॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 21ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ನಿರಾಕರಣೆ

ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಪರಸ್ತ್ರೀಧರ್ಷಣೆಯ ನಿಂದೆ, ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ರಾಜನಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರನಾಶ, ರಾಮನೊಡನೆ ಅನನ್ಯತೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಉಪದೇಶ, ರಾಮಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆ, ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ನಾಶ

ಕ್ರೂರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪೀಡಿತಳಾದ, ದೀನಸ್ವರದ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ, ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆ ಪತಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲನೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದಳು. ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಅವಳು ಒಂದು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಚೇಷ್ಟೆ ಅತೀವ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಪರಪುರುಷನೊಡನೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ತುಚ್ಛ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೋ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನ್ನ ಸ್ವಜನರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಲಿ. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲದಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಏಕಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನಿಂದ ನಿಂದ್ಯವಾದ ಅಕಾರ್ಯವು ಮಾಡಲಾಗದು.’ ‘ಮಹತ್ತಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು, ಪುಣ್ಯವಾದ ಕುಲವನ್ನು ಸೇರಿದವಳು ನಾನು’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ಜನ್ಮಕುಲವನ್ನೂ ಪತಿಕುಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ‘ವೃತ್ತಶೀಲೇ ಕುಲೇ ಜಾತಾಮ್’ (ಸದಾಚಾರಶೀಲವುಳ್ಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಬೆನ್ನುಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಅವಜ್ಞೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ನಾನು ಪರಪತ್ನಿ, ಪತಿವ್ರತೆ; ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಿಸು, ಸಜ್ಜನರ ವ್ರತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸು. ನಿಶಾಚರನೇ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಣೀಯರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರ ಪತ್ನಿಯರೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ತರ್ಕವನ್ನು ಸರಳವಾದ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಲ್ಲದುದನ್ನು ಇತರರಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಬಾರದು. ಅವಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢ — ದೇಹ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ನಡುಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಏಕಪತ್ನೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇಬ್ಬರ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಮೌನವನ್ನು ತಾಳಿದ್ದಳು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮೊದಲ ಮಾತು. ಅವಳ ಉತ್ತರದ ಕ್ರಮವೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ — ಮೊದಲು ನಿರಾಕರಣೆ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಅನಂತರ ಹಿತೋಪದೇಶ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಯದರ್ಶನ.

ಅವಳು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನೇ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲೇ ರಮಿಸು. ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಲ್ಲದ, ಚಂಚಲನಾದ, ಚಂಚಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ, ಕಪಟಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಾಭವಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಇಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ಇಲ್ಲವೋ, ಅಥವಾ ಸಜ್ಜನರಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ? ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಹೀಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ, ಆಚಾರವರ್ಜಿತವಾಗಿದೆ.’ ‘ಅಥವಾ ವಿವೇಕಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು, ಮಿಥ್ಯೆಯಿಂದ ದಾರಿತಪ್ಪಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯ — ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ, ಅನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೂ ನಗರಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಲಂಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು, ನಿನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಬಹುಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ರಾಜನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೋಷವೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ರಾಮಾಯಣವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಉಪದೇಶ. ‘ತನ್ನದೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಿರುವ, ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು, ನಿನ್ನಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಜನರು — ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಈ ಕ್ರೂರನಿಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ಬಂತು — ಎಂದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳುವರು.’ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಯಾರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅವರೇ ಅವನ ಮರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವವನ್ನಾಚರಿಸುವರು. ‘ರಾವಣಾದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ ಎಂಬ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣ ಅದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ ಎಂದು ಪದವಿಭಾಗ, ಅರ್ಥವಾದರೋ ‘ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ರಾವಣನ’ ಎಂದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಪತ್ನಿಯಾಗಿಯಲ್ಲ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರವಕ್ತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮಾತುಗಳು ಯಥಾರ್ಥವಾದವು ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು. ‘ಸಜ್ಜನರು ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ದೋಷವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಜನ ಬಳಿ ಹಿತವಾದಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮಾತು ಅನಾದೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೂ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು.

‘ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದಾಗಲೀ ಧನದಿಂದಾಗಲೀ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭೆ ಬೇರೆಯಲ್ಲದಂತೆ ನಾನು ರಾಘವನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ.’ ಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಉಪಮೆ ಸೀತಾರಾಮರ ಅಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳೂ ನಿರರ್ಥಕ. ‘ಲೋಕನಾಥನಾದ ಅವನ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಭುಜವನ್ನು ತಲೆದಿಂಬನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರ ಭುಜವನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ತಲೆದಿಂಬನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ‘ವ್ರತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾದ ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ವಿಪ್ರನಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ನಾನು ಆ ಭೂಪತಿಗೇ ತಕ್ಕ ಪತ್ನಿ.’ ವಿದ್ಯೆ ಯೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನೇ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾವಣ, ಒಳ್ಳೆಯದು, ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು — ವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಡನೆ ಗಜರಾಜನನ್ನು ಸೇರಿಸುವಂತೆ.’ ‘ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು (ಪುರವನ್ನು) ರಕ್ಷಿಸಲು, ಘೋರವಾದ ಬಂಧನವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ನೀನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದು.’ ‘ಅವನು ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ನೀನು ಬದುಕಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿಯಾಗಲಿ. ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನಾದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಕನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು. ಹೀಗೆ ರಘೂತ್ತಮನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗುವುದು; ಬೇರೆ ರೀತಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪರಮ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಪಕಾರಿಗೂ ಅವಳು ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ದೃಢವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ. ಇದೇ ವಿಚಾರ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಾರ್ಗವೂ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅವನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನದೇ ದೋಷ. ‘ಭುಜವನ್ನು ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ದಾಂಪತ್ಯದ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಮರಣೆ — ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಭುಜವೇ ಅವಳ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನ ರತ್ನಗಳು, ಶಯ್ಯೆಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಆ ಭುಜದ ಎದುರು ತುಚ್ಛ. ವಿದ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆ ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ‘ಮೈತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾವಣನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಅವನನ್ನು ರಾಮನ ಶತ್ರುವಾಗಿಯಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು.

‘ಎಸೆದ ವಜ್ರಾಯುಧವು ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು, ಯಮನೂ ಬಹುಕಾಲ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲೋಕನಾಥ ರಾಘವನು ನಿನ್ನಂತಹವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಶತಕ್ರತುವು (ಇಂದ್ರನು) ಎಸೆದ ಸಿಡಿಲಿನ ನಿರ್ಘೋಷದಂತಹ ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಹಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ನೀನು ಕೇಳುವೆ.’ ‘ಇಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ, ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಉರಿಯುವ ಬಾಯಿಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುವುವು.’ ‘ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವುವು — ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ವೈನತೇಯನು (ಗರುಡನು) ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ರಾಮನೆಂಬ ಮಹಾಗರುಡನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರೆಂಬ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳನ್ನು ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತೆಸೆಯುವನು.’ ‘ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಸುರರಿಂದ ಉಜ್ವಲವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದಂತೆ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು.’ ವಾಮನಾವತಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಜನಸ್ಥಾನವು ನಾಶವಾದಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವು ಹತವಾದಾಗ, ಅಶಕ್ತನಾದ ನೀನು, ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ಅನುಚಿತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ.’ ಖರದೂಷಣಾದಿಗಳ ವಧೆ, ಜನಸ್ಥಾನದ ವಿನಾಶ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ; ಅದನ್ನೇ ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಅವಳು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಭಯಗಳನ್ನೇ ಅವನ ಎದುರು ಇಡುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಏನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಗರುಡಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಉಪಮೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಗರುಡನೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ಪವೆಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗರುಡ, ರಾಕ್ಷಸರು ಸರ್ಪಗಳು. ವಜ್ರ, ಯಮ, ಸಿಡಿಲು, ಸರ್ಪಗಳು, ಗರುಡ, ವಿಷ್ಣು — ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣಲಕ್ಷಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳ ಕೆತ್ತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಣವೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಘೋಷಣೆಯಂತೆ. ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುವ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಆಕಾಶವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವುದು ಎಂಬ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಧಮನೇ, ನರಸಿಂಹರಾದ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ.’ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಕಳ್ಳತನವನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು. ‘ನಾಯಿಯು ಎರಡು ಹುಲಿಗಳ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಂತೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಮೂಸಿದರೂ ಸಾಕು, ಅವರ ಕಣ್ಣೆದುರು ನಿಲ್ಲಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ವೃತ್ರನ ಒಂದು ತೋಳಿಗೂ ಇಂದ್ರನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಗೂ ನಡೆದ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನ ಹಿಡಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನದೂ ಅಸ್ಥಿರವೇ.’ ‘ಸೂರ್ಯನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ, ನನ್ನ ಒಡೆಯನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ಕುಬೇರನ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, ಅಥವಾ ವರುಣರಾಜನ ಸಭೆಗೋ ಮನೆಗೋ ಹೋದರೂ, ಕಾಲನಿಂದ ಹತವಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷವು ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಂತೆ, ನೀನು ದಾಶರಥಿಯಿಂದ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ‘ಕಾಲಹತಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಹತನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನು ಕಾಲನಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವು ಭಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಧರ್ಮೋಪದೇಶದಿಂದ ಬೆಳೆದು, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾರ ದೇಹ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಅವಳ ವಾಣಿ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢ. ನಾಯಿ ಹುಲಿಗಳು, ಸೂರ್ಯ ನೀರು, ಸಿಡಿಲು ಮರ — ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮ ರಾವಣರ ಬಲದ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಸಹೋದರ, ವರುಣನು ಜಲಾಧಿಪ — ಎಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ದೊರೆಯದು ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಶೂನ್ಯಮ್ ಆಶ್ರಮಮ್’ (ಶೂನ್ಯ ಆಶ್ರಮ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಾವಣನ ಅಧಮತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ — ವೀರನು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಳ್ಳನು ಶೂನ್ಯಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ