॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 37ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯು ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು

ವಿಷಬೆರೆತ ಅಮೃತ, ದೈವಬಲ, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ, ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಅವಿಂಧ್ಯರ ಪ್ರಯತ್ನ, ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನೇರುವ ಪ್ರಸ್ತಾವ, ಮಹಾರೂಪದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಕಾರಣಗಳು, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಬರಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ವಾನರನೇ, ರಾಮನು ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿಡದೆ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನನಗೆ ವಿಷಬೆರೆತ ಅಮೃತದಂತಿದೆ.’ ಪ್ರಿಯನ ಅನುರಾಗ ಅಮೃತ, ಅವನ ದುಃಖವಾದರೋ ವಿಷ. ಅನಂತರ ಅವಳು ದೈವದ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿರಲಿ, ಅತಿ ಭೀಕರವಾದ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೃತಾಂತನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಪ್ಪಿಸಲಾರವು; ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನೂ ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಹಡಗು ಒಡೆದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುತ್ತ ದಣಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ರಾಘವನು ಈ ಶೋಕದ ದಡವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೇರುವನು? ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪತಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಂದು ಕಾಣುವನು? ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂತ್ವರಸ್ವ’ — ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಪಡು — ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು; ಈ ಸಂವತ್ಸರ ಪೂರ್ಣವಾಗುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಜೀವವಿದೆ. ರಾವಣನು ವಿಧಿಸಿದ ಗಡುವಿನ ಹತ್ತನೆಯ ತಿಂಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಉಳಿದಿರುವುದು ಎರಡೇ ತಿಂಗಳು. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅನುನಯಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲದ ವಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯೂ ಭಯವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಮಾಧಾನ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕಾಲದ ಸಂಕೋಚ. ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಅವಧಿಯು ಮುಂದಿನ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ನುಡಿಯುವವನೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ‘ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತಮ್’ (ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ವಿಲಾಪವಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೂ ಅರ್ಥವೂ ಉಳ್ಳ ವಿಚಾರಪೂರ್ಣ ಮಾತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ವಾರ್ತೆಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಅವಳಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಅವನ ಶೋಕವಾದರೋ ಅವಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕೇ ‘ವಿಷಸಂಪೃಕ್ತಮ್ ಅಮೃತಮ್’ (ವಿಷಬೆರೆತ ಅಮೃತ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನ ದೋಷದ ಮೇಲಲ್ಲ — ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಕೃತಾಂತನು ಅವನನ್ನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಎಳೆದಂತೆ ಎಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಶ್ಯ ಮೋಹಿತಾನ್’ (ಮೋಹಗೊಂಡವರನ್ನು ನೋಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಮೂವರ ದುಃಖವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ತಾನು, ರಾಮ. ಹಡಗು ಒಡೆದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುವ ಮನುಷ್ಯನ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಡ ದೂರ, ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ‘ಕದಾ ದ್ರಕ್ಷ್ಯತಿ’ (ಎಂದು ಕಾಣುವನು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಶಯವಲ್ಲ, ಉತ್ಕಂಠೆ. ‘ಸ ವಾಚ್ಯಃ ಸಂತ್ವರಸ್ವ’ (ತ್ವರೆಪಡು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು) ಎಂಬುದೇ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ — ತ್ವರೆಯೇ ಮುಖ್ಯ. ರಾವಣನು ವಿಧಿಸಿದ ಗಡುವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅದರ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದಿವೆ, ಎರಡು ಉಳಿದಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವಳು ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮೃತ್ಯುವು ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು.

ಇದೆಲ್ಲವೂ ತನಗೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೀತೆ ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ವಿಭೀಷಣನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಕಲಾ ಎಂಬುವಳು, ತಾಯಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಬಂದು ನನಗೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು. ಅವಿಂಧ್ಯ ಎಂಬ ಮೇಧಾವಿಯೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಶೀಲವಂತನೂ ವೃದ್ಧನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಮಾನ್ಯನೂ ಹೌದು; ಅವನು ‘ರಾಮನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ರಾವಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಅವನ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸೀತೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಪತಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವನು ಎಂದು ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿವೆ.’ ಉತ್ಸಾಹ, ಪೌರುಷ, ಸತ್ತ್ವ, ಆನೃಶಂಸ್ಯ (ಅಕ್ರೂರತೆ), ಕೃತಜ್ಞತೆ, ವಿಕ್ರಮ, ಪ್ರಭಾವ — ಇವು ರಾಘವನಲ್ಲಿವೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ನೆರವಿಲ್ಲದೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದವನಿಗೆ ಯಾವ ಶತ್ರು ತಾನೇ ಹೆದರದಿರುವನು? ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ವಿಪತ್ತುಗಳು ಅಲುಗಿಸಲಾರವು; ಪುಲೋಮನ ಮಗಳು (ಶಚೀ) ಶಕ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವಂತೆ ನಾನು ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲೆ. ಬಾಣಜಾಲವೇ ಕಿರಣಗಳಾಗಿರುವ ಶೂರನಾದ ರಾಮಸೂರ್ಯನು ಶತ್ರುರಾಕ್ಷಸರೆಂಬ ಜಲವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವನು — ಸೂರ್ಯನು ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಪರಿವಾರದಲ್ಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ಕೆಲವರಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದೇ ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ಆಶಂಸೇ’ (ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶೆಯೂ, ‘ಶುದ್ಧಃ ಅಂತರಾತ್ಮಾ’ (ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕಲೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆತನ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತಾಯಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಮಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಅವಿಂಧ್ಯನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮೇಧಾವಿ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಧೃತಿವಂತ, ಶೀಲವಂತ, ವೃದ್ಧ — ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅಂತಹವನ ಮಾತನ್ನೂ ರಾವಣನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ರಾಮನಿಂದ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಿಂಧ್ಯನ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಏಳು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇವು ಕೇವಲ ವೀರನ ಗುಣಗಳಲ್ಲ, ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನ ಗುಣಗಳೂ ಹೌದು. ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಆನೃಶಂಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವೇ ರಾಮನನ್ನು ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುವು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರ-ದೂಷಣ ಮೊದಲಾದವರ ವಧೆ ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಗೆ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ರಾಘವನು ಕಪಿಗಳೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ಅಥವಾ ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತವಾದ ಈ ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವೆನು; ನಿಂದಾರಹಿತಳೇ, ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರು. ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವೆನು; ರಾವಣಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಹೋಮಮಾಡಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಶಕ್ರನಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದೇ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವೆನು. ದೈತ್ಯವಧೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಘವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇಂದೇ ನೀನು ಕಾಣುವೆ — ನಿನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ನಗರಾಜನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಪುರಂದರನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವವನನ್ನು. ದೇವಿ, ಹಿಂಜರಿಯಬೇಡ; ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರುವುದನ್ನು ಬಯಸು. ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರು, ಆಕಾಶವೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಲಂಕೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರರು; ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವೆನು.’ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಹರ್ಷವಿಸ್ಮಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೈಥಿಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತನೇ, ಇಷ್ಟು ದೂರದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವೆ? ಇದೇ ನಿನ್ನ ಕಪಿತನವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಚಿಕ್ಕ ಶರೀರದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಮಾನವೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಸೀತೆಯ ವಿವೇಕವೂ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿವೆ. ‘ಕಪಿತ್ವಮ್’ (ಕಪಿತನ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಾಸ್ಯವೂ ಇದೆ — ಅದು ಅವಳಿಗೆ ಚಪಲ ವಾನರನ ಸಾಹಸದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಸಂಶಯ ಸಹಜವೇ. ಅವನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೂ ತ್ವರೆಯೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಾದರೋ ಧೈರ್ಯವೂ ವಿವೇಕವೂ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಕಲ್ಪಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಬರುವನು; ಅಥವಾ, ಇಂದೇ ತಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವೆನು. ಎರಡನೆಯ ವಿಕಲ್ಪ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು; ಸಾಗರಲಂಘನದ ಅನುಭವವನ್ನು ನೆನೆದು ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ಅವನು ನಂಬುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾವಣಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇವಲ ದರ್ಪವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬಲದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ. ಅಗ್ನಿಯು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಶಕ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಒಯ್ಯುವ ಉಪಮೆ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಹವಿಸ್ಸಿನಂತೆ ಶುದ್ಧಳು, ಹನುಮಂತನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ವಾಹಕ. ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ‘ನಗರಾಜನ ಶಿಖರದ ಮೇಲಿನ ಪುರಂದರನಂತೆ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅವನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವ ಉಪಮೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅದು ಸೀತಾರಾಮರ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಆಕಾಶಮಹಾರ್ಣವಂ ತರ’ (ಆಕಾಶವೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆನ್ನಟ್ಟುವರೆಂಬ ಭಯವನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷವೂ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಬಿಡುಗಡೆಯ ಆಶೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ, ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಸಾಹಸದಿಂದ ವಿಸ್ಮಯ. ‘ಹೇಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವೆ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಸಂಶಯದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೂರದ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಶರೀರ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಅವಳು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ದೂತನಂತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ರಕ್ಷಕನಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಮುಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿವೆ — ಸೀತೆಯ ದುಃಖದ ಶೀಘ್ರ ನಿವಾರಣೆ, ರಾಮನ ಶೋಕದ ಪರಿಹಾರ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಅದರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಾನವೇಂದ್ರನಾದ ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಗುರಿ ಕೇವಲ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮಹಾರೂಪದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಭಾಯುತನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ‘ಇದು ನನಗೆ ಹೊಸದೊಂದು ಅವಮಾನ’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ‘ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಈಕೆ ನನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಭಾವವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತಾಳುವ ರೂಪವನ್ನು ವೈದೇಹಿ ನೋಡಲಿ.’ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ಆ ಪ್ಲವಗಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ಧೀಮಂತನು ಮರದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಸೀತೆಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ವಜ್ರದಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಉಗುರುಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಂಕರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಆ ಕಪಿಯು ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತ-ವನಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ, ಅಟ್ಟಾಲಕ-ಪ್ರಾಕಾರ-ತೋರಣಗಳ ಸಹಿತ, ಒಡೆಯನ ಸಹಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲಿ, ದೇವಿ, ಹಿಂಜರಿಕೆ ಸಾಕು; ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಶೋಕರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು.’ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ, ವಾಯುವಿನಂತಹ ನಿನ್ನ ಗತಿಯನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಅದ್ಭುತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನು ಅಪಾರವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯಿರುವ ಈ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯ? ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲೆ; ಆದರೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವಂತೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನವಃ ಪರಿಭವಃ’ (ಹೊಸ ಅವಮಾನ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಒಳಮಾತು ರಮಣೀಯ — ಅವನು ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೋಪವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೂ ವಿವೇಕವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬಲ ತಿಳಿಯಿತು, ಆದರೆ ಹೋಗುವುದರ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಬಲವೂ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ರೂಪದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ವಾದ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಮುಂದೆ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪರ್ವತದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೇರು ಮತ್ತು ಮಂದರ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆಕಾರದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಾಮ್ರವಕ್ತ್ರ’ (ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖ), ‘ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಖ’ (ವಜ್ರದಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಉಗುರುಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತು ಮೃದುವೇ — ‘ಅಲಂ ವಿಕಾಂಕ್ಷಯಾ’ (ಹಿಂಜರಿಕೆ ಸಾಕು) ಎಂದು. ‘ಸನಾಥಾಂ ಲಂಕಾಮ್’ (ಒಡೆಯನ ಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ‘ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಆಗಲೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ಗತಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ವೇಗವನ್ನೂ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ‘ಸಂಪ್ರಧಾರ್ಯ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ವಿವೇಕದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಬೋಧವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಸಾಗರಲಂಘನದಲ್ಲಿಯೂ ಸುರಸೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗಲೂ ಅವನು ರೂಪವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮತಃ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಧೀನ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಾದಪಾತ್ ಆಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಮರದಿಂದ ಹಾರಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಅವನು ಮೊದಲು ಮರದಿಂದ ಇಳಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕದ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಶೋಕರಾಹಿತ್ಯ — ಈ ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದ ಗುರಿಗಳು. ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾಕಪಿಯೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಹಿಂದೆ ‘ಹರಿಯೂಥಪ’ (ಕಪಿಗಳ ಗುಂಪಿನ ನಾಯಕ) ಎಂದು — ಸಂಬೋಧನೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಅವಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿರುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಾನು ಹೋಗುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ನಿನ್ನ ವೇಗವು ನನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಬಹುದು; ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ನಾನು ಬಿದ್ದುಬಿಡಬಹುದು. ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಮೊಸಳೆ, ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನಾನು ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ಜಲಜಂತುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರವಾಗಬಹುದು. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗಲಾರೆ; ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ನಿನಗೂ ಅಪಾಯ ಒದಗಬಹುದು. ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆನ್ನಟ್ಟಬಹುದು; ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ನೀನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಬಹುದು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು, ನೀನು ನಿರಾಯುಧ; ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಾಡುವೆ? ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಅವರೊಡನೆ ನೀನು ಹೋರಾಡುವಾಗ ಭಯಾರ್ತಳಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಬಿದ್ದುಬಿಡಬಹುದು. ಮಹಾಕಾಯರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೇಗೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು; ಅಥವಾ ನೀನು ಬೇರೆಡೆ ಮುಖಮಾಡಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಬಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಆ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಹುದು, ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಅಥವಾ ಕೊಂದುಬಿಡಬಹುದು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಸಿಲುಕಿ ನಾನೇ ಪ್ರಾಣ ಬಿಡಬಹುದು, ಆಗ ನಿನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನೆಂಬುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ನಿನ್ನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರೆ ರಾಘವನ ಕೀರ್ತಿ ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಘವನಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತಹ ಗುಪ್ತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು; ಆಗ ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಕೈಗೊಂಡ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಮನೇ ಬಂದರಾದರೋ ಮಹಾ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ, ಅವನ ತಮ್ಮಂದಿರ, ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವಿತ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ; ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾದರೆ ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ-ಕಪಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವರು. ಪತಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಶರೀರಸ್ಪರ್ಶವಾದರೋ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಯಿತು — ಆಗ ಅಸಹಾಯಳೂ ಅನಾಥಳೂ ವಿವಶಳೂ ಆಗಿದ್ದ ನಾನು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲವಳಾಗಿದ್ದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತರ್ಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಶಾರೀರಿಕ ಭಯ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ, ಅನಂತರ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಮೂಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿನವು ಅದಕ್ಕೆ ಪೋಷಕಗಳು. ಮೊದಲ ಕಾರಣ ವೇಗ — ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ನನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಬಹುದು, ಆಗ ನಾನು ಬೀಳಬಹುದು. ಎರಡನೆಯದು ಸಾಗರದ ಭಯ — ಅಲ್ಲಿ ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಮೊಸಳೆ, ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಿದ್ದ ನಾನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಬಹುದು. ಮೂರನೆಯದು ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆನ್ನಟ್ಟಬಹುದು, ಹನುಮಂತನು ನಿರಾಯುಧ, ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಲತ್ರವಾನ್’ (ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತವನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತ ಯೋಧನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಅಪಾಯವೂ ಎರಡು ಪಟ್ಟು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾರಣ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ — ಹನುಮಂತನೇ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದರೆ ‘ರಾಮನು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅಪವಾದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬಹುದು. ಐದನೆಯದು ಅಡಗಿಸಿಡುವ ಭಯ — ರಾಕ್ಷಸರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೋ ಗುಪ್ತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು, ಆಗ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯದು, ಎಲ್ಲರ ಜೀವಕ್ಕೂ ಅವಳೇ ಆಶ್ರಯ — ಸೀತೆಗೆ ಏನಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟವಾದರೆ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕುಲ, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವರು. ಏಳನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ — ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪರಪುರುಷನ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು ಅವಳ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಯಿತು, ಆಗ ಅವಳು ಅಸಹಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು; ಈಗಾದರೋ ಸ್ಪರ್ಶ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹದ ವಿಶೇಷತೆ — ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನವಸ್ಥೌ ಹಿ ದೃಶ್ಯೇತೇ ಯುದ್ಧೇ ಜಯಪರಾಜಯೌ’ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯವೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಳು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೂ ಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ಕ್ರಮವೂ ಮನೋಜ್ಞ. ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನದೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಹನುಮಂತನದನ್ನಲ್ಲ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಬಹುದು’, ‘ನಾನು ಬೀಳಬಹುದು’ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಯುದ್ಧದ ವಿವಿಧ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು, ಅವಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಕೊಲ್ಲಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅಡಗಿಸಿಡಬಹುದು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಮನೇ ಬಂದರೆ ಮಹಾ ಪ್ರಯೋಜನ’. ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಸಮಾಧಾನ ಅಡಗಿದೆ — ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು. ‘ಮಯಿ ಜೀವಿತಮ್ ಆಯತ್ತಮ್’ (ಜೀವಿತ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಒಬ್ಬಳ ಜೀವದೊಡನೆ ಅನೇಕರ ಜೀವ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಅನೀಶಾ ವಿನಾಥಾ ವಿವಶಾ’ (ಅಸಹಾಯ, ಅನಾಥ, ವಿವಶ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾವಣನು ಮಾಡಿದ ಅಪಹರಣದ ನಿರುಪಾಯತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುತ್ತದೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತುಳಿದುಹಾಕುವ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಕಂಡೂ ಇದ್ದೇನೆ; ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮರಲ್ಲ. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಿಲ್ಲುಳ್ಳ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲನಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವವನನ್ನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು? ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾಗಿ ಮದಿಸಿದ ದಿಗ್ಗಜದಂತೆ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬಾಣಗಳೇ ಜ್ವಾಲೆಗಳಾಗಿರುವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆಯೂ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ; ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸು.’ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ‘ತತ್ ತಸ್ಯ ಸದೃಶಂ ಭವೇತ್’ (ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತ್ನಿಯ ಉದ್ಧಾರ ಪತಿಯದೇ ಕರ್ಮ. ಮೊದಲ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಗಜ, ಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ದುರ್ಧರ್ಷತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಯಾರು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು, ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ರಾವಣನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಯೂಥಪಮ್’ (ಯೂಥಪತಿಗಳ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯ ಆಗಮನವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆಶೆಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ