ಸರ್ಗ
ರಾವಣದರ್ಶನದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಷಾದ
ಬರುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯ ನಡುಕ, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಅವಳ ದೀನಾವಸ್ಥೆ, ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವಳ ವರ್ಣನೆ, ರಾಮಧ್ಯಾನ, ರಾವಣನ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಆರಂಭ
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೂಪಯೌವನಸಂಪನ್ನನಾದ, ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿ ವೈದೇಹಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡದಂತೆ ನಡುಗಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಂಡನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಡುತ್ತಾನೆ. ಭಯದಿಂದ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠವರ್ಣದವಳು ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತು ಅತ್ತಳು — ಇದು ಪರಪುರುಷನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ದೀನಳಾದ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ದಶಗ್ರೀವನು ಕಂಡನು — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಯಂತೆ ಅವಳು ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ಕಠಿಣವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ಹಾಸದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು — ಆಸನವೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಸಿಗೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ವನಸ್ಪತಿಯ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ‘ಛಿನ್ನಾಂ ಶಾಖಾಮ್’ (ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೊಂಬೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಮೂಲವಾದ ರಾಮನಿಂದ ಅವಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೂ ಅವಳಲ್ಲಿ ಜೀವರಸ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಭಯ, ಲಜ್ಜೆ, ದೈನ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕವಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಅಲಂಕೃತ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಮಲಿನ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಗರ್ವ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ತಪಸ್ಸು. ರಾವಣನ ರೂಪ, ಯೌವನ, ಆಭರಣಗಳು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಯವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಹನುಮಂತನೂ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಬೇಕು.
ಅವಳ ಅಂಗಗಳು ಕೊಳೆಯೆಂಬ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದವು — ಕೊಳೆಯೇ ಅವಳ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿತ್ತು; ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದರೂ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದವಳು. ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ ತಾವರೆದಂಟಿನಂತೆ ಅವಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಳು, ಹೊಳೆಯದೆಯೂ ಇದ್ದಳು — ಸಹಜಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪಗಳೆಂಬ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಮನೋರಥಗಳಿಂದ ಅವಳು ರಾಜಸಿಂಹನಾದ ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದಳು — ದೇಹ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲಿ. ಸೊರಗುತ್ತಿದ್ದ, ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಮುಳುಗಿದ್ದ, ದುಃಖದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದ ಆ ರಮಣಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಮಂತ್ರೌಷಧಿಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ನಾಗರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ, ಧೂಮಕೇತುಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಅವಳು ಸಂತಪ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಸದಾಚಾರವೂ ಶೀಲವೂ ಉಳ್ಳ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಮತ್ತೆ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಂತಹದೇ ಕುಲವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದರೂ ಅವಳು ದುಷ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳಂತೆ ಮಲಿನಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ಉಪಮಾಮಾಲೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಕುಸಿದ ಮಹಾಕೀರ್ತಿಯಂತೆ, ಅವಮಾನಿತವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆ, ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಂತೆ, ತಡೆಗೊಂಡ ಆಶೆಯಂತೆ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಭವಿಷ್ಯದಂತೆ, ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಉತ್ಪಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ, ಕೆಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂಜೆಯಂತೆ ಅವಳಿದ್ದಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನವೂ ಯಾವುದೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತು ಅವಮಾನಿತವಾದುದನ್ನೋ ನಾಶವಾದುದನ್ನೋ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವವೂ ಅವಳ ಈಗಿನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಆಶೆ, ಆಜ್ಞೆ, ಪೂಜೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಮೂರ್ತ ವಸ್ತುಗಳು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗಿನ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಾಂ ರಾಮಮನುವ್ರತಾಮ್’ (ರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವ ರಮಣಿ) ಎಂಬ ಯಮಕದಿಂದ ಅವಳ ಏಕನಿಷ್ಠೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕುಲಶೀಲಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ, ಅವಳ ಮಾಲಿನ್ಯ ಸ್ವದೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನೋರಥಕ್ಕೆ ರಥದ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನೋಹರ — ದೇಹ ಬಂಧಿತ, ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಮನತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಇದು ವಿರಹಿಣಿಯ ಚಿತ್ತದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಚಯ.
ಉಪಮಾನಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ — ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲ ಗ್ರಸ್ತವಾದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ತಾವರೆಗೊಳದಂತೆ, ಶೂರರು ಹತರಾದ ಸೇನೆಯಂತೆ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ನಾಶವಾದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಬತ್ತಿಹೋದ ನದಿಯಂತೆ, ಅಪವಿತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಮುಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತೆ, ನಂದಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಅವಳಿದ್ದಳು. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟು ಎಲೆಗಳೂ ಕಮಲಗಳೂ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋದ ತಾವರೆಗೊಳದಂತೆ ಅವಳು ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದಳು. ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಆತುರಳಾದ ಅವಳು ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟ ಒಣಗಿದ ನದಿಯಂತೆ, ಉತ್ತಮ ಶುಚಿತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳ, ರತ್ನಖಚಿತ ಅಂತಃಪುರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಅವಳು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಾಡುತ್ತಿರುವ, ಈಗಷ್ಟೇ ಕಿತ್ತ ತಾವರೆದಂಟಿನಂತೆ ಬಾಡಿದ್ದಳು. ಹಿಂಡಿನ ನಾಯಕನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವ ಗಜರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ ಅವಳು ತೀವ್ರ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘವಾದ ಜಡೆಯಿಂದ ಅವಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ವನಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ. ಏಕವೇಣಿ ಪತಿಯು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದನ್ನೂ ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಉಪಮಾನವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉಪಮಾನಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ ಒಂದೇ — ಸ್ವಭಾವತಃ ಸುಂದರವಾದ ವಸ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಆಘಾತದಿಂದ ಮಲಿನಗೊಂಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶೋಭೆ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ತಮೋಗ್ರಸ್ತೇಂದು’ (ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರ), ‘ತಮೋಧ್ವಸ್ತಾಮ್’ (ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ನಾಶವಾದ) ಎಂಬ ಪಾಠಗಳಿವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಾದರೋ ‘ರಾಹುಗ್ರಸ್ತೇಂದು’ (ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರ), ‘ತಪೋಧ್ವಸ್ತಾಮ್’ (ತಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾದ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠಗಳು. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಿಂಡಿನ ನಾಯಕನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹೆಣ್ಣಾನೆ ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವಂತೆ, ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನದಿ, ರಾತ್ರಿ, ತಾವರೆದಂಟು — ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲೋಕದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು; ಇದರಿಂದ ವನವಾಸಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಕವಿ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯ ಸಹಜ ಸೌಂದರ್ಯ ಶರತ್ಕಾಲದ ವನಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ನುಣುಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಉಪವಾಸದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಅವಳು ಸೊರಗಿದ್ದಳು, ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಳು, ದೀನಳಾಗಿದ್ದಳು, ಅಲ್ಪಾಹಾರಿಯಾಗಿದ್ದಳು; ತಪಸ್ಸೇ ಧನವಾಗಿದ್ದ ತಪೋಧನೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ದೇವತೆಯನ್ನು ಬೇಡುವಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನ ಪರಾಭವವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಅವನ ಪರಾಭವಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ, ಸುಂದರ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳೂ ಕೆಂಪಂಚಿನ ವಿಶಾಲ ಬಿಳಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ರಾಮನನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಲೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ವಧಾಯ’ (ವಧೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಪ್ರಲೋಭನೆಯೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ದೈನ್ಯ ದುರ್ಬಲತೆಯಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸು ಎಂಬುದು ‘ತಪೋಧನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಉಪವಾಸ, ಧ್ಯಾನ, ಕೈಮುಗಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಇವು ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಲೋಭನೆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ತಪೋಭಂಗದ ಪ್ರಯತ್ನದಂತೆ, ಅದು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಅನಿಂದಿತಾಮ್’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂದಿತ್ತು — ಸರ್ಗವು ಅದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥