ಸರ್ಗ
ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಬೋಧನೆ
ರಾವಣನ ನಿರ್ಗಮನ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆಕ್ರಮಣ, ಏಕಜಟೆಯಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ವರ್ಣನೆ, ಹರಿಜಟೆ ವಿಕಟೆ ದುರ್ಮುಖಿಯರ ಮಾತುಗಳು, ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಒತ್ತಾಯ
ಹೀಗೆ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೂ ಆದೇಶವಿತ್ತು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾಜ ರಾವಣನು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೊರಟು ಮತ್ತೆ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಭೀಕರರೂಪದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಓಡಿಬಂದು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಂತಿದ್ದ ಅವರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಸೀತೆ, ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗುವುದನ್ನು ನೀನು ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮೊದಲ ತರ್ಕ ಕುಲಗೌರವ — ರಾವಣನು ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪತ್ನಿಯಾಗುವುದು ಸಮ್ಮಾನದ ವಿಷಯ. ರಾವಣನ ಆದೇಶ ‘ಸಾಮ ದಾನ ಭೇದ ದಂಡಗಳಿಂದ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಅವರು ಮೊದಲು ಸಾಮವನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಸ್ವರ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ. ರಾಜನು ಇದ್ದಾಗ ಅವರು ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು, ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವರು ದಿಟ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಸೇವಕರ ಸ್ವಭಾವ. ಸೀತೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಏಕಾಕಿನಿ, ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ವಿಕೃತರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾಳೆ. ಹನುಮಂತನೂ ಮರದ ಮೇಲಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಹಾತ್ಮನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಶಂಸೆ; ಅದನ್ನು ಕವಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಏಕಜಟೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈಯಂತೆ ಚಪ್ಪಟೆಯಾದ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಆರು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯವನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರನಾದ ಈ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು.’ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ — ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಅಂಗಿರಸ್, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು ಎಂಬ ಆರು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು. ‘ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಮಾನಸಪುತ್ರನು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ವಿಶ್ರವಸ್ ಎಂಬ ಮಹರ್ಷಿ.’ ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಅವನ ಮಗನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣ; ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಅರ್ಹಳು.’ ‘ಸುಂದರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ?’ ಏಕಜಟೆ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಂಶದವನು, ಋಷಿಗಳ ಮೊಮ್ಮಗ ಎಂದು. ಆದರೆ ಇದೇ ತರ್ಕ ರಾವಣನ ದೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಜನ್ಮಕುಲವನ್ನೂ ಪತಿಕುಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿ ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕರತಲೋದರೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ಕೃಶತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಉಪವಾಸದಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ಅಂಗೈಯಂತೆ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ವಕ್ತ್ರಿಯಾದ ಹರಿಜಟೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಏಕಜಟೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಗಿಂತ ಅನುನಯವೇ ಹೆಚ್ಚು — ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ’, ‘ಚಾರುಸರ್ವಾಂಗಿ’ ಎಂಬ ಮಧುರ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು. ವಂಶದ ಗೌರವದಿಂದ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆ ಸ್ವತಃ ಕುಲೀನೆ; ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮ ಗೌರವ, ಪತಿ ಯಾರ ವಂಶದವನು ಎಂಬುದಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಹರಿಜಟೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಬೆಕ್ಕಿನಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಯಾರಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳೂ ದೇವರಾಜನೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಅರ್ಹಳು.’ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ — ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು — ಹೀಗೆ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು. ‘ವೀರ್ಯದಿಂದ ಮದಿಸಿದ, ಶೂರನಾದ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜ ರಾವಣನು ತನಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು (ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು) ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು.’ ‘ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾವಣನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು.’ ಹರಿಜಟೆಯ ತರ್ಕ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯ — ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ವರಿಸುವನು ಎಂದು. ಇದು ಸೀತೆಗೆ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಅದನ್ನು ಪಾತಕವೆಂದೇ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಬೆಕ್ಕಿನ ಕಣ್ಣಿನವಳ ವರ್ಣನೆ ಅವಳ ಹಿಂಸ್ರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರಮವಾದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕವಿ ನಾಟಕದ ದೃಶ್ಯಗಳಂತೆ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ವಿಕಟೆ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಭೀಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯಾರಿಂದ ನಾಗರೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ದಾನವರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೋ ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಅಧಮಳೇ, ಸರ್ವಸಮೃದ್ಧನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ?’ ‘ಅಧಮೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸಾಮವು ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ದುರ್ಮುಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಗಾಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ವಿಶಾಲ ಕಡೆಗಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ಅವನ ಬಳಿ ನೀನು ಏಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ?’ ‘ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಮರಗಳು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವೋ, ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಮೋಡಗಳೂ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದವೋ —’ ‘ಭಾಮಿನಿ, ಆ ನೈರೃತರಾಜನಾದ, ರಾಜರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಏಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ?’ ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳೇ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನ ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ (ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮರಣದ ಬೆದರಿಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಾಮದಿಂದ ದಂಡದತ್ತ ಸಾಗುವ ಕ್ರಮ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಟೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಮುಖಿಯರ ಮಾತುಗಳ ಆರಂಭಗಳು (‘ಅನ್ಯಾ ತು ವಿಕಟಾ…’, ‘ತತಸ್ತಾಂ ದುರ್ಮುಖೀ…’) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳವು. ದುರ್ಮುಖಿಯ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಕೃತಿಶಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯನೂ ವಾಯುವೂ ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತರು. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿಯೂ ಮೌನವನ್ನೇ ತಾಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಭಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥