ಸರ್ಗ
ರಾವಣನ ಅಶೋಕವನಿಕಾಗಮನ
ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಘೋಷ, ರಾವಣನ ಎಚ್ಚರ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನ ಅಶೋಕವನಿಕಾಪ್ರವೇಶ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅವನ ದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯತ್ತ ಅವನ ಗಮನ
ಹಾಗೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿಯಿತು — ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಯಾಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಷಡಂಗಸಹಿತ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರ ವೇದಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹಿತವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ, ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಯಿತು. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮಹಾಭಾಗನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಜಾರಿದ ಮಾಲೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವನಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಮದನನಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಳಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಕಾಮವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಸ್ವಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೇದವಿದರು, ಯಜ್ಞಯಾಜಿಗಳು; ಅವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ವೇದಘೋಷ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರಕ್ಷಸಾಮ್’ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಕ್ಷಸರು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಪಾಠದ ಧ್ವನಿ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಎಚ್ಚರ ರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ — ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದ, ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ. ಆದರೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅವನ ಮೊದಲ ಆಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯೇ — ‘ವೈದೇಹೀಮನ್ವಚಿಂತಯತ್’. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ರಸ್ತಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಃ’ — ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಮಾಲೆಗಳೂ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಸಡಿಲವಾಗಿವೆ; ಅವನ ಅವಸ್ಥೆಯೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ಬಲ — ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ವೇದಘೋಷವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನೂ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರುವುದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧ — ಧರ್ಮದ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಆರಂಭ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಭಾಗೋ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಕಾಲಂ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ).
ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಅನುಪಮವಾದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನು, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ವಿವಿಧ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ನಾನಾ ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸದಾ ಮತ್ತೇರಿದ ಪರಮಾದ್ಭುತ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ನೋಡಲು ಮನೋಹರವಾದ ವಿವಿಧ ಈಹಾಮೃಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಉದುರಿಬಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನೇ, ಮಣಿಕಾಂಚನ ತೋರಣಗಳುಳ್ಳ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ, ಸುಮಾರು ನೂರು ಅಂಗನೆಯರು ಹೊರಟ ಆ ಪೌಲಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಚಿನ್ನದ ದೀವಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಮರಗಳನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ತಾಳೆಗರಿಯ ಬೀಸಣಿಗೆಗಳನ್ನು. ಕೆಲವರು ಚಿನ್ನದ ಭೃಂಗಾರಗಳಲ್ಲಿ (ಕೊಂಬುಳ್ಳ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ) ಮುಂದೆ ನೀರನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ದುಂಡನೆಯ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುಶಲಳಾದ ಒಬ್ಬಳು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಪಾನೀಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೊಳೆಯುವ ರತ್ನಮಯ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ರಾಜಹಂಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ದಂಡದ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಮದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವೀರನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಮಿಂಚುಬಳ್ಳಿಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಹಾರಗಳೂ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ, ಲೇಪನದ ಬಣ್ಣ ಅಳಿಸಿಹೋದ, ಮುಡಿಯ ಅಂಚುಗಳು ಸಡಿಲಾದ, ಬೆವರಿದ ಮುಖಗಳ, ಉಳಿದ ಮದದಿಂದಲೂ ನಿದ್ರೆಯಿಂದಲೂ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆವರಿನಿಂದ ಅಂಗಗಳ ಹೂಗಳು ಬಾಡಿದ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ, ಮದಿರೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರು ಬಹುಮಾನದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಹೊರಟ ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾದ, ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟ ಅವರ ಪತಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಮಂದಮತಿಯಾಗಿ, ಮಂದವಾದ ಸುಂದರ ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಾಜಸೀ ಯಾತ್ರೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನಿಗೂ ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅನುಚರರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬಳ ಕೈಯಲ್ಲೂ ಏನಾದರೊಂದು — ದೀಪ, ಚಾಮರ, ಬೀಸಣಿಗೆ, ಜಲಪಾತ್ರೆ, ಆಸನ, ಪಾನಪಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಛತ್ರ. ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಎಂಟು ಅರ್ಧಗಳು) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆಯ ಮತ್ತು ಮದದ ಚಿತ್ರ, ರಾವಣನ ಕಾಮವಶತೆ ಇವೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂದಃ’ ಎಂಬುದು ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ಮಂದಬುದ್ಧಿ, ಮಂದಗತಿ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾವಣ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಂಡಲಾಗ್ರಾ ಬೃಸೀಶ್ಚೈವ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಮಂಡಲಾಗ್ರಾನಸೀಂಶ್ಚೈವ’ — ಅಂದರೆ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು; ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಆಸನಗಳು. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರಾಜತೀಮ್’ (ಹೊಳೆಯುವ), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಭಾಮಿನೀ’. ಆರರಿಂದ ಒಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯ — ‘ತಾಂ … ಅಶೋಕವನಿಕಾಮೇವ ಪ್ರಾವಿಶತ್’; ನಡುವೆ ವನಿಕೆಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು. ‘ಏವ’ (ಅದನ್ನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ರಾವಣನು ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿ, ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಸಮ. ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಸೇವೆಯ ಉಪಕರಣಗಳು — ಕತ್ತಲನ್ನು ನೀಗಲು ದೀಪಗಳು, ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಚಾಮರಗಳು ಬೀಸಣಿಗೆಗಳು, ಶುಚಿಗಾಗಿ ನೀರು, ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಆಸನಗಳು, ಮದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾನೀಯ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಛತ್ರ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಬಳ್ಳಿಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ — ರಾವಣನು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಮೋಡ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಿಂಚುಗಳು. ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೇಳರವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಲಾಸದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಹಾರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ, ಅಂಗರಾಗ ಅಳಿಸಿದೆ, ಕೂದಲು ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ, ಮುಖಗಳು ಬೆವರಿವೆ, ಹೂಗಳು ಬಾಡಿವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಮಾನಾಚ್ಚ ಕಾಮಾಚ್ಚ’ — ಅವರು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಆದರದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ದೋಷ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂದಾಂಚಿತಗತಿರ್ಬಭೌ’ — ಕಾಮದಿಂದ ಮಂದವಾದ, ವಿಲಾಸದಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ನಡಿಗೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಜಹ್ರುಃ ಸಲಿಲಮಗ್ರತಃ’ — ಮುಂದೆ ನೀರನ್ನು ಒಯ್ದು ದಾರಿಗೆ ಚಿಮುಕಿಸಲು ಅಥವಾ ಪಾದ ತೊಳೆಯಲು. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದಕ್ಷಿಣಾ’ — ಕುಶಲಳು, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆ ಹಿಡಿದವಳು; ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಚಮತ್ಕಾರ. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸದಾ ಮತ್ತೈಃ’ ಎಂಬುದು ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಶೇಷಣ.
ಅನಂತರ ಮಾರುತನಂದನನಾದ ಕಪಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಒಡ್ಯಾಣಗಳ ನಾದವನ್ನೂ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸದ್ದನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಅಪ್ರತಿಮ ಕರ್ಮಗಳ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಬಲಪೌರುಷಗಳ, ದ್ವಾರಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡನು. ಸುಗಂಧತೈಲದಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದ, ಮುಂದೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ದೀವಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಮದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಕ್ರವಾದ ಕೆಂಪಾದ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮನ್ಮಥನಂತಿದ್ದನು. ಕಡೆದ ಅಮೃತದ ನೊರೆಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಉತ್ತಮವಾದ, ಹೂಗಳುಳ್ಳ, ತೋಳ್ಬಂದಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಜಾರಿದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಲೆಗಳ ಕೊಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ನೂರಾರು ಎಲೆ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ರೂಪಯೌವನಸಂಪನ್ನೆಯರಾದ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಂದರರೂಪಿಯರಾದ ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮತ್ತೇರಿದ, ವಿಚಿತ್ರ ಆಭರಣಗಳ, ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಆ ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಧ್ವನಿ (ಒಡ್ಯಾಣ, ಗೆಜ್ಜೆಗಳು), ಅನಂತರ ದೀವಟಿಗೆಗಳು, ಅನಂತರ ರೂಪ, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರ, ಅನಂತರ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗ’ ಎಂಬ ಪರಿಚಯ. ರಾವಣನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಕವಿ ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನು ಮನ್ಮಥನಂತೆ, ಚಂದ್ರನಂತೆ; ಆದರೆ ‘ಕ್ಷೀಬಃ’ (ಮತ್ತೇರಿದವನು), ‘ಜಿಹ್ಮತಾಮ್ರಾಯತೇಕ್ಷಣಃ’ (ವಕ್ರವಾದ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳವನು) ಎಂಬ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಪುಷ್ಪಮವಕರ್ಷಂತಂ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸಲೀಲಮನುಕರ್ಷಂತಂ’ (ವಿಲಾಸದಿಂದ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ); ಆ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿನ ಕಾಳುಗಳೂ ಹೂಗಳೂ ಹೊಲಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಹೂಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜ್ಞಾತುಮ್’ (ಗುರುತಿಸಲು), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿಧ್ಯಾತುಮ್’ (ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಲು). ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶಂಕುಕರ್ಣಃ’ — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೂಟಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟಂತಿರುವ ಕಿವಿಗಳು ಎಂದು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರತಿಮಕರ್ಮಾಣಮ್ ಅಚಿಂತ್ಯಬಲಪೌರುಷಮ್’ — ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧತೈಲದ ದೀವಟಿಗೆಗಳು — ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಕತ್ತಲಲ್ಲೂ ಅವನ ದಾರಿ ಬೆಳಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನ ಉಪಮೆ — ಬಿಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕಾಮದೇವನಂತೆ ಸುಂದರ, ಕಾಮವಶನೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತನ್ಮೃಗದ್ವಿಜಸಂಘುಷ್ಟಮ್’ — ವನದ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ — ಹಿಂದೆ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ವಿಜ್ಞಾತುಮುಪಚಕ್ರಮೇ’ — ಅವನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಂಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದರ್ಶನ — ದೂತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಪರಿವಾರವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
‘ಇವನೇ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣ; ಇವನೇ ಹಿಂದೆ ನಗರದ ನಡುವೆ ಉತ್ತಮ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದವನು’ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಕೆಳಗೆ ನೆಗೆದನು — ತಾನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದನು. ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದರೂ ಮತಿವಂತನಾದ ಅವನು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟವನಂತೆ ಎಲೆಗಳ ಗುಪ್ತವಾದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮರೆಯಾದನು. ರಾವಣನು ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ, ಒತ್ತಾದ ಸ್ತನಗಳ, ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣುಗಳ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಸೋಽಯಮೇವ ಪುರಾ ಶೇತೇ ಪುರಮಧ್ಯೇ ಗೃಹೋತ್ತಮೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ರಾವಣನ ಶಯನದ ಸ್ಮರಣೆ — ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಂಡಿದ್ದನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹಿಂದೆ ಇವನೇ ನಗರದ ಉತ್ತಮ ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ಮಲಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವಪ್ಲುತಃ’ — ರಾವಣನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡಲು ಹನುಮಂತನು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದನು. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಧೂತಸ್ತಸ್ಯ ತೇಜಸಾ’ — ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸು ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂತೆ; ಇದು ರಾವಣನ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ. ಆದರೆ ‘ಮತಿಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅನವಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಹನೂಮಾನ್’. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥