॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 40ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಮರುಸಂದೇಶ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಪಯಣ

ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವವನನ್ನು ಕಂಡ ಹರ್ಷ, ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆಯ ತಿಲಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುರುತುಗಳು, ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು, ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆ, ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪಯಣ

ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರನೇ, ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಅರ್ಧ ಬೆಳೆದ ಪೈರಿರುವ ಭೂಮಿ ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅರ್ಧ ಬೆಳೆದ ಧಾನ್ಯವು ಮಳೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಜೀವಪಡೆಯುವಂತೆ, ನಿರಾಶಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಚಿಗುರುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ರೈತನ ಅನುಭವದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಕ್ಕೂ ನಾಟುತ್ತದೆ. ‘ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶವಾದ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನನ್ನು ನಾನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತಾಗಲಿ — ಹಾಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡು ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಪಿಗಣೋತ್ತಮನೇ, ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಗುರುತನ್ನು ಕೊಡು — ಕೋಪದಿಂದ ಕಾಗೆಯ ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಕಿತ್ತ, ನೀನು ಎಸೆದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿ; ಮತ್ತು ನನ್ನ ಹಣೆಯ ತಿಲಕವು ಅಳಿಸಿಹೋದಾಗ ನೀನು ನನ್ನ ಕೆನ್ನೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಮನಃಶಿಲೆಯ ತಿಲಕ — ಅದನ್ನು ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಮೊದಲನೆಯದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಾಗೆಯ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸಂಕ್ಷೇಪ, ಎರಡನೆಯದು ಹೊಸದು — ರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ಕೆನ್ನೆಯ ಮೇಲೆ ಮನಃಶಿಲೆಯಿಂದ ತಿಲಕವನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಇದೂ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದ ಕ್ಷಣ. ‘ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನೇ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ, ಅಪಹೃತಳಾದ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ? ಅನಘನೇ, ಈ ದಿವ್ಯ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ಜತನದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದ್ದೆ; ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಂಡು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಂಡಂತೆ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಮಣಿಯನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನಾನು ಬದುಕಲಾರೆ. ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯ ವಾಸವನ್ನೂ ನಿನಗಾಗಿ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆ; ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ತಿಂಗಳಿನ ಮೇಲೆ ಬದುಕಿರಲಾರೆ. ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಘೋರನು, ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸುಖಕರವಲ್ಲ; ನೀನು ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆ.’ ಚೂಡಾಮಣಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅದು ಅವಳ ಏಕೈಕ ಸಮಾಧಾನವಾಗಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನನ್ನೇ ಕಂಡಂತೆ ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಈಗ ಅದನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಧೈರ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಆಧಾರವೂ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಸಮ್’ (ಒಂದು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಗಡುವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷಜ್ಜಂತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿರುವ; ರಾಮನು ತಡಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಸೀತೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೇರವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಈ ಭಾಗದ ಭಾವ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಭಾವಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ವಿವೇಕದಿಂದ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಹೃದಯ ರಾಮನ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತದೆ: ‘ಸಂಸ್ಪೃಶೇಯಂ ಸಕಾಮಾ’ (ಬಯಸಿದಂತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತಾಗಲಿ) ಎಂದು. ಎರಡು ಗುರುತುಗಳಲ್ಲೂ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ — ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಕಾಗೆಯ ಮೇಲಿನ ಕ್ರೋಧ, ಸೀತೆಯ ಕೆನ್ನೆಗೆ ತಿಲಕವಿಡುವವನ ಸ್ನೇಹ. ‘ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾದರೋ ಉಪಾಲಂಭವನ್ನು (ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು) ಮತ್ತೆ ತರುತ್ತದೆ.

ವೈದೇಹಿಯ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ ನುಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾರುತಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆಲ್ಲದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ರಾಮನು ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೋ ನೀನು ಕಾಣಸಿಕ್ಕಿರುವೆ; ಇದು ಗೋಳಾಡುವ ಕಾಲವಲ್ಲ; ಭಾಮಿನಿಯೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ನಿಂದಾರಹಿತರಾದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಆ ರಾಘವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವರು. ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ರಾಮನು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಒಂದು ಗುರುತನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.’ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಯ್ಯೋ, ನಾನು ಉತ್ತಮವಾದ ಗುರುತನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಇದ್ದೇನಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನೇ, ಈ ಆಭರಣವನ್ನೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಮಾತು ನಂಬಲರ್ಹವಾಗುವುದು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹವು (12–16) ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದ 47–51 ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವು ಅದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಮೇ ಶೋಕಾಭಿಭೂತೇ’, ‘ಪರಿದೇವಿತುಮ್’, ‘ಭಾಮಿನಿ’, ‘ಅನಿಂದಿತೌ’, ‘ಲಂಕಾಂ ಭಸ್ಮೀಕರಿಷ್ಯತಃ’, ‘ರಾಘವೌ… ನೇಷ್ಯತಃ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳಿವೆ, ಅಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಾಭಿಪನ್ನೇ’, ‘ಪರಿಶೋಚಿತುಮ್’, ‘ಶೋಭನೇ’, ‘ಮಹಾಬಲೌ’, ‘ಲೋಕಾನ್’, ‘ರಾಘವಃ… ನೇಷ್ಯತಿ’ ಎಂದಿವೆ. ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಗುರುತನ್ನು ಬೇಡುವುದು ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಸೂಚನೆ — ಒಂದೇ ಗುರುತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರ ದೃಢವಾದುದು — ಚೂಡಾಮಣಿಯೊಂದೇ ಸಾಕು, ಅದನ್ನು ಕಂಡರೆ ಹನುಮಂತನ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ನಂಬಲರ್ಹವಾಗುವುದು. ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬ ಉದ್ಗಾರ (ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ದತ್ತಮೇವಾಹೋ’) ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಬೇಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನ ಬಲ ಅವನ ಆಣೆಯಲ್ಲಿದೆ — ‘ಸತ್ಯೇನ ತೇ ಶಪೇ’ (ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ). ಅವನು ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿತಾಪವನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷ್ಯ. ‘ಗೋಳಾಡುವ ಕಾಲವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣೀರು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸಂವಾದವು ಇಬ್ಬರ ನಂಬಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದೇವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಅಣಿಯಾದನು. ನೆಗೆಯಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ ದೀನಳಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತನೇ, ಸಿಂಹಸದೃಶರಾದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಹೇಗೆ ಪಾರುಮಾಡುವನೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು. ಕಪಿವೀರನೇ, ನನ್ನ ಈ ತೀವ್ರವಾದ ಶೋಕವೇಗವನ್ನೂ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಾಡುವ ಗದರಿಕೆಯನ್ನೂ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿಸು; ನಿನ್ನ ಹಾದಿ ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ.’ ರಾಜಪುತ್ರಿಯಿಂದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಆ ಕಪಿಯು, ಉಳಿದಿರುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಈ ಕ್ಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ಹನುಮಂತನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಈಗಲೇ ಹೊರಡುವನು ಎಂದು ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶ ಮತ್ತೆ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಮತ್ತೆ ಪಾರುಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನ. ‘ನಿನ್ನ ಹಾದಿ ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ತಾಯಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದದಂತಿದೆ. ‘ಕೃತಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಅಲ್ಪಶೇಷಂ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಉಳಿದಿರುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಚಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ‘ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು’ — ದೇಹದಿಂದ ಅವನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾದರೋ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯತ್ತ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ವರ್ಧಮಾನಂ ಮಹಾವೇಗಮ್’ (ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಗಂಭೀರ — ಕುಶಲ, ಪಾರುಮಾಡುವಿಕೆ, ಶೋಕವೇಗ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗದರಿಕೆ, ಆಶೀರ್ವಾದ. ‘ಕಪಿವೀರನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ-ಹನುಮಂತರ ಸಂವಾದವು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ