ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತ–ಸೀತೆಯರ ಸಂವಾದ — ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ
ಹನುಮಂತನು ಕೆಳಗಿಳಿದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು, ‘ನೀನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ವಿತರ್ಕ, ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ, ಕೈಕೇಯಿಯ ವರ, ವನಗಮನ, ಅಪಹರಣ, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು
ಹವಳದಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಮರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ವಿನೀತವೇಷದಿಂದ, ದೀನನಂತೆ ದೈನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯ ಇಮ್ಮಡಿ — ವೇಷದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೂ. ಮೊದಲು ಅವನು ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಮಾಸಿದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟವಳೇ, ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು? ಬಿಳಿಯ ಕಮಲದ ದಳಗಳಿಂದ ಚೆಲ್ಲುವ ನೀರಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನೀರು ಏಕೆ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ?’ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಕಮಲದಳದಿಂದ ಬೀಳುವ ನೀರಹನಿಗಳಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು. ಮಾಸಿದ, ಕೊಳೆಯಾದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರ ಅವಳ ದೀರ್ಘದುಃಖದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅವಳು ಸೀತೆಯೇ ಎಂದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ಅವಳ ಬಾಯಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಲಿ ಎಂದು. ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಮುಖವನ್ನು ಹವಳಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ್ದು, ಸೌಮ್ಯವಾದುದು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡ ರೂಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿನೀತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ಶೋಭನೆಯೇ, ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ನಾಗರು, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು — ಇವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ? ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬಿನಿಯೇ, ರುದ್ರರು, ಮರುತ್ತರು, ವಸುಗಳು — ಇವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾರು? ನನಗಂತೂ ನೀನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ. ಚಂದ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಬಿದ್ದ, ಸರ್ವಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಿಗಿಲಾದ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯೇ ನೀನು? ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ಕೋಪದಿಂದಲೋ ಮೋಹದಿಂದಲೋ ಪತಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಅರುಂಧತಿಯೇ ನೀನು? ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಮಗನೋ ತಂದೆಯೋ ಸಹೋದರನೋ ಪತಿಯೋ — ಯಾರು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಅಳುವುದರಿಂದಲೂ, ಅತಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದರಿಂದಲೂ, ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿರುವುದರಿಂದಲೂ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ನಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೂ ನೀನು ಒಬ್ಬ ಭೂಪಾಲನ ಪಟ್ಟದರಸಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರಿ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದ ಸೀತೆ ನೀನಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ನಿನ್ನ ದೈನ್ಯ, ಮಾನುಷಾತೀತವಾದ ರೂಪ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೇಷ — ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಾಮನ ಪಟ್ಟದರಸಿ.’ ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಕುಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಎಲ್ಲ ದೇವಯೋನಿಗಳು, ಅನಂತರ ಇಬ್ಬರು ದಿವ್ಯ ನಾರಿಯರು, ಅನಂತರ ದೇವಿತ್ವದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಜನ ಪಟ್ಟದರಸಿ, ರಾಮನ ಪಟ್ಟದರಸಿ. ಈ ಪದ್ಧತಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ, ಥಟ್ಟನೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ — ಅವಳು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಆದರ್ಶ, ಸೀತೆಯೂ ಅಂಥವಳೇ. ರೋಹಿಣಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಸೀತೆ ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿರುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಯೋಗ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ರಾಜಕುಲೀನತೆ. ‘ದೇವೀಮಹಂ ನ ಮನ್ಯೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವೂ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ — ರೂಪ ದೇವತೆಯದು, ದುಃಖವಾದರೋ ಮಾನವಿಯದು. ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುವವನು ರಾಕ್ಷಸನಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೃಚ್ಛತಃ’ (ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಯಾಚನೆ.
ರಾಮನ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವೈದೇಹಿಯು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಸಿಂಹರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ದಶರಥನ ಸೊಸೆ ನಾನು. ವಿದೇಹದೇಶದ ಮಹಾತ್ಮ ಜನಕನ ಮಗಳು, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ, ಸೀತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು ನಾನು.’ ಅವಳು ಮೊದಲು ಮಾವನನ್ನು, ಅನಂತರ ತಂದೆಯನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತನ್ನ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೊನೆಗೆ. ‘ಅಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾನವ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದವಳಾಗಿ ನಾನು ವಾಸಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ — ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ಗುರುಗಳೊಡನೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ಆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಪತಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.’ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸುಖದ ವರ್ಣನೆ ವಿಪತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ಸುಖದ ಸ್ಮರಣೆ — ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ದುಃಖ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಸರಳ, ಕಥನಕ್ರಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ; ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸ್ನುಷಾ ದಶರಥಸ್ಯಾಹಮ್’ (ನಾನು ದಶರಥನ ಸೊಸೆ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ರಾವಣನ ಸೆರೆಯಾಳೆಂದಲ್ಲ, ಮಹಾ ರಾಜಕುಲದ ಸೊಸೆಯೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಸ್ವರ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ವನವಾಸಿನಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸುಖದಂತಹ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ತಾನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೇ ಮಾತನಾಡಿದೆನು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ತಿನ್ನುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಕೊನೆ. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದೆಂದಿದ್ದರೆ, ರಾಘವನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಆ ರಾಜನು ದೇವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವರವನ್ನು ನೆನೆದು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕ್ರೂರವಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಅನಂತರ ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ವೃದ್ಧರಾಜನು ಅಳುತ್ತಾ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದನು — ‘ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅನಂತರ ಮಾತಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೊಡುವನೇ ಹೊರತು ಪಡೆಯನು; ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವನು, ಜೀವಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸುಳ್ಳನ್ನಾಡನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಉತ್ತರೀಯಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು — ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ನಾನು ಕೂಡಲೇ ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂದೆಯೇ ವನಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಹೊರಟೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸ ರುಚಿಸದು.’ ಸೀತೆಯು ರಾಮನ ಗುಣವನ್ನು ‘ದದ್ಯಾನ್ನ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ (ಕೊಡುವನು, ಪಡೆಯನು) ಎಂದು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ದಾನ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಳ್ಳಿನ ತ್ಯಾಗ. ಅವಳ ಸ್ವಂತ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ದೃಢ — ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಇರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವಳು ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂದೆಯೇ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟಳು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಹಠದ ಬೆದರಿಕೆ; ದಶರಥನ ಮೂರ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಬಂಧನ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ‘ಮನಸಾ ಪೂರ್ವಮಾಸಾದ್ಯ ವಾಚಾ ಪ್ರತಿಗೃಹೀತವಾನ್’ (ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅನಂತರ ಮಾತಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವೀಕೃತಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರಗಿನ ಒತ್ತಾಯವಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮ್ಮತಿ. ತನ್ನ ಪತಿ ಎಂಥವನು ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಸೀತೆ ರಾಮನ ಈ ಗುಣವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಹಿ ಮೇ ತೇನ ಹೀನಾಯಾಃ ವಾಸಃ ಸ್ವರ್ಗೇಽಪಿ ರೋಚತೇ’ (ಅವನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸ ರುಚಿಸದು) ಎಂಬುದು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಸಾರ. ‘ಜನನ್ಯೈ ಮಾಂ ಸಮಾದಿಶತ್’ (ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದುದಾದರೋ ಪ್ರೇಮದ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದ ಫಲ.
‘ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲೆಂದು ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮೊದಲೇ — ನಮಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆಯೇ — ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ನಾವು ಮೂವರೂ ಒಡೆಯ ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಹಳ ಮನ್ನಿಸಿ, ದೃಢವ್ರತರಾಗಿ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ, ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅವನು ನನ್ನ ಜೀವಕ್ಕೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರ ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸೀತೆ ತನ್ನ ಮರಣದ ಗಡುವನ್ನು ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನುಗ್ರಹ’ ಎಂಬ ಪದ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನ ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಅಲ್ಪ, ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸುಖ, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು — ಇವೆರಡರ ವೈಷಮ್ಯವು ಸರ್ಗದ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಮೊದಲೇ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ತೊರೆದನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥