ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಸಮುದ್ರತರಣದ ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ
ಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕುಶಲಸಂದೇಶ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಒಂದು ದಿನ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೆ, ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯ, ವಾನರಸೇನೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವರ್ಣನೆ, ಮತ್ತೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ
ಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಈ ಗುರುತು ರಾಮನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾದುದು. ಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ರಾಮನು ಮೂವರನ್ನು ನೆನೆಯುವನು — ನನ್ನನ್ನು, ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು, ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು.’ ಅದನ್ನು ಕಂಡರೆ ಮೂವರ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಮಣಿಯು ರಾಮನ ಕುಟುಂಬದ ನೆನಪುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು. ಈ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ; ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ಹನುಮಂತನೇ, ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನಾಗು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಾರುತಿಯು ವೈದೇಹಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಅಣಿಯಾದನು. ಆ ಪವನಪುತ್ರನು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಮೈಥಿಲಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತನೇ, ಜೊತೆಯಾಗಿರುವ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ನನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು; ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಹಿರಿಯ ವಾನರರಿಗೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಹೇಗೆ ಪಾರುಮಾಡುವನೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ರಾಮನು ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೇರುವನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು; ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಳಿಸು. ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸದಾ ಉತ್ಸಾಹಶಾಲಿಯಾದ ದಾಶರಥಿಯ ಪೌರುಷವು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು. ನನ್ನ ಸಂದೇಶವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ವೀರನಾದ ರಾಘವನು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅವನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಮಾಣ’, ‘ದುಃಖಕ್ಷಯಕರನಾಗು’, ‘ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು. ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಅವಳ ನಂಬಿಕೆ ದೃಢವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೆಡೆಗೆ ಅವಳಿಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಸೇತುವೆ ಅವನೇ. ‘ವಾಚಾ ಧರ್ಮಮ್ ಅವಾಪ್ನುಹಿ’ (ಮಾತಿನಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಳಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸಂದೇಶವಹನವನ್ನು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಃಖಿತೆಗೆ ಮಾಡುವ ಸಹಾಯ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ದುಃಖಾಂಬುಸಂರೋಧ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ನೀರಿನಂತೆ, ಸೀತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದವಳಂತೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಪಾರುಮಾಡುವುದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ‘ಬದುಕಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಸೇರುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತಾನು ಬದುಕಿರುವ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗದಿರಲೆಂದು. ಸಂದೇಶದ ಗುರಿ ರಾಮನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವುದು — ‘ಪೌರುಷವು ಹೆಚ್ಚುವುದು’, ‘ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವನು’ ಎಂದು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹನೂಮನ್ ಯತ್ನಮಾಸ್ಥಾಯ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ; ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶಿರಸಾಽಽವಂದ್ಯ…’, ‘ಬಾಷ್ಪಗದ್ಗದಯಾ…’ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಗಳು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಾರ್ಯಭಾರದ ಸಮರ್ಪಣೆ, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕುಶಲಸಂದೇಶ. ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಾಗ ಅವಳು ‘ಪ್ರಮಾಣ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ, ಇಲ್ಲಿಯೂ — ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಶಲಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಹಿರಿಯ ವಾನರರನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವಳಿಗಾಗಿಯೇ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಧ್ವನಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಆಸರೆ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಭಯ. ‘ಮೂವರನ್ನು ನೆನೆಯುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಣಿಯ ದರ್ಶನವು ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ, ತಾಯಿ, ತಂದೆ — ಮೂವರ ನೆನಪನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು — ಇದೇ ಅಭಿಜ್ಞಾನದ ಭಾವಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವ.
ಸೀತೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಿಂದಲೂ ಕರಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವನು. ಬಾಣಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲು ಧೈರ್ಯಮಾಡುವವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಸುರರಲ್ಲಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನಾನು ಕಾಣೆ. ನಿನಗಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಪರ್ಜನ್ಯನನ್ನೂ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು. ಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥನು; ಜನಕನಂದಿನಿಯೇ, ರಾಮನ ಜಯವು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ.’ ಅವನ ಸರಿಯಾದ, ಸತ್ಯವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾನಕಿಯು ಅವನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದಳು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ಅಸುರರು, ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು; ಸೂರ್ಯ, ಪರ್ಜನ್ಯ, ಯಮ ಎಂಬ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು; ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯ. ‘ಬಾಣಾನ್ ವಮತಃ’ (ಬಾಣಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವು ರಾಮನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೋಡದ ಮಳೆಗರೆತದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತ್ವನ್ನಿಮಿತ್ತೋ ಜಯಃ’ (ಜಯವು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವನು, ಅವಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಯ. ‘ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಂಜಲಿಯನ್ನಿಟ್ಟು’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ‘ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದಳು’ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಸಂತೋಷದ ಚಿಹ್ನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧಿತುಮರ್ಹತಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಾಸಿತುಮ್ ಈಹತೇ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನಪಾಠವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ‘ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದಳು’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.
ಅನಂತರ ಹೊರಟಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸೀತೆ ಪತಿಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಅನುನಯಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮರೆಯಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಇರು; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನಗೆ ಈ ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ದೊರೆಯಬಹುದು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗಬಹುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶೋಕವು ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪರಿತಪಿಸುವುದು. ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಹವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತಿದೆ. ಆ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಾಗಲಿ, ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರಾಗಲಿ ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ದಾಟುವರು? ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಮೂರು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ — ವೈನತೇಯನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ, ನಿನಗೆ, ಅಥವಾ ವಾಯುವಿಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೀರಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ? ನೀನು ಕಾರ್ಯಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲವೆ. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲದ ಯಶಸ್ಸು ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಲ್ಲುವುದು. ರಾಮನು ಸಮಗ್ರ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತನ್ನ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದು. ಯುದ್ಧಶೂರನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪರಾಕ್ರಮವು ಹೇಗಾಗುವುದೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ಅಗತ್ಯ, ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ಅವನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಅವಳು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಆಗಮನದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಚಿಂತೆ. ‘ದುಃಖಾತ್ ದುಃಖಪರಾಮೃಷ್ಟಾಮ್’ (ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ — ಒಂದು ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ದುಃಖ. ಮೂರು ಜೀವಿಗಳ ಗಣನೆ ಸೀತೆಯ ವಾಸ್ತವಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗರುಡ, ವಾಯು, ಹನುಮಂತ — ಇವರು ಮಾತ್ರ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತರ್ಕವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸು ಅವನ ಸ್ವಂತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ. ಸೀತೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಮಾನವಸ್ವಭಾವದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರ — ಬಂಧುವಿನಂತೆ ಬಂದ ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಳು ಇನ್ನೊಂದು ದಿನವಾದರೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಯದಿ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ’ (ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಅವಳು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಸಂವೃತೇ ದೇಶೇ’ (ಮರೆಯಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಸುರಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಅವಳು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮವರ್ಣನೆ ಅವಳ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಸಂದೇಹ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗದರಿಕೆ, ರಾವಣನ ಭಯ. ಅನಂತರ ಅವಳ ಚಿಂತೆ ತನ್ನಿಂದ ಸೇನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವಳು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನೀನು ಕಾರ್ಯಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ‘ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅವಳ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿಡುಗಡೆಯು ರಾಮನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿರಬೇಕು, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತರ್ಕದ ಕ್ರಮವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಅಗತ್ಯ (ಒಂದು ದಿನದ ವಾಸ), ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯದ ಕಠಿಣತೆ (ಸಾಗರತರಣ), ಅನಂತರ ಪರಿಹಾರದ ಬೇಡಿಕೆ (ನೀನು ಏನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಚಿಂತೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಂತಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ವಿನಯಯುಕ್ತವೂ ಕಾರಣಸಹಿತವೂ ಆದ ಆ ಉಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ ನೆಗೆಯುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಸತ್ಯಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಹಸ್ರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳೂ ಸತ್ತ್ವವಂತರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಷ್ಟು ವೇಗವುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಕಪಿಗಳು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಮೇಲೆ, ಕೆಳಗೆ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಗತಿ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಆ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳು ಸಾಗರಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ನನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಆದ ವನವಾಸಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಆ ಮಹಾಬಲರ ವಿಷಯ ಹೇಳುವುದೇನು? ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ, ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು, ನಿನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಿ; ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಗೆ ಬರುವರು. ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಮಹಾಸಮೂಹದೊಡನೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಸಿಂಹರು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವೀರರೂ ಆದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬಂದು ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು. ಸುಂದರಿಯೇ, ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಘವನು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರು; ಬಹುಬೇಗನೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಪುತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರುವೆ. ಮೈಥಿಲಿ ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ನೀನು ಶೋಕದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಕಾಣುವೆ, ರಾಮನಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನೂ ಕಾಣುವೆ.’ ಈ ಉತ್ತರದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವಿದೆ — ‘ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ’, ‘ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯವು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಪನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಕಡಿಮೆಯವನಾದ ನಾನೇ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದ್ದರೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮಾತೇನು? ‘ಮನಃಸಂಕಲ್ಪಸಂಪಾತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಗತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಬದಲಾಗಿದೆ — ಈಗ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವನು. ಸಾಗರತರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ವಾನರರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಬರುವರು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರವು ಸೀತೆಯ ಎರಡು ಸಂಶಯಗಳನ್ನೂ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವುದು, ರಾವಣನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ವಾನರರ ಗತಿ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವರ ಗತಿ ಅಪ್ರತಿಹತ, ಅವರು ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವು ಅವರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮ — ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು’, ‘ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು’ ಎಂದು. ‘ಸತ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಗ್ರೀವ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ‘ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯು ಇಲ್ಲಿ ನೀತಿವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ — ಲೋಕದಲ್ಲೂ ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇತರರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತರ್ಕವು ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆಯ ಶೈಲಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ವಾನರರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಪರಾಕ್ರಮ, ಸತ್ತ್ವ, ಬಲ, ಮನೋವೇಗ, ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಗತಿ, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಣಿಯದಿರುವಿಕೆ, ಭೂಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ‘ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಸಮಾನರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮಧ್ಯಮವೆಂದೋ ಕೆಳಗಿನದೆಂದೋ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಗರಲಂಘನವನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ಅವನೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ವಿನಯದ ಉದಾಹರಣೆ. ‘ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು’ ಎಂಬ ಆದೇಶದಂತಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಹೀಗೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮಾರುತಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಘಾತಕನೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದವರನ್ನಾಗಿ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾಗಿರುವ, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಗಜರಾಜರಂತಿರುವ ವೀರ ವಾನರರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಆರ್ಯೆ, ಲಂಕೆಯ ಮಲಯಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಕಾಣುವ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಅನೇಕ ಯೂಥಗಳನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಭಯಂಕರವಾದ ಮನ್ಮಥಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಮನು ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ದೇವಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಅಳಬೇಡ; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿರದಿರಲಿ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಶಚಿಯಂತೆ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರುವೆ. ರಾಮನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನನು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಂತಿರುವ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ನಿನಗೆ ಆಸರೆ. ದೇವಿ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಿಯನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಿಲ್ಲ; ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸೇರುವವರೆಗಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಹಿಸಿಕೋ.’ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಭವಿಷ್ಯದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ವಾನರಯೂಥಗಳು. ರಾಮನ ವಿರಹವೇದನೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮನ್ಮಥಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಸಿಂಹಪೀಡಿತ ಆನೆಯಂತೆ ಅಶಾಂತನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ಮತ್ಸಂಗಮಕಾಲಮಾತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಹಿಸು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದ ವಾನರರು, ಪರ್ವತ-ಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ಯೂಥಗಳು — ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ಣಮುಂದೆಯೇ ಕಾಣುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ’, ‘ಗಜರಾಜರಂತಿರುವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಬಲವೂ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನ ವಿರಹದ ವರ್ಣನೆಯು ‘ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ತಳಮಳವಿದೆಯೇ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ರಾಮನೂ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಅಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಗ್ನಿಮಾರುತಕಲ್ಪೌ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ — ಉಳಿದಿರುವುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಹನುಮಂತನ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವು ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು. ‘ಬೇಗನೆ’, ‘ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ — ತ್ವರೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೇ ಸೀತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಔಷಧ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥