಾದ ಆ ದೇವಿಯು ರಾಮನ ವಿಷಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಮನೋಹರ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲೆಂದು ಮೌನವಾದಳು. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಉತ್ಕರ್ಷ. ಕಮಲದ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ನೀರು ಬತ್ತಿದಾಗ ಕಮಲ ಒಣಗುತ್ತದೆ, ಸೀತಾವಿರಹದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಖ. ‘ಜಿಜೀವಿಷೇಯಮ್’ (ಬದುಕಬಯಸುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಕಾರಣ — ರಾಮನ ಸುದ್ದಿ. ‘ರಾಮಾ … ರಾಮಾರ್ಥಯುಕ್ತಂ … ವಿರರಾಮ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರವೂ ಅನುಪ್ರಾಸವೂ ಕಿವಿಗೆ ಇಂಪಾಗಿವೆ. ‘ನ ಭೀರ್ನ ಶೋಕಃ’ (ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಶೋಕವೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂದು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಈಗಲೂ ಆ ಧೈರ್ಯ ಉಳಿದಿದೆಯೇ?

ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭೀಮವಿಕ್ರಮನಾದ ಮಾರುತಿಯು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುರಂದರನು ಶಚಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದಂತೆ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾಘವನು ಕಪಿ ಕರಡಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸ್ತಂಭಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವನು. ನಡುವೆ ರಾಮನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಾಗಲಿ, ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ಮಹಾಸುರರಾಗಲಿ ಅಡ್ಡ ನಿಂತರೆ, ಅವರನ್ನೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಆರ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ರಾಮನು ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರವು ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಳ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅಜ್ಞಾನವೇ ಕಾರಣ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲ. ಶಚಿಯ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಪುಲೋಮನ ಮನೆಯಿಂದ ಶಚಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದನು — ಮುಂದಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಾಂತರಾಕ್ಷಸಾಮ್’ ಎಂದರೆ — ಲಂಕೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದೆ ಬರಿದಾಗುವುದು. ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ರಾಮ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತ. ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಯಾವಾಗ ಬರುವನು. ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ — ದುಃಖಿತಳಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿಶ್ಚಿತವೂ ಆದ ಉತ್ತರವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ‘ಬಾಣೌಘೈಃ ಸಾಗರಂ ವಿಷ್ಟಂಭಯಿತ್ವಾ’ (ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸ್ತಂಭಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸೇತುಬಂಧದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ.

‘ದೇವಿ, ಮಂದರದ ಮೇಲೆ, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳ ಮೇಲೆ, ಮಲಯ, ವಿಂಧ್ಯ, ಮೇರು, ದರ್ದುರ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮನೋಹರವಾದ, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಟಿಗಳ, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ವೈದೇಹಿ, ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಶತಕ್ರತುವಿನಂತೆ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ರಾಘವನು ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಮಧುವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿತ್ಯವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರವನ್ನು ಐದನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ರಾಘವನು ಮೈಮೇಲಿನ ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳನ್ನೂ ಸೊಳ್ಳೆಗಳನ್ನೂ ಕೀಟಗಳನ್ನೂ ಹರಿದಾಡುವ ಜಂತುಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಓಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸದಾ ಧ್ಯಾನಪರನು, ಸದಾ ಶೋಕಪರಾಯಣನು; ಕಾಮವಶನಾದ ಅವನು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನರೋತ್ತಮನಾದ ರಾಮನು ಸತತವಾಗಿ ನಿದ್ರಾಹೀನನು; ನಿದ್ರಿಸಿದರೂ ‘ಸೀತೇ’ ಎಂಬ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಆಣೆ ವಾನರಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು — ಪರ್ವತಗಳೂ ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಅವನ ಜೀವನದ ಆಧಾರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವ್ರತ ತಪಸ್ವಿಯ ವ್ರತದಂತೆ — ಮಾಂಸ ಮಧುಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಐದನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಊಟ, ದೇಹದ ಉಪೇಕ್ಷೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನ್ನಂತೆಯೇ ರಾಮನೂ ವಿರಹದಿಂದ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ‘ಸೀತೇತಿ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ’ (‘ಸೀತೇ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ. ‘ನ ಮಾಂಸಂ ರಾಘವೋ ಭುಂಕ್ತೇ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಟೀಕಾಕಾರರು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ‘ಯಾವ ರಘುವಂಶಿಯೂ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮೂಲದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇವೆ — ವಿರಹಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಾಂಸವನ್ನೂ ಮಧುವನ್ನೂ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಚ್ಚುವ ನೊಣ ಸೊಳ್ಳೆಗಳನ್ನೂ ಓಡಿಸದಿರುವುದು ಅವನ ದೇಹವಿಸ್ಮೃತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ, ದೇಹದ ಪರಿವೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿನ ರಾಮನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಹಣ್ಣನ್ನಾಗಲಿ ಹೂವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಇನ್ನಾವುದನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡು ಅವನು ಬಹಳ ಸಲ ‘ಹಾ ಪ್ರಿಯೇ’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ, ವ್ರತನಿಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜಕುಮಾರನು ಸದಾ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾ, ‘ಸೀತೇ’ ಎಂದು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕರೆಯುತ್ತಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ರಾಮಸಂಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಶೋಕ ನೀಗಿದ, ರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ಸಮಾನಶೋಕಳಾದ ವಿದೇಹರಾಜಪುತ್ರಿಯು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೋಡದ ಉಳಿಕೆಯೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಿರುವ ರಾತ್ರಿಯಂತಾದಳು. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದುದು — ಶರತ್ಕಾಲದ ಆರಂಭದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಮೋಡದ ಉಳಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವೂ ಶೋಕವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ, ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕ. ಚಂದ್ರ ಆಶೆ, ಮೋಡದ ಉಳಿಕೆ ದುಃಖದ ಅವಶೇಷ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ