ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಕರುಣವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ನಿಶ್ಚಯ
ಉನ್ಮತ್ತೆಯಂತೆ ವಿಲಪಿಸುವ ಸೀತೆ, ರಾವಣನ ತಿರಸ್ಕಾರ, ರಾಮನು ಬಾರದಿರುವುದರ ಕಾರಣದ ಚಿಂತನೆ, ಲಂಕೆಯ ವಿನಾಶದ ಭವಿಷ್ಯಕಥನ, ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ ಆ ಬಾಲೆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಉನ್ಮತ್ತೆಯಂತೆ, ಪ್ರಮತ್ತೆಯಂತೆ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತೆಯಂತೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಎಳೆಯ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ತೊಳಲಾಡಿದಳು. ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಉನ್ಮಾದದಂತೆ, ಪ್ರಮಾದದಂತೆ, ಭ್ರಮೆಯಂತೆ, ಬಾಲೆಯ ಚೇಷ್ಟೆಯಂತೆ. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಘವನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ್ದಾಗ ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಹೊತ್ತು ತಂದನು.’ ‘ಪ್ರಮತ್ತ’ (ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಮಾರೀಚಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಹೋದ ಪ್ರಸಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಈಗ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಜೀವನದಿಂದಾಗಲಿ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಾಗಲಿ, ಆಭರಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಧನವನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನು ಆಮಿಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ಕ್ರೋಶತೀ ಬಲಾತ್’ (ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವಳ ಅಪಹರಣದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ‘ಬಾಲಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯೂ ಕೋಮಲತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣೀರು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆ, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಟ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಅವಳ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಜೀವಿತುಂ ನ ಉತ್ಸಹೇ’ (ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವಿನ ವಾಸವೇ ಅವಳಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ.
‘ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವು ಕಲ್ಲಿನ ಸಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು, ಇಲ್ಲವೆ ಜರೆಮರಣಗಳಿಲ್ಲದುದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಅದು ಒಡೆದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಪಾಪದ ಬದುಕನ್ನು ಬದುಕುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಅನಾರ್ಯೆಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಆದ ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಜೀವನವನ್ನು ಅವಳು ಪಾಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಎಡಗಾಲಿನಿಂದಲೂ ಮುಟ್ಟಲಾರೆ; ಇನ್ನು ನಿಂದ್ಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವನಿಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಅರ್ಥವೂ ತಿಳಿಯದು, ತನ್ನನ್ನೂ ಅರಿಯನು, ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ಅರಿಯನು; ತನ್ನ ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಾಚಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಚೂರುಚೂರಾದರೂ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಧಗಧಗಿಸುವಂತೆ ಉರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ನಾನು ರಾವಣನ ಬಳಿ ಸಾರುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಮ್ಮ ಈ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಲಾಪದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಎಂದು ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಕ್ರಮವು ಕತ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಸುಡುವವರೆಗೆ ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಡಗಾಲು ಅತ್ಯಂತ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ತಿರಸ್ಕಾರದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅಸತೀ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಅವಳ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪತಿವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನೇ ಅವಳು ಅಪರಾಧವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಉತ್ಕರ್ಷ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ಅವಳು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ನಿಂದೆ.
‘ರಾಘವನು ಪ್ರಖ್ಯಾತನು, ಪ್ರಾಜ್ಞನು, ಕೃತಜ್ಞನು, ದಯಾಳುವು, ಸದಾಚಾರಿಯು; ಆದರೂ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ದಯನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನ ಪತಿಯಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಖಂಡಿತ ಸಮರ್ಥನು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿರಾಧನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ?’ ಅವಳೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೇ ಇರಬಹುದು; ಆದರೆ ರಾಘವನ ಬಾಣಗಳ ಗತಿಗೆ ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇರದು. ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಾರದಿರಲು ಕಾರಣವೇನು? ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಆ ತೇಜಸ್ವಿಯು ಈ ಅವಮಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತರ್ಕವು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರವೂ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳು — ಜನಸ್ಥಾನದ ವಿಜಯ, ವಿರಾಧವಧೆ — ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ರಾವಣನು ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಬಲದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು. ‘ನಿರನುಕ್ರೋಶ’ (ನಿರ್ದಯ) ಎಂಬ ಶಂಕೆಯೂ ‘ಮದ್ಭಾಗ್ಯಸಂಕ್ಷಯಾತ್’ (ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೃದುವಾಗಿದೆ — ದೋಷ ರಾಮನದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯದ್ದೇ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಮಾಂ ಕಿಂ ನಾಭಿಪದ್ಯತೇ’ (ಅವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳೇ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ವಿರಾಧನ ಹೆಸರು ಅವಳ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ಹಿಂದೆ ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದನು, ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಆಶೆ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದುದು, ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ.
‘ನಾನು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದು, ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಂತ ಆ ಜಟಾಯು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವೂ ಸಾಹಸವೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿದರೆ, ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಇಂದೇ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದುದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು; ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನೂ ಸುಡುವನು, ನೀಚನಾದ ರಾವಣನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಸರನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವನು. ಆಗ ನಾಥರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ, ನಾನೀಗ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಮತ್ತೆ ರೋದನ ಕೇಳಿಬರುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ಲಂಕೆಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುವನು; ಅವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಶತ್ರು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬೀದಿಗಳುಳ್ಳ, ಹದ್ದುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆಯು ಬಹುಬೇಗನೆ ಸ್ಮಶಾನದಂತಾಗುವುದು.’ ‘ಬಹುಬೇಗನೆ ನಾನು ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು; ನೀವು ಹಿಡಿದಿರುವ ಈ ಕೆಟ್ಟ ದಾರಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವು ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಲಾಪವು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಭಾವವಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊಟ್ಟ ದುಃಖವು ಅವರಿಗೇ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು. ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆ, ಹದ್ದುಗಳ ಹಿಂಡು ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಸ್ಮಶಾನರೂಪವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಾಣಿ ಶಾಪದಂತಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಯಮದ ಘೋಷಣೆಯಂತಿದೆ — ಅಧರ್ಮದ ಫಲ ನಿಶ್ಚಿತ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಶತ್ರು ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗಿರುವ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಟಾಯುವಿನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೀತೆಯು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಿತು.
‘ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಅಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆಯೆಂದರೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಅದು ಬಹುಬೇಗನೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗುವುದು. ಪಾಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹತನಾದಾಗ, ದುರ್ಜಯವಾದ ಲಂಕೆಯೂ ವಿಧವೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಬಾಡಿಹೋಗುವುದು. ಪುಣ್ಯೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಪುರಿಯೂ ಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅಂಗನೆಯಂತಾಗುವುದು. ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಕನ್ಯೆಯರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುವೆನು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಲಂಕೆಯು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬೆಳಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹತರಾದುದಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ನಗರಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ, ರಾಜನು ಅವಳ ಪತಿಯಂತೆ. ಸೀತೆ ತಾನೇ ಪತಿವಿಯೋಗಿನಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಅವಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲಳು, ಅದನ್ನೇ ಲಂಕೆಯ ಭವಿಷ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ನಿಬಂಧನೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ — ‘ಕೆಂಪುಕಡೆಗಣ್ಣುಳ್ಳ ಆ ಶೂರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ತಿಳಿದರೆ ಮಾತ್ರ.’ ಹೀಗೆ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯು ಮತ್ತೆ ‘ಆದರೆ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಆಶೆಯೂ ನಿರಾಶೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಹತದ್ಯೋತಾ’ (ಬೆಳಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದವು ದೀಪಗಳ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಪುಣ್ಯೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ‘ರಕ್ತಾಂತಲೋಚನ’ (ಕೆಂಪುಕಡೆಗಣ್ಣುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಕ್ರೋಧದ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದ ಚಿಹ್ನೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ರೋದನ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕೇಳಿಬರಲಿದೆ.
‘ಕ್ರೂರನೂ ಅಧಮನೂ ಆದ ಈ ರಾವಣನು ನನಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಗಡುವಿನ ಕಾಲ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ಆ ದುಷ್ಟನು ನನಗಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದ ಮೃತ್ಯು ಅದೇ. ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದ ನೈರ್ಋತರು ಪಾಪಕಾರಿಗಳು. ಅಧರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ಈಗ ಮಹಾ ಉತ್ಪಾತ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಧರ್ಮವನ್ನರಿಯರು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಬೆಳಗಿನ ಉಪಾಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಕೆಂಪುಕಡೆಗಣ್ಣುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ನಾನು ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ವೈವಸ್ವತದೇವನನ್ನು ಕಾಣುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೊಟ್ಟ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಪ್ರಾತರಾಶ’ (ಬೆಳಗಿನ ಉಪಾಹಾರ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನ ಆಹಾರದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದವರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ದೋಷವೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈವಸ್ವತನು ಯಮ; ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಮನ ದರ್ಶನ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆರ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಮಹೋತ್ಪಾತ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮವೇ ಅವನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಮರಣವು ಸಮೀಪಿಸಿರುವಾಗಲೂ ಅವಳ ಚಿಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವುದರ ಕುರಿತೇ.
‘ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ಬದುಕಿರುವುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ? ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಆ ವೀರನು ಇಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬೇಕು. ನನ್ನ ವೀರನಾದ ರಾಜೀವಲೋಚನ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮಋಷಿಗಳು ಧನ್ಯರು.’ ಅನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಶಂಕೆ — ‘ಅಥವಾ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೋ ಏನೋ. ಕಣ್ಣೆದುರಿಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಪ್ರೀತಿ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದವರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲ — ಆದರೆ ಕೃತಘ್ನರು ಮಾತ್ರ ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನು ನಾಶಮಾಡನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಥವಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಏನಾದರೂ ಅವಗುಣಗಳಿವೆಯೋ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆಯೋ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನಾನು ಅಗಲಿರುವೆನಲ್ಲ! ಕಳಂಕರಹಿತ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವುಳ್ಳ, ಶೂರನಾದ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನನಗೆ ಸಾಯುವುದೇ ಲೇಸು.’ ‘ಅಥವಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಗಡ್ಡೆಗೆಣಸು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ವನಚಾರಿಗಳಾದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಮುನಿಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಮೋಸದಿಂದ ಆ ಶೂರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಿಸಿರಬಹುದು.’ ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಶಯಗಳ ಸರಣಿ — ಮರಣ, ಮರೆವು, ತನ್ನ ದೋಷ, ವೈರಾಗ್ಯ, ವಧೆ — ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ತೊಳಲಾಟವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಶಯಕ್ಕೂ ಅವಳು ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಘ್ನರು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಅವಳ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ಮುನಿವೃತ್ತಿಯ ಶಂಕೆಯೂ ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ — ರಾಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವ — ಅವಳ ನಿರಾಶೆಯ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ‘ಧನ್ಯಾಃ’ (ಧನ್ಯರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮದರ್ಶನವನ್ನೇ ಪರಮ ಭಾಗ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಪ್ರೇಮದ ಪರಿಚಾಯಕ. ‘ಮೂಲಫಲಾಶನೌ ನ್ಯಸ್ತಶಸ್ತ್ರೌ’ (ಗಡ್ಡೆಗೆಣಸು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಇಲ್ಲದ ವನವಾಸದ ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೋಸದಿಂದ ವಧೆ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶಂಕೆಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಕಪಟವನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾಳೆ.
‘ಇಂತಹ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಮೇರೆಮೀರಿದ ಈ ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಮೃತ್ಯು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸತ್ಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ, ಜಿತಾತ್ಮರಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಗಳು ಧನ್ಯರು. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯದಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗದು, ಅಪ್ರಿಯದಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದೂ ಆಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಅವೆರಡರಿಂದಲೂ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ವೈರಾಗ್ಯದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದವನಿಗೆ ಅದರ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳು ತಾನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಅವಳು ತಲುಪಲಾರಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಪ್ರಿಯ ರಾಮನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪಾಪಿಯಾದ ರಾವಣನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿರುವ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು.’ ‘ತ್ಯಕ್ತಾ’ (ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಪರಮ ವೇದನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿಂದೆ ಅವಳೇ ‘ರಾಮನು ನಾಶಮಾಡನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದು ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನದ ಅನಂತರ, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿದೆ. ವಿಲಾಪದ ಈ ದೀರ್ಘರೂಪವು ಸೀತೆಯ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ‘ರಾವಣನ ವಶದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇರಲಾರೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅವಳು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ. ‘ಗತಾ ವಶಮ್’ (ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದವಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವಳ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಪರವಶ್ಯತಾ’ (ಪರಾಧೀನತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥