॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 25ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತಾವಿಲಾಪ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತಿನ ನಿರಾಕರಣೆ, ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯ ನಡುಕ, ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ದುರ್ಲಭವೆಂಬ ವಿಲಾಪ, ಪರಾಧೀನ ಜೀವನದ ನಿಂದೆ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕಠಿಣವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆ ಅತ್ತಳು. ಅವರು ಸೌಮ್ಯರಲ್ಲದವರು, ಅವರ ಮಾತು ನಿರ್ದಯವಾದದ್ದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಮಾನವಕನ್ಯೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ. ನೀವು ಬಯಸಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನಿ, ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸುಗಳ ಏಕಕಾಲದ ದರ್ಶನ — ಕಂಠ ಗದ್ಗದವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿಶ್ಚಯ ಅಚಲ. ‘ಮನಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಈ ಮಾತು ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ — ಅವಳು ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಧರ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾಮಂ ಖಾದತ’ (ಬೇಕಾದರೆ ತಿನ್ನಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಬೆದರಿಕೆಗೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಅವಳ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಆ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲೇ ಅವಳ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದೃಢತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಮಾನವತ್ವ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ಎಂಬ ಎರಡು ಜಾತಿಗಳ ಭೇದವನ್ನೂ ಅವಳು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ, ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಸೀತೆ ರಾವಣನಿಂದ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳಂತೆ ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ತೋಳಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಳು, ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವವಳಂತೆ ಮುದುರಿಕೊಂಡಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವಿಶಾಲವಾದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದವಳಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಕಣ್ಣೀರಿನ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಶೋಕದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡ ಉರುಳುವಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಅವಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು; ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಳು. ಅವಳ ಉದ್ದವಾದ ದಟ್ಟವಾದ ಜಡೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಹರಿದಾಡುವ ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆ, ಬಾಳೆ, ಹೆಣ್ಣುಹಾವು ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಭಯಾರ್ತಳಾದ ಒಬ್ಬಳದೇ ಅವಸ್ಥೆಯ ಬೇರೆಬೇರೆ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯ, ಪತನ, ನಡುಕ. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕೊಂಬೆ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಸ್ತನಗಳ ಅಭಿಷೇಕ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಅವಿರತ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಭರ್ತ್ಸನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುರಸುತೋಪಮಾ’ (ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಈಗಿನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯ ವೈಷಮ್ಯ ಇನ್ನೂ ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಚೇತನ ಕುಂದಿದ ಮೈಥಿಲಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು, ವಿಲಾಪಿಸಿದಳು. ‘ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹಾ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಹಾ ಸುಮಿತ್ರೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸ್ತ್ರೀಗಾಗಲೀ ಪುರುಷನಿಗಾಗಲೀ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ದುರ್ಲಭ ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುವ ಈ ಲೋಕಪ್ರವಾದ ಸತ್ಯವೇ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಗಾಳಿಯ ರಭಸದಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಭಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯಳಾದ, ದೀನಳಾದ ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಾಲದ ನಿಯಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಅತ್ತೆಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಅವಳ ಕುಟುಂಬಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ತುಂಬಿದ ದೋಣಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭಾರದ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ (ಅನಾಥೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿದೆ — ನಾಥನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವಳು ಅನಾಥೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಕಾಲದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಒಂದು ಭಾರದಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಾನು ನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ದಡದಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಾವರೆದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸಿಂಹದ ಪರಾಕ್ರಮದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಕೃತಜ್ಞನಾದ, ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ನನ್ನ ನಾಥನನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು. ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಗಲಿದ ನನಗೆ ಜೀವನವೆಂಬುದು, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಸವಿದ ಮೇಲೆ ಬದುಕುವಂತೆ, ದುರ್ಲಭ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರೂಪ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಮಧುರ ಮಾತು. ನೀರಿನಿಂದ ಸವೆಯುತ್ತಿರುವ ದಡ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಕ್ಷಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಅವಳ ಜೀವನದ ಆಧಾರ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಧನ್ಯರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಂಚಿತಳಾದವಳ ಆರ್ತಿ. ವಿಷದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮವಿರಹವು ಪ್ರಾಣಹರ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಯಾರೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅವಳಿಗೆ ಜೀವನ ಅಸಾಧ್ಯ. ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಾ’ (ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಂತಹ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅದರಿಂದ ಈ ಘೋರವಾದ, ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಮಹಾದುಃಖ ಒದಗಿದೆ? ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ನನಗೆ ರಾಮನು ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಾನವಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ಪರಾಧೀನತೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ — ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಜೀವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತದೆ — ಭಾರತೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದುದರ ಫಲ. ಮರಣವೂ ಪರಾಧೀನಳ ಕೈಯಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದುಃಖದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಮರಣೇಚ್ಛೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು. ‘ರಕ್ಷಂತ್ಯಾ’ (ಕಾವಲಿಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ‘ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’, ಆದರೆ ಆ ರಕ್ಷಣೆ ಬಂಧನವೇ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಧಿಕ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಅವಳ ನಿರ್ವೇದದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಮಾನವಜೀವನದ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ