॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 41ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನಿಂದ ಪ್ರಮದಾವನದ ವಿಧ್ವಂಸ

ಉಳಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರ್ಯದ ವಿಚಾರ, ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದಗಳ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕತೆ, ದಂಡದ ನಿಶ್ಚಯ, ರಾವಣನ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ, ಪ್ರಮದಾವನದ ಭಂಜನ, ವನದ ದುರ್ದಶೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ

ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊರಡಲಿದ್ದ ಆ ವಾನರನು ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಸರಿದು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಇವಳನ್ನು ಕಂಡಾಯಿತು; ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ಸ್ವಲ್ಪವೇ. ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಉಪಾಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.’ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ. ಹನುಮಂತನು ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಸಾಮವು ಫಲಕಾರಿಯಾಗದು; ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವವರಲ್ಲಿ ದಾನವು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಿಸಿದ ಜನರು ಭೇದದಿಂದ ಸಾಧ್ಯರಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ನಿರ್ಣಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಇಂದು ಹೇಗಾದರೂ ಮೃದುವಾಗಬಹುದು.’ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮೃದ್ಧರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಧನದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಗದು; ಅವರು ಬಲದಿಂದ ಗರ್ವಿತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಒಡೆಯುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಸಾಮದ ಮಾತು ಅವರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಫಲ. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಮೃದುವಾಗಬಹುದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯಕುಶಲನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗದಂತೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಯಾರು ಸಾಧಿಸುವನೋ ಅವನೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನು. ಚಿಕ್ಕ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಕಾರಣ ಸಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವನು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರಿಯುವನೋ ಅವನೇ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು.’ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗದಂತೆ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು, ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷಗಳ ಸಂಘರ್ಷದ ವಿಶೇಷತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತವನಾಗಿ ನಾನು ಇಂದು ವಾನರೇಶ್ವರನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋದರೆ, ಆಗ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದಂತಾಗುವುದು.’ ಸ್ವಪಕ್ಷ-ಪರಪಕ್ಷಗಳ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಬಲವಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶೇಷವನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಹೋಗಬೇಕು. ‘ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒದಗಬಹುದು? ಹಾಗೆಯೇ ದಶಮುಖನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಸಾರಯುತವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡುವನು? ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿವರ್ಗ, ಸೈನ್ಯ, ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಸಹಿತನಾದ ದಶಮುಖನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೊರಡುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನೀತಿಜ್ಞತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ದೂತನಂತೆ ಕೇವಲ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಗೂಢಚಾರನಂತೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಲ್ಪಶೇಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಮುಖ್ಯವಾದುದು, ಶತ್ರುಬಲಪರೀಕ್ಷೆ ಗೌಣವಾದರೂ ಅವಶ್ಯಕ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳ ಪಾದಗಳು (ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತ) ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ವಿಚಾರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವು ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಈ ಕ್ರೂರನ ಈ ಉತ್ತಮ ವನವು ನಂದನವನದಂತಿದೆ, ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ. ಬೆಂಕಿಯು ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ನಾನು ಇದನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವೆನು; ಇದು ಭಗ್ನವಾದರೆ ಆ ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಕುದುರೆಗಳು, ಮಹಾರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು ಸಹಿತವಾದ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಯುಧ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆತರುವನು; ಆಗ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಮುರಿಯದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ನಾನು ರಾವಣನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾನರೇಶ್ವರನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಹನುಮಂತನ ಯೋಜನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದು — ವನವು ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು, ಅದು ನಾಶವಾದರೆ ಅವನು ಖಂಡಿತ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವನು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವನು; ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ತಾನಾಗಿಯೇ ಒದಗುವುದು. ‘ನಂದನೋಪಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವನದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ನಂದನವನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಸುಂದರವೋ ಅದರ ನಾಶವೇ ರಾವಣನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವುದು. ‘ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ವೇಗವನ್ನೂ ನಿರ್ದಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಂಗವಿಕ್ರಮ’ (ಮುರಿಯದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಯಾರೂ ಮುರಿಯಲಾರರು. ಈ ನಿಶ್ಚಯದ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಂತನೆಯೂ ಇದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನಿವೇದಿಸುವಂತೆ, ಅವಳ ಆಶ್ರಯವಾದ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಅವನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ ಮಾರುತಿಯು ತನ್ನ ತೊಡೆಗಳ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯತೊಡಗಿದನು. ಅನಂತರ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಮದಿಸಿದ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಭಂಜಿಸಿದನು. ಕಿತ್ತೆಸೆದ ಮರಗಳಿಂದ, ಒಡೆದ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದ, ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆ ವನವು ನೋಡಲು ಅಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆರ್ತನಾದಗಳಿಂದ, ಒಡೆದ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದ, ಬಾಡಿದ ಕೆಂಪು ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ, ಬಾಡಿದ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವನವು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತೆ ಶೋಭೆಗೆಟ್ಟಿತು; ಹೊದಿಕೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ ಆ ಬಳ್ಳಿಗಳು ವಿಹ್ವಲರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ನೆಲಸಮವಾದ ಲತಾಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ, ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ಪಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ, ಕಿತ್ತುಹೋದ ಶಿಲಾಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಮಹಾವನವು ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ದಶಮುಖನ ಪ್ರಮದಾವನದ ಆ ವನಭೂಮಿಯು ಕಪಿಯ ಬಲದಿಂದಾಗಿ, ಅಶೋಕಲತೆಗಳ ಹಬ್ಬುಗಳು ವಿಹ್ವಲವಾದ, ಶೋಕಲತೆಗಳೇ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಲೋಕಾಧಿಪತಿಯಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿ, ಒಬ್ಬನೇ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದನು. ವಿಧ್ವಂಸದ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಮರಗಳು, ಅನಂತರ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಅನಂತರ ಕ್ರೀಡಾಪರ್ವತಗಳು, ಅನಂತರ ಮನೆಗಳು. ‘ಹೊದಿಕೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ ಬಳ್ಳಿಗಳು ವಿಹ್ವಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ, ಅವುಗಳ ಹೊದಿಕೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ ವಸ್ತ್ರದಂತೆ — ಪ್ರಮದಾವನಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ‘ಅಶೋಕಲತಾ’ ಎಂದರೆ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಬಳ್ಳಿಗಳು, ‘ಶೋಕಲತಾ’ ಎಂದರೆ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ; ಯಾವುದು ಅಶೋಕವನವಾಗಿತ್ತೋ ಅದು ಶೋಕವನವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವನದ ದುರ್ದಶೆಯ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ‘ಮಾರುತವತ್ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಮಾರುತಿಃ’ (ವಾಯುವಿನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಾರುತಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಪ್ರಾಸವಿದೆ — ಮಗನು ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಪ್ರಚಂಡನು; ವಾಯುವು ಮರಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಊರುವೇಗೇನ’ (ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಕೈಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತೊಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತದ್ವಿಜಸಮಾಘುಷ್ಟಮ್’ (ಮದಿಸಿದ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿಧ್ವಂಸಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ವನದ ಆನಂದವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ‘ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ವಿರೋಧವು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಿಯಾ ಜ್ವಲನ್’ (ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವು ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಧ್ವಂಸವು ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ