॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 22ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಭರ್ತ್ಸನೆ

ಕಾಮದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ರೋಧ, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು, ದೇವಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರ ಸಾಂತ್ವನ, ಸೀತೆಯ ನಿರ್ಭಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ರಾವಣನ ಭೀಕರ ರೂಪ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆದೇಶ, ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಆಲಿಂಗನ, ರಾವಣನು ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳುವುದು

ಸೀತೆಯ ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಯಮವೆಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಅವಳಿಗೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದಿದೆ — ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಅವಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾಮವು ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುತ್ತಿದೆ — ಉತ್ತಮ ಸಾರಥಿಯು ದಾರಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವಂತೆ.’ ‘ಮನುಷ್ಯರ ಕಾಮವು ವಕ್ರವಾದದ್ದು — ಅದು ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಕನಿಕರವೂ ಸ್ನೇಹವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.’ ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಮಿಥ್ಯಾ ಸಂನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು, ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ‘ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರವ್ರಜ್ಯೆ’ — ವ್ಯರ್ಥವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಒಂದೊಂದು ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೂ ನಿನಗೆ ದಾರುಣವಾದ ವಧೆಯೇ ತಕ್ಕದ್ದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಸೀತೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಗಡುವಿನ ಆ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಯಬೇಕು; ಅನಂತರ, ಶ್ರೇಷ್ಠವರ್ಣದವಳೇ, ನನ್ನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಏರು.’ ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅನಂತರವೂ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಅಡುಗೆಯವರು ನನ್ನ ಬೆಳಗಿನ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುವರು.’ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯ ಕಾಲಮರ್ಯಾದೆಯಾಗುವುದು — ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು. ಕಾಮ ಕ್ರೋಧಗಳ ದ್ವಂದ್ವ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಂದು ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿ ಕುದುರೆಗಳ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಸಂಯಮವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಯಮವೂ ಅಧರ್ಮಮೂಲ. ‘ಪ್ರಾತರಾಶಾರ್ಥೇ’ (ಬೆಳಗಿನ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರೂರ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಜಾತಿಯ ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಭಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಸಾಂತ್ವನವೇ ನನ್ನ ಅವಮಾನ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಅಭಿಮಾನಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಯಾಚನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ, ಅಧಿಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸತ್ಯ, ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದ ಅಪರಾಧದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಗಡುವು ಕೊಡುವುದು ದಯೆಯ ಅಭಿನಯ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಇನ್ನೂ ಭೀಕರವಾದ ದಂಡ — ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಮರಣದ ನಿರೀಕ್ಷೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದಿದ್ದ ದೇವಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರು ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ವಿಷಾದಪಟ್ಟರು — ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಕೆಲವರು ತುಟಿಗಳ ಸನ್ನೆಯಿಂದ, ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮುಖಭಾವದ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರು ಸ್ವತಃ ಬಂದಿಗಳು, ಆದರೂ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ. ಈ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಸಂಗವು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಂದ ಸಾಂತ್ವನಗೊಂಡ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನಿಗೆ, ತನಗೆ ಹಿತವಾದ, ತನ್ನ ಸದಾಚಾರದ (ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ) ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಶೌರ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಮೌನಸಂಕೇತಗಳಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಅವರ ಕರುಣೆ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಶೌಟೀರ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಶೌಂಡೀರ್ಯ’; ಎರಡರ ಅರ್ಥವೂ ವೀರತೆಯೇ.

ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ, ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮದಿಂದ ತಡೆಯುವ ಒಬ್ಬನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಜ್ಜನರು ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ಶಚೀಪತಿಯ ಪತ್ನಿ ಶಚಿಯಂತಿರುವ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲಾದರೂ ಬಯಸುವರು?’ ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯ ಕುರಿತು ನೀನು ಆಡಿದ ಪಾಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುವೆ?’ ‘ವನದಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯೂ ಮೊಲವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುವಂತೆ — ರಾಮನು ಆನೆಯಂತೆ, ನೀಚನೇ, ನೀನು ಮೊಲದಂತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ.’ ‘ಅವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನಾಚಿಕೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಅನಾರ್ಯನೇ, ನನ್ನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಈ ಕ್ರೂರವಾದ, ವಿಕಾರವಾದ, ಕಪ್ಪುಕಂದು ಕಣ್ಣುಗಳು ಏಕೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉದುರಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ?’ ‘ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ಪತ್ನಿಯೂ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯೂ ಆದ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆ ಏಕೆ ಸೀಳಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಘೋಷಣೆ — ‘ದಶಗ್ರೀವ, ಭಸ್ಮವಾಗಲು ಅರ್ಹನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ — ರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ.’ ಪತಿವ್ರತೆಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ಅವಳು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ‘ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ವಿಧಿಯು ಇದನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ಧನದನ (ಕುಬೇರನ) ಸಹೋದರನಾದ, ಶೂರನಾದ, ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾದ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಏಕೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದೆ?’ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರ — ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಾಣಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನೀಚತನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆನೆ ಮೊಲಗಳ ಉಪಮೆ ಬಲದ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಉದುರುವ, ನಾಲಿಗೆ ಸೀಳುವ ಶಾಪಸದೃಶ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪಾತಕದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಶಕ್ತಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ದೈನ್ಯ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧ. ಶಚೀ ಪುರಂದರರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ದೇವರಾಜನ ಪತ್ನಿಗೆ ಸಮಳಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ ಅಸುರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ದಶರಥನ ಸೊಸೆ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಕುಲಗೌರವದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ‘ರಾಮನು ಅರ್ಥಹೀನ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ನಿಂದೆಗೆ ಉತ್ತರ. ‘ವಿಧಿನಾ ವಿಹಿತಮ್’ (ವಿಧಿಯಿಂದ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಪಹರಣವನ್ನೂ ರಾವಣವಧೆಯ ನಿಮಿತ್ತವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ದೈವದ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.

ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಕವಿಯು ಈಗ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕಪ್ಪುಮೋಡದಂತಿದ್ದನು, ಮಹಾಭುಜನು, ಮಹಾಕಂಠನು, ಸಿಂಹದಂತಹ ಬಲ ಮತ್ತು ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಉರಿಯುವ ನಾಲಿಗೆಯವನು, ಉಗ್ರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು ಆಗಿದ್ದನು. ಅಲುಗಾಡುವ ತುದಿಯ ಕಿರೀಟದಿಂದ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಲೇಪನಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಒಡ್ಯಾಣದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ಅಮೃತಮಥನದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪದಿಂದ (ವಾಸುಕಿಯಿಂದ) ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತಿದ್ದನು. ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತಸದೃಶನು ಎರಡು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು ಕೆಂಪು ಚಿಗುರು ಹೂಗಳ ಎರಡು ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದನು. ಅವನು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತಿದ್ದನು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ವಸಂತನಂತಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಮಶಾನದ ಚೈತ್ಯದಂತೆ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದನು — ಸ್ಮಶಾನದ ದೇವಾಲಯವು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮಶಾನದ ಬಳಿಯ ವಧಾಸ್ಥಾನವು ದೇವಾಲಯರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತಿತ್ತು, ವಧೆಗೆ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಯಾವಹ. 27 ಮತ್ತು 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅನೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರ್ಥಹೀನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳೇ, ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾಜ ರಾವಣನು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆದೇಶವಿತ್ತನು. ರೂಪವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಭಯವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಮಂದರ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ವಸಂತ ಇವು ಸುಂದರ ಉಪಮಾನಗಳು; ಸರ್ಪ, ಸ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯ ಇವು ಭಯಾನಕವಾದವು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಅವನ ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ಸೀತೆಯ ನಾಶವು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಮಂದರದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಡ್ಯಾಣದಿಂದ ವಾಸುಕಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರ, ಭುಜಗಳಿಂದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರ, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಎರಡು ಅಶೋಕಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆಯೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅಮೃತಮಥನದಲ್ಲಿ ಮಂದರವು ದೇವಾಸುರರ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ — ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ದೈವದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಜನೆ. ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಣ್ಣಕ್ಕೂ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕತೆ. ‘ಅನಯೇನಾಭಿಸಂಪನ್ನಮ್ ಅರ್ಥಹೀನಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನಿಂದೆ ‘ರಾಮನು ದರಿದ್ರ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ತರ್ಕದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರೂಪವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ — ಸೀತೆಯ ನಿರ್ಭಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು; ಇಂತಹ ಭೀಕರನ ಎದುರೂ ಅವಳು ವಿಚಲಿತಳಾಗಲಿಲ್ಲ.

ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನವಳನ್ನು, ಒಂದು ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನೇ ಹೊದ್ದವಳನ್ನು, ಹಸುವಿನ ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಆನೆಯ ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಕಿವಿಯಿಲ್ಲದವಳನ್ನು, ಆನೆಯ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಕುದುರೆಯ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಹಸುವಿನ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಜುಟ್ಟಿನಂತಹ ಕೂದಲಿನವಳನ್ನು, ಒಂದು ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಅಗಲವಾದ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಕಾಲಿಲ್ಲದವಳನ್ನು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ಕತ್ತುಗಳವಳನ್ನು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ತನ ಹೊಟ್ಟೆಗಳವಳನ್ನು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿ ಕಣ್ಣುಗಳವಳನ್ನು, ಉದ್ದನೆಯ ನಾಲಿಗೆ ಉಗುರುಗಳವಳನ್ನು, ಮೂಗಿಲ್ಲದವಳನ್ನು, ಸಿಂಹಮುಖಿಯನ್ನು, ಗೋಮುಖಿಯನ್ನು, ಹಂದಿಮುಖಿಯನ್ನು. ಈ ವಿಕೃತರೂಪಿಯರ ಪಟ್ಟಿ ಸೀತೆಯ ಸುತ್ತ ಭಯದ ವಲಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ಜಾನಕಿ ಸೀತೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿಯೋ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿಯೋ ಬೇಗನೆ ಮಾಡಿ — ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲವಾದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ, ಸಾಮ ದಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ, ಭೇದದಿಂದ, ದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತುವುದರಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.’ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ — ರಾಜನೀತಿಯ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳೂ ಒಬ್ಬ ಅಬಲೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಇದೇ ರಾವಣನ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಜಾನಕಿಯತ್ತ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ — ‘ಆವರ್ಜಯತ…’ ಎಂಬುದು 38ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಇತಿ ಪ್ರತಿಸಮಾದಿಶ್ಯ…’; ಹೀಗೆಯೇ 39ರಿಂದ 43ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಿಂದಿನ ವಾಕ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧವನ್ನೂ ಹೊಸ ವಾಕ್ಯದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿರುವ 38½, 39½ ಮೊದಲಾದ ಭಿನ್ನಾಂಕಗಳೂ ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂಗವಿಕಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಭಯಾನಕರಸಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಸೇವಕರ ಅಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭರ್ತ್ಸಿಸುವರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು (ಏಕಜಟೆ, ಹರಿಜಟೆ, ವಿಕಟೆ, ದುರ್ಮುಖಿ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು) ಹೆಸರಿಸಲಾಗುವುದು. ‘ಪುನಃ ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆದೇಶದ ಒತ್ತಾಯವೂ, ‘ಗರ್ಜತ’ (ಗರ್ಜಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಕೋಪದ ಉಗ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಬೇಗನೆ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾರಾಜ, ನನ್ನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸು; ಕಾಂತಿಹೀನಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಈ ಮಾನವಿ ಸೀತೆಯಿಂದ ನಿನಗೇನು?’ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಒಡತಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿ ಎಂದು ಇಬ್ಬರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇವಳಿಗೆ ವಿಧಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ — ಅವು ಇವಳ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬಯಸದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಯಸುವವನ ದೇಹ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತದೆ; ಬಯಸುವವಳನ್ನು ಬಯಸುವವನ ಪ್ರೀತಿ ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಸತ್ಯ ಅಡಗಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರೀತಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ (ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ) ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮೋಡದಂತಿರುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಗುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಆ ದಶಗ್ರೀವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹೊರಟು, ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರೂ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರೂ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನೊಡನೆ ಆ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ, ಸ್ಥಿರಳಾಗಿ ನಿಂತ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಭರ್ತ್ಸಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.’ ‘ಮದನೇನ ಮೋಹಿತಃ’ (ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನು) ಎಂಬ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ಮಾತು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ವರ್ತನೆಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕಾಮದ ದಾಸ, ಒಡೆಯನಲ್ಲ. ಸೀತೆ ‘ಧರ್ಮಪರಾ’, ‘ಅವಸ್ಥಿತಾ’ — ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 41, 42, 44ನೆಯವುಗಳ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; 43ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಕಟವೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ — ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭರ್ತ್ಸನೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತಾ) ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಅವಮಾನದ ಕ್ರೋಧವು ನಗುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವನ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನು ಹೊರಡುವಾಗ ಭೂಕಂಪದ ವರ್ಣನೆ, ಭವನದ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಕಾಂತಿ, ಕನ್ಯೆಯರ ಪರಿವಾರ — ಇವು ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸೀತೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಶಿಂಶಪೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಳೆ. ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲೂ ವಿವೇಕದ ಅಂಶವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವಳ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ