॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 20ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಸೀತಾಪ್ರಲೋಭನೆ

ಅಭಯದಾನ, ರಾಕ್ಷಸಧರ್ಮದ ಘೋಷಣೆ, ಭೋಗ ರತ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಮಾತು, ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ರಾಮನಿಂದೆ, ಅಂತಃಪುರದ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಮುದ್ರತೀರದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಣ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ದೀನಳಾದ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ರಾವಣನು ಭಾವಪೂರ್ಣವಾದ, ಅಭಿಪ್ರಾಯಗರ್ಭಿತವಾದ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ನೀನು ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಲು ಬಯಸುವಂತಿದ್ದೀಯೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಮವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಸರ್ವಾಂಗಗುಣಸಂಪನ್ನೆಯೇ, ಸರ್ವಲೋಕಮನೋಹರೆಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸು.’ ಅಭಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಾಗಲೀ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲೀ ಬರಲಾರರು; ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯ ತೊಲಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿರ್ಲಜ್ಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೀರುವೇ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೂಡುವುದು, ಅಥವಾ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುವುದು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸದಾ ಸ್ವಧರ್ಮವೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ರಾವಣನ ನೀತಿಯ ಮೂಲ — ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅವನು ಜಾತಿಧರ್ಮವೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಮವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ವರ್ತಿಸಲಿ.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಹಿಂದೆ ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವಿ, ಭಯಪಡಬೇಡ, ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೋರು, ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತಳಾಗಬೇಡ’ ಎಂದು ಅವನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯ ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕವೇಣಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಧ್ಯಾನ, ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರ, ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ — ‘ಇವು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕವಲ್ಲ.’ ಯಾವುವು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳೋ ಅವನ್ನು ಅವನು ಅಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲೇ ಅವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವರ್ಣಿಸಿದ ಸೀತೆಯ ದೈನ್ಯಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೇ ರಾವಣನು ಈಗ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ. ಅವನ ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳು ಬಲಾತ್ಕಾರದ ಭಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲಾರವು. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಸ್ವರ — ಒಂದು ಕಡೆ ಸ್ನೇಹ ಆದರಗಳ ಅಭಿನಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅಧಿಕಾರದ ಗರ್ವ. ‘ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನು ಮಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಅಭಯವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಯಕ್ಕೇ ಕಾರಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಈ ಮಾತುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಮೌನವನ್ನೇ ತಾಳುತ್ತಾಳೆ.

ರಾವಣನು ಭೋಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಗಳು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಅಗರು, ವಿವಿಧ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾನೀಯಗಳು, ಶಯ್ಯೆಗಳು, ಆಸನಗಳು, ಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ವಾದ್ಯ — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿ ಇವನ್ನು ಪಡೆ.’ ‘ನೀನು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ; ಹೀಗೆ ಮಲಿನಳಾಗಿರಬೇಡ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸು; ಸುಂದರ ದೇಹದವಳೇ, ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಅನರ್ಹಳಾಗುವೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗೆ ಒದಗಿರುವ ಈ ಸುಂದರ ಯೌವನ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ; ಕಳೆದುಹೋದುದು ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪದೇಶವು ಕಾಮಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಲೋಕಸತ್ಯವೇ — ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರೂಪಸ್ತುತಿ — ‘ರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಶ್ವಕರ್ತನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾದ ಬೇರೊಬ್ಬಳಿಲ್ಲ. ರೂಪಯೌವನಶಾಲಿನಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಿತಾಮಹನೇ ಆದರೂ ಯಾರು ತಾನೇ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಜಾರದಿರುವರು?’ ‘ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದವಳೇ, ವಿಶಾಲ ನಿತಂಬದವಳೇ, ನಿನ್ನ ಯಾವ ಯಾವ ಅಂಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೋ ಅದರಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು, ಈ ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಡು; ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಯಾಗು.’ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವು ಕೇವಲ ಮೋಹ. ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಆದರೂ ಕವಿ ಅದನ್ನು ಕಾಮಾತುರನಾದ ರಾವಣನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಗ್ರಮಹಿಷಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಸೀತೆಗೆ ಕೊಡಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಸುಖದ ಕಲ್ಪನೆ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳು, ನೆಲದ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ. ‘ಗೀತಂ ನೃತ್ಯಂ ವಾದ್ಯಂ ಚ’ — ಇವು ರಾಜಭವನದ ವಿಲಾಸಗಳು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಅವಳಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದವು, ಆದರೂ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆ ವನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ತರ್ಕ, ರೂಪದ ಅತಿಶಯಸ್ತುತಿ, ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಪದದ ಆಮಿಷ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಮೂರೂ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾವಣನು ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೀರುವೇ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ ತಂದ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ವಿಲಾಸಿನಿ, ನಿನಗಾಗಿ ನಾನಾ ನಗರಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಜನಕನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಸೀತೆಯ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ಅವಳ ಪಿತೃಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ — ‘ನನಗೆ ಸಮಬಲನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ಮಹಾ ವೀರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಸುರಾಸುರರು ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಅಶಕ್ತರಾದರು.’ ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಎದುರು ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದು. ‘ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸು; ಇಂದು ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ, ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಆಭರಣಗಳು ತೊಡಿಸಲ್ಪಡಲಿ.’ ‘ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಸುಂದರ ಮುಖದವಳೇ, ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಟೀಕೆಯ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭಾವಿಕ’ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಆಗಲಿರುವ ಅಲಂಕರಣವನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು, ಕುಡಿ, ರಮಿಸು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೋ ಧನವನ್ನೋ ದಾನಮಾಡು.’ ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ವಿಲಾಸದಿಂದಿರು, ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಬಂಧುವೂ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರಲಿ.’ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಂಧವಸ್ತವ’ ಎಂದು ಏಕವಚನವಿದೆ, ಅದು ‘ಲಲತಾಮ್’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ದಾನ, ಬಲ, ಭೋಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ದಾಸಿಯನ್ನಾಗಿಯಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೂ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಗವೇ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ, ಸುರಾಸುರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದವು — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದವನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ರಕ್ಷಿಸುವರು ಎಂಬ ಗೂಢಾರ್ಥ. ಅಲಂಕಾರದ ಒತ್ತಾಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಲಿನವೇಷವೇ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದನ್ನು ಬಿಡುವುದೇ ಮೊದಲ ಶರಣಾಗತಿ ಎಂದು ರಾವಣನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನ ಹೆಸರಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಚತುರವಾದದ್ದು — ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವೃದ್ಧಿ ಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದೀತು ಎಂದು ಅವನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ತಂದೆಯೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೆಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಈಗ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭದ್ರೆ, ಯಶಸ್ವಿನಿ, ನನ್ನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ನೋಡು; ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ, ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ರಾಮನಿಂದ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ರಾಮನು ವಿಜಯವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟವನು, ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವವನು, ವ್ರತಧಾರಿ, ಬರಿನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನು; ಅವನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದೂ ನಾನು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಮುಂದೆ ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿರುವ ಕಪ್ಪುಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಳದಿಂಗಳಂತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನು ನೋಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ಇಂದ್ರನ ಕೈಸೇರಿದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವು ಪಡೆಯಲಾಗದಂತೆ, ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ರಾಘವನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.’ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಉದಾಹರಣೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಾಂತವೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮೋಹ — ‘ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳೇ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳವಳೇ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ವಿಲಾಸಿನಿ, ಭೀರುವೇ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ಮಾಸಿದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತೆಳುವಾದ ದೇಹದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ರತಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಸರ್ಪ, ಸೀತೆ ಗರುಡ — ಅರಿಯದೆಯೇ ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಚೀರವಾಸೀ’ (ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟವನು), ‘ಸ್ಥಂಡಿಲಶಾಯೀ’ (ಬರಿನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನು) — ಇವು ರಾಮನ ವ್ರತಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಸೀತೆಗೆ ಗೌರವದ ಕಾರಣಗಳು; ಅವನ್ನೇ ರಾವಣನು ದಾರಿದ್ರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮರಣದ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಆಶೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಂದು ಕಡೆ ‘ರಾಮನು ದೀನ, ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ‘ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ನಿಸ್ಸಾರನಾದರೆ ಅವನ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಚಿಂತೆ ಏಕೆ? ಈ ಚಿಂತೆಯೇ ರಾವಣನ ಒಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಳದಿಂಗಳ ಉಪಮೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಸಹಜ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅಂತಃಪುರದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಾನಕಿ, ನನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಎಷ್ಟು ಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಒಡೆತನವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ‘ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದ ನನ್ನ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವರು.’ ‘ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬಿನವಳೇ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬದವಳೇ, ವೈಶ್ರವಣನಲ್ಲಿದ್ದ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸು.’ ಕುಬೇರನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದ ಧನವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನದೆಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ — ‘ದೇವಿ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ, ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಧನದಲ್ಲಾಗಲೀ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ, ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ ರಾಮನು ನನಗೆ ಸಮನಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಕುಡಿ, ವಿಹರಿಸು, ರಮಿಸು, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು; ಧನರಾಶಿಯನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಲಲನೆಯೇ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರು, ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಸೇರಿ ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳೂ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರಲಿ.’ ‘ಭೀರುವೇ, ಚಿನ್ನದ ನಿರ್ಮಲ ಹಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳಾಗಿ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಕಾನನಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ವಾಕ್ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈ ಭಾಷಣವೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ‘ಭೀರು’ (ಹೆದರುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾವಣನಿಗೆ ಅವಳ ಭಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಪುರದ ಒಡೆತನ, ಕುಬೇರನ ಧನ, ಭೂಮಿ — ಇವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸ್ವದಾನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಪಹರಿಸಿದವೇ — ರತ್ನಗಳನ್ನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ ತರಲಾಗಿದೆ, ಧನವನ್ನು ವೈಶ್ರವಣನಿಂದ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತರಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಏನನ್ನು ಕೊಡಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದಲ್ಲ. ರಾಮನೊಂದಿಗಿನ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧನ, ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು ಎಂಬ ಆರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ