ಸರ್ಗ
ಕಾಗೆಯ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನ ಮತ್ತು ಚೂಡಾಮಣಿಯ ದಾನ
ಹನುಮಂತನ ಅನುಮೋದನೆ, ಗುರುತಿನ ಯಾಚನೆ, ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ, ಸೀತೆಯ ಉಪಾಲಂಭ, ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಸಂದೇಶ, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ, ಚೂಡಾಮಣಿಯ ದಾನ
ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಶುಭದರ್ಶನೆಯಾದ ದೇವಿ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಯುಕ್ತವಾದುದು, ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ವಿಯರ ವಿನಯಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾದುದು.’ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಸ್ತ್ರೀಯಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥಳಲ್ಲ; ವೇಗವೂ ಭಯವೂ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಹಜ. ಎರಡನೆಯದು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಸಂಸರ್ಗಕ್ಕೆ ನಾನು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ’ ಎಂದು ವಿನಯಶೀಲೆಯಾದ ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪತ್ನಿಗೇ ತಕ್ಕುದು; ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ನಾರಿ ತಾನೇ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನಾಡಿಯಾಳು? ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಪ್ರಸ್ತಾವ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದಕ್ಕೆ ಖೇದಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನೀನು ಮಾಡಿದುದನ್ನೂ ಹೇಳಿದುದನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏನೂ ಬಿಡದಂತೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೇಳುವನು.’ ತನ್ನ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ಅವನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರ ಕಷ್ಟ, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವುದರ ಕಷ್ಟ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಈ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ‘ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ರಘುನಂದನನೊಡನೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಗುರುಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಂದಾರಹಿತಳೇ, ನನ್ನೊಡನೆ ಬರಲು ನಿನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ರಾಘವನು ಗುರುತಿಸುವಂತಹ ಒಂದು ಅಭಿಜ್ಞಾನವನ್ನು (ಗುರುತನ್ನು) ಕೊಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಅಪರಾಧವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ಗುರುಸ್ನೇಹೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗುರುವಿನಂತೆ ಪೂಜ್ಯನು ಎಂಬ ಭಾವವಿದೆ. ಅಭಿಜ್ಞಾನದ ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಮಾತು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದ ಸ್ವರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೃದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಳು, ಮೊದಲು ಅವನ ಬಲವನ್ನೂ ಸಂಶಯಿಸಿದ್ದಳು; ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಾದವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನೂ ‘ಯುಕ್ತರೂಪಮ್’ (ಯುಕ್ತವಾದುದು) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಶುದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏನೂ ಬಿಡದಂತೆ ಕೇಳುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಅವಳ ಧೈರ್ಯವೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವೂ ರಾಮನ ಕಿವಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುವು ಎಂದು ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೂತಧರ್ಮವೂ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕಂಡುದನ್ನೂ ಕೇಳಿದುದನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಅಭಿಜ್ಞಾನದ ಯಾಚನೆಯೂ ದೂತನ ಕರ್ತವ್ಯವೇ — ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಾನರರು ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವಂತಾಗಬೇಕು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತಡೆತಡೆದು ಬರುವ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗುರುತನ್ನು ಹೇಳು.’ ಅವಳು ರಾಮನಿಗೂ ತನಗೂ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರುವ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಸಮೀಪದ, ಸಿದ್ಧರು ನೆಲೆಸಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ತಾಪಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಾನಾ ಹೂಗಳ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಲ್ಲಿನ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದ ನೀನು ನನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಕುಳಿತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹನುಮಂತನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಲಿ ಎಂಬುದು ಉದ್ದೇಶ. ಆಗ ಮಾಂಸವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಕಾಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕುಕ್ಕತೊಡಗಿತು; ನಾನು ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆ ಕಾಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು; ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆ ಆಹಾರಾರ್ಥಿ ಮಾಂಸದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ನಾನು ಸೊಂಟದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಉಡುಪು ಜಾರುತ್ತಿತ್ತು, ಆಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೆ; ನೀನು ನಕ್ಕಾಗ ನಾನು ಕೋಪಗೊಂಡೆ, ನಾಚಿಕೊಂಡೆ. ಆಹಾರಲೋಲುಪವಾದ ಕಾಗೆಯಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆ. ಆಗ ದಣಿದ ನಾನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದೆ; ಕೋಪಗೊಂಡವಳಂತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನೀನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ಷಣಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ರಾಮನ ನಗು, ಸೀತೆಯ ನಾಚಿಕೆ, ಕೋಪ, ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನ. ಈ ಕ್ಷಣಗಳು ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುತಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಶ್ವಸನೀಯ. ‘ಬಲಿಭೋಜನಃ’ (ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು) ಎಂಬ ಕಾಗೆಯ ವಿಶೇಷಣವು ಅದು ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು, ಮಾಂಸಲೋಲುಪ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವನದ ಶಾಂತಿ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಹೂಗಳ ಸುಗಂಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಹಿಂಸೆಯೊಡನೆ ವೈರುಧ್ಯ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಗುರುತನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಮೊದಲು ಮಾತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ರಹಸ್ಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಅನಂತರ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುರೂಪದ ಚೂಡಾಮಣಿ. ಮಾತಿನ ರೂಪದ ಗುರುತನ್ನು ಮೊದಲು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾರರು. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪ್ರದೇಶದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ — ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ, ಮಂದಾಕಿನಿ, ಸಿದ್ಧರು, ತಾಪಸಾಶ್ರಮ — ವೃತ್ತಾಂತದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿ ಒದ್ದೆಯಾದ’ ರಾಮನ ಚಿತ್ರ, ರಾಜ್ಯದ ಭಾರ ದೂರವಿದ್ದ, ದುಃಖವೂ ಅಲ್ಪವಾಗಿದ್ದ ವನವಾಸದ ಸುಖದ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಶನಾಮ್ ಉತ್ಕರ್ಷಂತೀ’ (ಸೊಂಟದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಸೀತೆಯ ಕೋಪ ಮತ್ತು ನಾಚಿಕೆಗಳ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಗೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವಳು ಉಡುಪು ಜಾರುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನಕ್ಕನು. ಇಂತಹ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಸಂಗ ಬೇರೆಯವರ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗುರುತು.
ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಗೆಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಗಮನಿಸಿದೆ. ಆಯಾಸದಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ರಾಘವನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದೆ; ಅನಂತರ ಸರದಿಯಂತೆ ಭರತನ ಅಣ್ಣನೂ ನನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದನು. ಆ ಕಾಗೆ ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿತು; ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತು ರಾಘವನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಬಂದು ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ಬಂದು ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿತು; ಆಗ ಸುರಿದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಎಚ್ಚೆತ್ತನು. ಸ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಗಾಯಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಕೋಪಗೊಂಡ ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಯಾರು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?’ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಅವನು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಉಗುರುಗಳೊಡನೆ ನನ್ನ ಎದುರೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಕಾಗೆ ಶಕ್ರನ ಮಗನಂತೆ, ವಾಯುವಿನ ಗತಿಗೆ ಸಮನಾದ ವೇಗವುಳ್ಳದ್ದು, ಬೇಗನೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಆ ಕಾಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರವಾದ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನಿಂದ ಒಂದು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು; ಆ ದರ್ಭೆ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಡೆಗೆ ಉರಿಯಿತು. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಾಗೆಯ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು; ಆ ದರ್ಭೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿತು, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಈ ಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಿತು. ತಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ, ಶರಣು ಬಂದ ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು — ಅದು ವಧಾರ್ಹವಾಗಿದ್ದರೂ — ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದನು. ಬಳಲಿ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳು, ಏನು ಮಾಡಲಿ.’ ಆಗ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಆ ಕಾಗೆಯ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿತು; ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅದು ರಾಮನಿಗೂ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆ ವೀರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ತನ್ನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ — ಅಪರಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಉಗ್ರ ಕೋಪ, ಶರಣಾಗತನ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಕರುಣೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಅಮೋಘತೆಯೂ ಉಳಿಯಿತು, ಶರಣಾಗತನ ಪ್ರಾಣವೂ ಉಳಿಯಿತು — ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನ ಹಾನಿ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜ್ಞೇ ದಶರಥಾಯ ಚ’ (ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾಗೆ ರಾಮನಿಗೂ ದಶರಥನಿಗೂ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಾದ ದರ್ಭೆಯೂ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಮಹಾಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನೂ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಋಷಿಗಳೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರದ ಅಪ್ರತಿಹತತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವ್ರತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಾಂತದ ಈ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಹಿಂದೆ ಕಾಗೆಯ ಚೇಷ್ಟೆ ಕೇವಲ ಆಟದಂತಿತ್ತು, ರಾಮನೂ ನಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ಅದು ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳುತ್ತದೆ, ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ರಾಮನು ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಕ್ತೈಃ ಶೋಣಿತಬಿಂದುಭಿಃ’ (ಸುರಿದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳು ರಾಮನ ಶರೀರದ ಮೇಲೂ ಬಿದ್ದವು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಯಾರು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಸೀತೆಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನು ಐದು ಹೆಡೆಯ ಹಾವಿನೊಡನೆ ಆಟವಾಡುವವನಂತೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಶೀವಿಷದಂತೆ’ (ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಕೋಪದ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಗೆಯ ಪರಿಚಯ — ಶಕ್ರನ ಮಗ, ವಾಯುವೇಗದ್ದು — ಅದರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗುರುತರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೂ ಅದು ಪಾಪ ಮಾಡಿತು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಕಾಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ತಂದೆ ಇಂದ್ರನೂ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅದು ರಾಮನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಗುತ್ತದೆ — ಯಾರಿಂದ ಭಯವೋ ಅವನೇ ಶರಣು. ರಾಮನನ್ನು ‘ಶರಣ್ಯಃ’ (ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಶರಣು ಬಂದವರನ್ನು, ವಧಾರ್ಹರಾದರೂ, ಎಂದಿಗೂ ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸ್ತ್ರ ಅಮೋಘವಾದ್ದರಿಂದ ಏನಾದರೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲೇಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಗೆ ತಾನೇ ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ಸೀತೆಯ ಮುಂದಿನ ಉಪಾಲಂಭಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರಾಂತರಂ ಗತಃ’ (ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸು ಅವರ ವನವಾಸದ ಹಾಸಿಗೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ವನವಾಸಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧನವೂ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತಾನಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ತೀರ್ಮಾನ ಮುಂದಿನ ಉಪಾಲಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದವುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎರಡೂ ಧರ್ಮದ ಅಂಗಗಳೇ — ದುಷ್ಟನಿಗೆ ದಂಡ, ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ.
ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಗೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಉಪಾಲಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ (ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ) — ‘ಮಹೀಪತಿಯೇ, ನನಗಾಗಿ ಒಂದು ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೂ ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ; ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ಏಕೆ ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಹೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತೋರು; ನಾಥನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾಥವತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆನೃಶಂಸ್ಯವೇ (ಅಕ್ರೂರತೆಯೇ) ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂದು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಎಂದು ಬಲ್ಲೆ — ಆಚೆಯ ದಡವೇ ಕಾಣದ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ, ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದವನು, ಸಮುದ್ರಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು. ಹೀಗೆ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಘವ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಏಕೆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ನಾಗರಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೇಗವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಶಕ್ತರಲ್ಲ. ಆ ವೀರ್ಯವಂತನಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕಳವಳವಿದ್ದರೆ, ಅವನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಏಕೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೂ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ವಾಯು-ಇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮನಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ನನ್ನದೇ ಏನೋ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವಿದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೂ ಆ ಶತ್ರುತಾಪನರಿಬ್ಬರು ನನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಾಲಂಭದಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವೇದನೆಯಿದೆ. ಕಾಗೆಯ ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಪವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನದೇ ಪಾಪ’ ಎಂದು — ಇದು ಅವಳ ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ರಾಮನ ಗುಣಗಳ ಗಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಲಂಭದ ಭಾಗ, ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ — ಇಂತಹವನು ಏಕೆ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅದು ಆಧಾರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಅವಳು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಉಪಾಲಂಭದ ತರ್ಕ ಸರಳವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಾಗೆಯ ಸಣ್ಣ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನು ರಾವಣನ ಮಹಾಪರಾಧಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ‘ಕಾಕಮಾತ್ರೇ’ (ಕೇವಲ ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಅಪರಾಧಿಯ ಲಘುತ್ವವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಗುರುತ್ವವನ್ನೂ ವೈರುಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾಥವತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಾಥೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಪತಿ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಸಮರ್ಥನೂ ಹೌದು, ಆದರೂ ಅವಳು ಅರಕ್ಷಿತಳಂತೆ. ‘ಆನೃಶಂಸ್ಯಂ ಪರೋ ಧರ್ಮಃ’ (ಅಕ್ರೂರತೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮ) ಎಂಬ ರಾಮನದೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವ, ದೇವ, ಮರುತ್ತುಗಳ ಗಣನೆ ರಾಮನ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂತಹ ಬಲಶಾಲಿಯ ವಿಳಂಬವೇ ಸೀತೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಳವಳವಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯದ ಮಾತು ಪ್ರೇಮದ ಆತಂಕ, ಅವಿಶ್ವಾಸವಲ್ಲ.
ವೈದೇಹಿಯ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ರಾಮನು ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ರಾಮನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡಾಯಿತು; ಈಗ ಶೋಕಿಸುವ ಕಾಲವಲ್ಲ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಜಪುತ್ರರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದು, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ಹೇಳು, ರಾಘವನಿಗೆ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು?’ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರವು ಸೀತೆಯ ಉಪಾಲಂಭಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ — ರಾಮನ ವಿಳಂಬ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತಿಳಿಯದಿದ್ದುದರಿಂದ; ಈಗಲಾದರೋ ಸೀತೆ ಕಾಣಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ವಿಳಂಬವಾಗದು. ‘ಸತ್ಯೇನ ಶಪೇ’ (ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಶಪಥದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಹುತೇಕ ಇದೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ಅದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿಯೂ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತ್ವಚ್ಛೋಕವಿಮುಖಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಹೇಗೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸಂದೇಶಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಆಶೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ‘ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕ್ರೋಧದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಯಾವ ಲೋಕಪಾಲಕನನ್ನು ಹೆತ್ತಳೋ, ಅವನನ್ನು ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲ ಕೇಳು, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸು.’ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸಂದೇಶ ಕೊಡುವಂತೆ ಅವಳು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಿಯರಾದ ಸುಂದರಿಯರನ್ನೂ ವಿಶಾಲ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಅವರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನೋ, ಯಾರಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳೋ — ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅನುಪಮವಾದ ಸುಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅನುಕೂಲನಾಗಿ ಅಣ್ಣ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಮನಸ್ವಿಯಾದ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ತಾಯಿಯೊಡನೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು; ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆ ವೀರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು, ಶೋಭಾಯುತನು, ಸಮರ್ಥನು, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡದವನು, ರಾಜಪುತ್ರನು, ಪ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ನನ್ನ ಮಾವನಿಗೆ ಸದೃಶನು; ರಾಮನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು; ಯಾವ ಹೊಣೆಗೆ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಡುವನೋ ಅದನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಹೊತ್ತು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಗತಿಸಿದ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ — ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಮೃದುವೂ ಶುಚಿಯೂ ದಕ್ಷನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತಾಗಲು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಾಗೆ ಹೇಳು.’ ‘ಕಪಿಯೂಥಪತಿಯೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ; ನಿನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ರಾಘವನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಶೀಲನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪಂಚವಟಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಡಿದ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಈಗ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ತಾಯಿಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ, ತಂದೆಗೆ ಸಮನೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನ ತು ಮಾಂ ವೇದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಖೇದವಿದೆ — ಅಪಹರಣದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೂರವಿದ್ದನು, ಅವನ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಗಣನೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ರಾಮನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನನಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವಳ ನಿರಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂದೇಶದ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಹನುಮಂತನಿಗೇ ಕಾರ್ಯಭಾರ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ ಲೋಕಪಾಲಕನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಾಯಿಯ ಗೌರವದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೂಮಾಲೆ, ರತ್ನ, ಪ್ರಿಯ ಸುಂದರಿಯರು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ನಡವಳಿಕೆಯ ಸಾರ. ‘ಮಾವನಿಗೆ ಸದೃಶನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ‘ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಗತಿಸಿದ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆಯಿಂದಾಗಿ ರಾಮನು ದಿವಂಗತನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ನೆನೆಯಲಿಲ್ಲ, ಪಿತೃವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಮರೆತನು. ‘ಹೊಣೆಗೆ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬುದು ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಎತ್ತಿನ ಉಪಮೆ — ತನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಭಾರವನ್ನು ಅವನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಬಹುಭಾಷಿತಾ’ (ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡದವನು) ಎಂಬ ಗುಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಿತಭಾಷಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ‘ಪ್ರಮಾಣ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ — ಅವನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ರಾಮನು ಯತ್ನಶೀಲನಾಗುವನು ಎಂಬುದು ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸ.
‘ನನ್ನ ನಾಥನಾದ ಶೂರ ರಾಮನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳು — ದಶರಥನಂದನನೇ, ಒಂದು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆ; ತಿಂಗಳ ನಂತರ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಮೋಸದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿರುವ ನನ್ನನ್ನು, ವೀರನೇ, ಪಾತಾಳದಿಂದ ಕೌಶಿಕಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಂತೆ ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟಿದ್ದ ದಿವ್ಯವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ‘ರಾಘವನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಆ ಅನುಪಮವಾದ ಮಣಿರತ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಬೆರಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ತೋಳು ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಅವನ ತೋಳು ಆ ಮಣಿಗೆ ಅತಿ ದಪ್ಪವಾಗಿತ್ತು. ಮಣಿರತ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಹಾಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರಾಮನ ಬಳಿಗೂ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಮಹಾಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವನಂತೆ ಸುಖಿತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಸಮ್’ (ಒಂದು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಅವಧಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ — ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯದ ಮಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಪರ್ವತದ ಕಂಪನದ ನಂತರದ ಸ್ಥಿರತೆಯಂತೆ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರ ಇಳಿಯಿತು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆ ಸಂದೇಶದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಚೂಡಾಮಣಿ ಸೀತೆಯ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿ ಕಾಪಾಡಲಾಗಿತ್ತು; ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಂಡೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವನು. ಹನುಮಂತನು ಬೆರಳಿಗೆ ಮಣಿಯನ್ನು ತೊಡುವುದು ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದನು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗಿನ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನಿಕೃತ್ಯಾ’ (ಮೋಸದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕಪಟ — ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಪಹರಣ — ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪಾತಾಳದಿಂದ ಕೌಶಿಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ವಿಷ್ಣುವು ಇಂದ್ರನ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು) ಉದ್ಧರಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥