॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 24ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತಿನ ನಿರಾಕರಣೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಠಿಣ ಮಾತು, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಘೋಷಣೆ, ಶಚಿ ಅರುಂಧತಿ ಮೊದಲಾದವರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು, ಶಿಂಶಪೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ, ವಿನತೆ ವಿಕಟೆ ಚಂಡೋದರಿ ಪ್ರಘಸೆ ಅಜಾಮುಖಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯರ ಭಕ್ಷಣೆಯ ಬೆದರಿಕೆ, ಸೀತೆಯ ರೋದನ

ಅನಂತರ ವಿಕೃತಮುಖಿಯರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದ ಸೀತೆಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಕವಿಯು ‘ಪರುಷಂ ಪರುಷಾನರ್ಹಾಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೆ ಯಾರು ಅಯೋಗ್ಯಳೋ ಅವಳಿಗೇ ಕಠಿಣ ಮಾತು. ‘ಸೀತೆ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರವಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಶಯ್ಯೆಗಳುಳ್ಳ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ನೀನು ಏಕೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ?’ ‘ಮಾನವಿಯಾದ ನೀನು ಮಾನವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ; ರಾಮನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೋ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೈವಂ ಜಾತು ಭವಿಷ್ಯತಿ’ — ‘ಹೀಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನ ತ್ವಂ ಜಾತು ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ (ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ). ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಸೇರಿ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು.’ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಸುಂದರಿಯೇ, ಮಾನವಿಯಾದ ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸದ, ಕಳವಳಗೊಂಡಿರುವ ಆ ಮಾನವ ರಾಮನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ತರ್ಕ ಜಾತಿಭೇದ — ಮಾನವಿ ಮಾನವನನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅದು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಖತನ. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶ, ಅಸಿದ್ಧಾರ್ಥತೆ, ಕಳವಳ ಎಂಬ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವು ರಾಮನ ತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ — ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನುಷೀ’ (ಮಾನವಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ಇದೇ ಪದವನ್ನು ತನ್ನ ಗೌರವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುವಳು. ಅಂತಃಪುರದ ಸುಖ, ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ರಾಮನ ದೈನ್ಯ — ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಿಂದಲೇ ಬಂದಿವೆ.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾವರೆಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಲೋಕವಿರೋಧಿಯಾದ ಈ ಪಾಪದ ಮಾತು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಮಾನವಿಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ; ಬೇಕಾದರೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡಿ, ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ‘ಮಾನುಷೀ’ ಎಂಬ ತರ್ಕವನ್ನು ಅವಳು ಅವರ ವಿರುದ್ಧವೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನಾನು ಮಾನವಿ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ. ‘ದೀನನಾಗಿರಲಿ, ರಾಜ್ಯಹೀನನಾಗಿರಲಿ, ಯಾರು ನನ್ನ ಪತಿಯೋ ಅವನೇ ನನ್ನ ಗುರು; ಸುವರ್ಚಲೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವಂತೆ ನಾನು ಅವನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಅನುರಕ್ತಳು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಶಚಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ಅರುಂಧತಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು, ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು, ಲೋಪಾಮುದ್ರೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು, ಸುಕನ್ಯೆ ಚ್ಯವನನನ್ನು, ಸಾವಿತ್ರಿ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು, ಶ್ರೀಮತಿ ಕಪಿಲನನ್ನು, ಮದಯಂತಿ ಸೌದಾಸನನ್ನು, ಕೇಶಿನಿ ಸಗರನನ್ನು, ಭೀಮನ ಮಗಳಾದ ದಮಯಂತಿ ನೈಷಧನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಂತೆ, ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನೆಂಬ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು.’ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ವಿವಿಧ — ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ರಾಜರು; ಕೆಲವು ಪತಿಗಳು ವೃದ್ಧರು (ಚ್ಯವನ), ಕೆಲವರು ದುರ್ದಶೆಗೀಡಾದವರು (ನಳ, ಸತ್ಯವಂತ, ಸೌದಾಸ); ಆದರೂ ಪತ್ನಿಯರು ಅನುವ್ರತೆಯರೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಮನು ದೀನ, ರಾಜ್ಯಹೀನ’ ಎಂಬ ತರ್ಕ ನಿರರ್ಥಕ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾಗಿ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಭರ್ತ್ಸಿಸಿದರು — ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣೀರು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲ, ದುಃಖದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಅವಳ ಮಾತಾದರೋ ನಿಶ್ಚಲ. ‘ಕಾಮಂ ಖಾದತ’ (ಬೇಕಾದರೆ ತಿನ್ನಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಮರಣವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಲೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಅಂಗ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗುರುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು — ಪತಿ ಕೇವಲ ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಹೌದು. ಸುವರ್ಚಲೆಯ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಕವಿಯು ಮತ್ತೆ ಓದುಗನಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ಇದನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ಕೆರಳಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಜೋತುಬಿದ್ದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ನೆಕ್ಕಿಕೊಂಡರು — ತುಟಿ ನೆಕ್ಕುವುದು ತಿನ್ನುವ ಬಯಕೆಯ ಭಯಾನಕ ಚಿಹ್ನೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಅವರು ಬೇಗನೆ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ‘ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ’ ಎಂದರು. ಭೀಕರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರಾಂಗಿ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅದೇ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಡಗಿದ್ದನೋ ಅದರ ಬಳಿಗೆ. ಈ ಸಂಯೋಗ ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ — ಸೀತೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹನುಮಂತನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆ ಆ ಶಿಂಶಪೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಿಂತಳು. ಕೃಶಳಾದ, ದೀನವದನೆಯಾದ, ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ಭೀಕರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಭರ್ತ್ಸಿಸಿದರು. ‘ಭೀಮಾಭೀ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ‘ಭೀಮಾಭಿಃ’ (ಭೀಕರರಿಂದ) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲೂ ‘ಭೀಮಾಭೀ’ ಎಂದೇ ಇದೆ. ಶಿಂಶಪೆಯ ಕೆಳಗೆ ಸೀತೆಯ ಆಗಮನ ಹನುಮಂತನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಅವಳು ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಮಗು ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸರಿಯುವಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾನೆ — ಸಮಯ ಒದಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಶ್ವಧಾನ್’ (ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಶಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೃತಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಷ್ಪಮಪಮಾರ್ಜಂತೀ’ (ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಕರುಣಾಜನಕ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಎದುರು ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಬಾರದೆಂದು ಅವಳು ಅಳುವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಧೈರ್ಯ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆ — ಕೃಶೆ, ದೀನವದನೆ, ಮಲಿನವಸ್ತ್ರೆ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆವೇಶ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಸೀತೆ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾಳೆ — ಕಥೆಯ ಗತಿ ಹನುಮಂತನ ಸಂವಾದದತ್ತ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಮುಖಭಾವದ, ಕರಾಳಳಾದ, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ವಿನತೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೀತೆ, ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಇಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದು ಸಾಕು; ಭದ್ರೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅತಿಯಾದುದು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.’ ‘ಅತಿಯಾದುದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವರ್ಜಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ಮಾನವರ ವಿಧಿಯನ್ನು (ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು) ಪಾಲಿಸಿದೆ; ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆಯೂ ಮಾಡು.’ ‘ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು — ದೇವೇಶನಾದ ವಾಸವನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಶತ್ರುಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸುವವನನ್ನು.’ ‘ಕುಶಲನಾದ, ತ್ಯಾಗಶೀಲನಾದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ರಾವಣನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಮಾನವನೂ ದೀನನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ತೊರೆದು.’ ‘ವೈದೇಹಿ, ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಇಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಒಡತಿಯಾಗು.’ ‘ಸುಂದರಿಯೇ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಸ್ವಾಹೆಯಂತೆ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶಚಿಯಂತೆ ಆಗು; ದೀನನಾದ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ರಾಮನಿಂದ ನಿನಗೇನು?’ ‘ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇವೆ.’ ವಿನತೆಯ ಮಾತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಧುರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರ — ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸಾಮದಿಂದ ದಂಡದತ್ತ ಗತಿ. ‘ಗತಾಯುಷಾ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಮರಣವನ್ನೂ ಊಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ 23.2ರಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ರಾಂತಮಾಪತಂತಂ ಚ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನೂ ಧಾವಿಸುವವನನ್ನೂ), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ರಾಂತಂ ರೂಪವಂತಂ ಚ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನೂ ರೂಪವಂತನನ್ನೂ). ರಾವಣನ ‘ಕುಶಲ, ತ್ಯಾಗಶೀಲ, ಪ್ರಿಯವಾದಿ’ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಅವು ನಿರರ್ಥಕ. ವಿನತೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ‘ಮಾನವರ ವಿಧಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು, ಉಪಹಾಸವೂ ಹೌದು. ‘ಅತಿಯಾದುದು ವಿಪತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ತರ್ಕ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ದೋಷವೆಂದಲ್ಲ, ಅತಿರೇಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಕಾರ; ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಹೆ ಶಚಿಯರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಸೀತೆಯದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಲೆಗೆ ಉತ್ತರದಂತಿವೆ — ಸೀತೆ ಶಚಿಯನ್ನು ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿದ್ದಳು, ವಿನತೆ ಅವಳನ್ನೇ ಇಂದ್ರನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪಾಲುದಾರಳು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ‘ಇಂದಿನಿಂದ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಧಿಪತ್ಯದ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಘೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನತೆಯ ರೂಪವರ್ಣನೆ — ಕರಾಳೆ, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳು, ಕೋಪಗೊಂಡ ಮುಖದವಳು — ಅವಳ ಮಾತಿನ ಮಾಧುರ್ಯ ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಸ್ತನಗಳ ವಿಕಟೆ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನೆತ್ತಿ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ, ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಅನುಚಿತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕನಿಕರದಿಂದಲೂ ಮೃದುತ್ವದಿಂದಲೂ ನಾವು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.’ ‘ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ನಮ್ಮ ಹಿತವಾದ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ, ರಾವಣನ ಘೋರ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನೀನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ನಮ್ಮಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಂದರನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ; ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು.’ ‘ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದ್ದು ಸಾಕು, ಅನರ್ಥಕವಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು; ನಿತ್ಯದ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಹೊಂದು.’ ‘ಸೀತೆ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೊಡನೆ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸು; ಭೀರುವೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಯೌವನ ಅಸ್ಥಿರವಾದುದೆಂಬುದು ನಮಗೆ ಗೊತ್ತು.’ ‘ನಿನ್ನ ಯೌವನ ಕಳೆಯುವ ಮುನ್ನವೇ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆ.’ ‘ಮದಿರೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೊಡನೆ ರಮ್ಯವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲೂ ಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸು; ದೇವಿ, ಸುಂದರಿ, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುವರು.’ ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ವಿಕಟೆಯ ತರ್ಕ ಮೂರು ಬಗೆ — ಅಸಹಾಯತೆ (ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ, ಇಂದ್ರನೂ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ), ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಭಕ್ಷಣೆಯ ಭಯ. ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ತರ್ಕವನ್ನು ರಾವಣನೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದನು; ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ನಮ್ಮಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ದ್ವಂದ್ವಾರ್ಥಕ — ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಹೌದು, ಸೆರೆಮನೆಯ ಕಾವಲೂ ಹೌದು. ‘ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು’ ಎಂಬ ಪಾದ ವಿನತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಇತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳು ಏಕರೂಪ, ಕೇವಲ ಬೆದರಿಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಟೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯೆತ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕನಿಕರದಿಂದಲೂ ಮೃದುತ್ವದಿಂದಲೂ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ತನ್ನ ದಯೆಯ ಅಭಿಮಾನ — ತಿನ್ನುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಸುವವಳೇ ತನ್ನನ್ನು ಮೃದುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಈ ವಿರೋಧ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ‘ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರವೇ ಅವಳ ಸೆರೆಮನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರ; ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಅದೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ವಿಕಟೆಯ ಮಾತು ರಾವಣನ ಭಾಷಣದ ಚಿಕ್ಕ ಅನುಕರಣೆಯಂತಿದೆ — ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು. ‘ಪುರಂದರನೂ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಗರ್ವವೂ ವ್ಯರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿ. ‘ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಬೆದರಿಕೆ ರಾವಣನ ‘ಬೆಳಗಿನ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಕಟೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ…’ ಅನಂತರ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಚಂಡೋದರಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ದೊಡ್ಡ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುವ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳ, ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇವಳನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ಈ ಮಹಾ ದೌರ್ಹೃದ (ಬಯಕೆ) ಹುಟ್ಟಿದೆ — ಇವಳ ಯಕೃತ್ತನ್ನೂ ಪ್ಲೀಹವನ್ನೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯನ್ನೂ, ನರಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಹೃದಯವನ್ನೂ, ಅಂಗಗಳನ್ನೂ, ತಲೆಯನ್ನೂ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಘಸೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಈ ಕ್ರೂರಳ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಸುಕೋಣ, ಏಕೆ ಕುಳಿತಿದ್ದೇವೆ? ಅನಂತರ ರಾಜನಿಗೆ — ಆ ಮಾನವಿ ಸತ್ತಳು — ಎಂದು ನಿವೇದಿಸೋಣ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ, ಅವನು ‘ತಿನ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.’ ಅನಂತರ ಅಜಾಮುಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇವಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮಾನವಾದ ಪಿಂಡಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ; ಅನಂತರ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳೋಣ; ಜಗಳ ನನಗೆ ಹಿಡಿಸದು. ಬೇಗನೆ ಪಾನೀಯವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ತನ್ನಿ.’ ಅನಂತರ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಜಾಮುಖಿ ಹೇಳಿದುದೇ ನನಗೂ ಹಿಡಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ಶೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಸುರೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತನ್ನಿ; ಮಾನವಮಾಂಸವನ್ನು ಸವಿದು ಅನಂತರ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ಬಳಿ ನರ್ತಿಸೋಣ.’ ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಲಂಕೆಯ ದೇವೀಸ್ಥಾನ — ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭಿಲಾದೇವಿಯ ಎದುರು ನೃತ್ಯ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಆ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅತ್ತಳು — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ — 38ರಿಂದ 47ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಿಂದಿನ ವಕ್ತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಸ ವಕ್ತ್ರಿಯ ಆರಂಭವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯ 37½, 38½ ಮೊದಲಾದ ಭಿನ್ನಾಂಕಗಳು ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಹಂಚಿಕೆ, ಪಾನ, ನೃತ್ಯ, ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಹಿಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲೂ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು, ಅದು ಈಗ ಒಡೆದಿದೆ — ಆದರೆ ಅವಳ ರೋದನ ನಿಶ್ಚಯದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದುಃಖದ ಉದ್ಗಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ಚಂಡೋದರಿಯ ‘ದೌರ್ಹೃದ’ ಎಂಬ ಪದ ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂಥದು, ಇಲ್ಲಿ ಬೀಭತ್ಸರಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪ್ರಘಸೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಇಚ್ಛೆಗಿಂತ ಅವಳ ಹಸಿವೇ ಪ್ರಬಲ, ಸುಳ್ಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲೂ ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ಅಜಾಮುಖಿಯ ‘ಸಮಾನವಾದ ಪಿಂಡಗಳು’, ‘ಜಗಳ ಹಿಡಿಸದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಕಲಹದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಆರು ಬಗೆಯ ಭಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಸುರಾಪಾನದ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ವಿಲಾಸದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುರಸುತೋಪಮಾ’ (ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳು) ಎಂಬ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮನಾದ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿರೂಪತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ