ಸರ್ಗ
ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನ
ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೋಧ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನಕಥನ — ರಾಮನ ವಿಜಯ, ರಾವಣನ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ, ವಿಭೀಷಣನ ಉತ್ಕರ್ಷ, ಸೀತೆಯ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು
ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಘೋರವಾಗಿ ನುಡಿಯಲು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಹೋದರು. ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಇತರರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಅರ್ಥದ, ಅನರ್ಥಕರವಾದ ಕಠಿಣ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರು — ‘ಅನಾರ್ಯಳೇ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯೇ, ಇಂದು ಈಗಲೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನಿನ್ನ ಈ ಮಾಂಸವನ್ನು ಮನಸೋ ಇಚ್ಛೆ ತಿನ್ನುವರು.’ ಆ ಅನಾರ್ಯೆಯರಿಂದ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಆಗತಾನೇ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ವೃದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅನಾರ್ಯೆಯರೇ, ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ನೀವು ತಿನ್ನಿರಿ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೀವು ತಿನ್ನಲಾರಿರಿ. ಅವಳು ಜನಕನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ. ಇಂದು ನಾನು ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಳಿವಿಗೂ ಇವಳ ಪತಿಯ ಏಳಿಗೆಗೂ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ.’ ತ್ರಿಜಟೆಯು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಸ್ವಪ್ನದ ತಾಜಾ ನೆನಪು. ‘ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಅವರತ್ತಲೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಜನಕನ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಜಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತ್ರಿಜಟೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದರೂ ವಿವೇಕಿನಿ; ಅವಳ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವು ಅನುಭವವನ್ನೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದ ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಅಳಿವು, ರಾಮನ ಏಳಿಗೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕವಿಯು ‘ಏಕಾರ್ಥಮ್ ಅನರ್ಥಾರ್ಥಮ್’ (ಒಂದೇ ಅರ್ಥದ, ಅನರ್ಥಕರವಾದ) ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದನ್ನು. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬಳು ವಿವೇಕಿನಿ ಇದ್ದಾಳೆ, ಅವಳು ಸ್ವಪ್ನದ ಬಲದಿಂದ ಇತರರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯವರಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಪ್ರವೇಶವು ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದ ಆಶೆಯ ಕಡೆಗೆ. ಸೀತೆ ಇನ್ನೂ ಮೌನಿ, ಕೇವಲ ಕೇಳುವವಳು; ಅವಳು ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡುವಳು. ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದ ಹೊಸತನವೂ, ಮುಂಜಾನೆ ಕಂಡ ಸ್ವಪ್ನವು ಬೇಗನೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ ಸ್ವಪ್ನ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕದ ನಂಬಿಕೆ.
ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಗೊಂಡು ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ರಾತ್ರಿ ನೀನು ಎಂತಹ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡೆ, ಹೇಳು.’ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು ಹೂಡಿದ, ದಂತನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ದಿವ್ಯ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಕುಳಿತು, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದನು. ಇಂದು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ ಸೀತೆಯು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ವೇತಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು, ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ, ರಾಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೆ ರಾಘವನು ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಮಹಾಗಜವನ್ನು ಏರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಜಾನಕಿಯ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಆನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅದರ ಹೆಗಲನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯು, ಪತಿಯ ತೊಡೆಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಆ ಕಮಲಲೋಚನೆ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಸವರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರೂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆಯೂ ಏರಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜವು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು. ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಎಂಟು ನೊಗಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು.’ ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ, ಆನೆಯನ್ನೇರುವುದು, ಪರ್ವತವನ್ನೇರುವುದು, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಸ್ಪರ್ಶ — ಇವು ಶುಭಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸವರುವುದು ರಾಜ್ಯಲಾಭದ ಸೂಚಕ — ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದರಾಜರ ‘ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ’ದಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ — ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ಪರ್ವತ — ಶುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಭೀತಾಃ’ (ಭಯಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸ್ವಪ್ನದ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವರು ಭಯಗೊಂಡರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೂ ಸ್ವಪ್ನಫಲಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟವರು. ದಂತದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಶ್ವೇತಪರ್ವತ, ಸಮುದ್ರ — ಎಲ್ಲವೂ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಚಿತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ರಾಜನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಸೀತೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದಾಳೆ — ಇದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದಿರುವಿಕೆಯ ಉಪಮೆ. ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಆನೆಯು ಇಂದ್ರನ ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆನೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು ಎಂಬುದು ಲಂಕಾವಿಜಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಹ್ನೆ. ಎಂಟು ನೊಗಗಳ ರಥಕ್ಕೆ ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೂಡಿರುವುದೂ ಶುಭವೇ. ಸ್ವಪ್ನದ ಈ ಭಾಗವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವತ, ಆಮೇಲೆ ಆನೆ, ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶ, ಕೊನೆಗೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಿತಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮಸೀತೆಯರ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿಲುಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಜಯವೂ ಹಂತಹಂತವಾಗಿಯೇ ಬರಲಿದೆ ಎಂಬಂತೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೃಶ್ಯವನ್ನೂ ‘ನಾನು ಕಂಡೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಅನಂತರ ಬೇರೊಂದೆಡೆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದವನಾಗಿ ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೋಡಿ ಹೊರಟನು. ಹೀಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು.’ ಅನಂತರ ತ್ರಿಜಟೆಯು ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪಾಪಿಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದಂತೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸುರಾಸುರರಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಇತರರಾಗಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು.’ ಪುಷ್ಪಕವು ರಾವಣನ ವಿಮಾನ; ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಏರಿದನು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ರಾಮನಿಗೆ ವರ್ಗವಾಗುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಿಕ್ಕು — ಮರಳುವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಸೂಚಕ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (18.2–22.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನವು ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷ್ಣುಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಪಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಧರ್ಮದ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ತಾನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪಾಪಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲದಂತೆ ಅಧರ್ಮಿಗಳು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಸ್ವಪ್ನವು ನೀತಿವಾಕ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕವು ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನದಾಗಿತ್ತು, ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನೇರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವನು, ಬಳಿಕ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರುವುದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಘಟನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪೂರ್ವದರ್ಶನ. ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಇರುವ ರಾಮ — ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಪರಿವಾರವು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
‘ರಾವಣನನ್ನೂ ನಾನು ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡವನಾಗಿ, ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆದವನಾಗಿ ಕಂಡೆನು; ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಮತ್ತನಾಗಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಕಣಗಿಲೆ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಇಂದು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡು ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ನಗುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕದಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಕತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಮತ್ತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಭಯದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ ಕತ್ತೆಯಿಂದ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಭಯಾರ್ತನಾಗಿ, ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ, ಹುಚ್ಚನಂತೆ ದಿಗಂಬರನಾಗಿ, ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ದುರ್ಗಂಧಮಯವಾದ, ಸಹಿಸಲಾಗದ, ಘೋರವಾದ, ಕತ್ತಲೆ ತುಂಬಿದ, ನರಕದಂತಿರುವ ಮಲದ ಕೆಸರನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟ ಅವನು ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಮಡುವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು; ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟ, ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ ಕಪ್ಪು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ದಶಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಯಮನ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಲೆ ಬೋಳಿಸುವುದು, ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ಕತ್ತೆಯನ್ನೇರುವುದು, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುವುದು — ಇವು ಮರಣದ ಸೂಚಕಗಳು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ಯಮನ ದಿಕ್ಕು. ಆ ಕಪ್ಪು ಹೆಣ್ಣು ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯೇ; ಅವಳು ಅವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಎಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ 22–28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರಾವಣನ ಪತನವು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಏರಲಿರುವ ವಿಮಾನದಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಗತಿಗಳು ಒಂದೇ ಪ್ರತೀಕದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಮದ್ಯ, ನಗ್ನತೆ, ಕೆಟ್ಟ ಮಾತು, ಮಲದ ಕೆಸರು — ಇವು ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ಮರಣವನ್ನಲ್ಲ, ರಾವಣನ ನೈತಿಕ ಪತನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಕತ್ತೆ ಅಶುಭ ವಾಹನ, ರಾಜನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಹೆಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವುದು — ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಎಳೆತಂದವನು ಹೆಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ಈ ಭಾಗದ ಉದ್ದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ — ರಾವಣನ ಪತನದ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಬರುತ್ತವೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅವಮಾನಕರ. ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಬೀಳುವುದು, ಕತ್ತೆಯಿಂದ ಬೀಳುವುದು, ಮಲದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು, ಕಪ್ಪು ಹೆಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವುದು — ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಪತನ. ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ಮಡು ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರ ದೃಶ್ಯ — ಸ್ವಪ್ನದ ಅಸಂಬದ್ಧತೆಯೇ ಅದರ ವಿಶೇಷತೆ.
‘ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ ನಾನು ಕಂಡೆನು. ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರೂ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆದಿದ್ದರು; ದಶಗ್ರೀವನು ಹಂದಿಯ ಮೇಲೆ, ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಮೊಸಳೆಯ ಮೇಲೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಒಂಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆಯೊಡನೆ, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಬಿಳಿಯ ಗಂಧವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡವನಾಗಿ ಕಂಡೆನು; ಶಂಖ ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ ನೃತ್ಯಗೀತಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಘೀಳಿಡುವ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ದಿವ್ಯಗಜವನ್ನೇರಿ ಅವನು ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ, ಗೀತವಾದ್ಯಗಳ ಸದ್ದು ತುಂಬಿದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯೂ ನಡೆಯಿತು.’ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಮನಂತೆಯೇ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ. ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವರು ಎಂಬ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಘಟನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಭೆ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೆಂಪು ವೇಷ — ಇದೂ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವರೂಪ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಶುಭ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಹಂದಿ, ಮೊಸಳೆ, ಒಂಟೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಾಹನಗಳು. ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಅದು ಉತ್ಕರ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆ. ಶಂಖದುಂದುಭಿಘೋಷ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗೀತಗಳು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ಒಬ್ಬನೇ ಬದುಕುಳಿಯುವನು, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವನು. ದೊಡ್ಡ ಸಭೆ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬುದು — ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾನಗೋಷ್ಠಿ — ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿತು; ಅದು ಅವರ ಕೊನೆಯ ಉತ್ಸವದಂತೆ, ಅದರ ಅನಂತರ ವಿನಾಶ. ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ವೇಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗತಿಯನ್ನೂ ಅವರು ಅನುಭವಿಸುವರು.
‘ಕುದುರೆ, ರಥ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ಗೋಪುರತೋರಣಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಾಮನ ದೂತನಾದ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರನೊಬ್ಬನು ಸುಟ್ಟನು ಎಂದು ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ಬೂದಿಯಿಂದ ಒಣಗಿ ಬರಡಾದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿದು ಮತ್ತರಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗಹಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಮೊದಲಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು.’ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ತನಗೇ ತಿಳಿಯದ ಮರ್ಮವುಳ್ಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ — ಆ ‘ರಾಮನ ದೂತನಾದ ವಾನರ’ ಹನುಮಂತನೇ; ಅವನು ಇದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವನು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು, ನಗು, ಸಗಣಿಯ ಮಡುವನ್ನು ಹೊಗುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಶುಭ ಸ್ವಪ್ನಲಕ್ಷಣಗಳು. ಕಥೆಯೊಳಗಿನ ವಿಡಂಬನೆ ಇದು — ಕೇಳುವವನೇ ಸ್ವಪ್ನದ ನಾಯಕ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ನಗರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದುದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಗು ಉನ್ಮಾದ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವನ್ನು ಹೊಗುವುದೂ ಮರಣಸೂಚಕ. ‘ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಗರಿಯೂ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲೇ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ದೂರ ಸರಿಯಿರಿ, ನೋಡಿರಿ — ರಾಘವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ತನಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ, ಬಹುಮಾನ್ಯಳಾದ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ಬೆದರಿಸಿದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ರಾಘವನು ಸಹಿಸನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೂರ ಮಾತುಗಳು ಸಾಕು, ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡೋಣ; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ — ಇದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ದುಃಖಿತಳಾದ ಯಾರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸ್ವಪ್ನವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೋ, ಅವಳು ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ನೀವು ಹೀಯಾಳಿಸಿದವಳಾದರೂ ಅವಳನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ; ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ರಾಘವನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಘೋರ ಭಯವು ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮೈಥಿಲಿಯು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಸಮರ್ಥಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ದಯಾಳುತ್ವದ ಸ್ತುತಿ; ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರ ಸೀತೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಳು — ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿವಕ್ಷಯಾ ಕಿಮ್’ (ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡಿ ಏನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ನಿರರ್ಥಕ ವಾದವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ರೋಚತೇ’ (ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಪ್ನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಭರ್ತ್ಸಿತಾಮಪಿ ಯಾಚಧ್ವಮ್’ — ಹಿಂದೆ ಯಾರನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದಿರೋ ಅವಳನ್ನೇ ಈಗ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ — ಈ ತಿರುವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಸಾದ ಅಗತ್ಯ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಮೈಥಿಲೀ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕುಲನಾಮದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ರಾಜಕುಲೀನತೆ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಶೀಲತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಇದಲ್ಲದೆ, ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿರೂಪಲಕ್ಷಣವನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಛಾಯೆಯ ಮಸುಕಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಇವಳಿಗೆ ದುಃಖವು ಒದಗಿದೆ ಎಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದ ಈ ದೇವಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ವೈದೇಹಿಯ ಉದ್ದೇಶಸಿದ್ಧಿಯೂ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಿನಾಶವೂ, ರಾಘವನ ವಿಜಯವೂ ಸಮೀಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ಇವಳು ಮಹಾಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಲಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿದೆ — ಕಮಲದಳದಂತೆ ನೀಳವಾದ ಇವಳ ಕಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣೆಯಾದ (ಸರಳಸ್ವಭಾವದ) ಇವಳ ಎಡತೋಳು ಒಂದೇ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಕೊಂಚ ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿರುವ ಅನುಪಮವಾದ ಇವಳ ಎಡತೊಡೆಯು ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ, ರಾಘವನು ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಕೊಂಬೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೂಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಪಕ್ಷಿಯೊಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ತಮ ಸಾಂತ್ವನದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ‘ಸುಸ್ವಾಗತ’ವೆಂಬಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಆಗ ಪತಿಯ ವಿಜಯದ ಸುದ್ದಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆಯಾದ ಬಾಲೆ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅದು ನಿಜವಾದರೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಶರಣು ನೀಡುವವಳಾಗುವೆನು.’ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುವುದು ಶುಭ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ — ಕಣ್ಣು, ತೋಳು, ತೊಡೆ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಯ ಮಧುರಸ್ವರವೂ ಶುಭಶಕುನ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉದಾರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ: ತನ್ನನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದವರಿಗೂ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸೀತೆಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಛಾಯೆಯ ಮಸುಕು, ಅಂದರೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಾಡುವಿಕೆ, ಭಾಗ್ಯದೋಷವಲ್ಲ. ಅವಳ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನವು ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ‘ಹ್ರೀಮತೀ’ (ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವಳ ಶಾಲೀನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭವೇಯಂ ಶರಣಂ ಹಿ ವಃ’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುವೆನು) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಕ್ಷಮಾಶೀಲತೆಯ ಉದ್ಘೋಷ; ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊಂಬೆಯ ಗೂಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಪಕ್ಷಿಯು ‘ಸುಸ್ವಾಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ — ಸ್ವಾಗತದ ಮಾತು ಪತಿಸಮಾಗಮದ ಸೂಚಕ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಶಕುನಗಳು ಸೇರಿ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಆಶೆಯಾಗಿ ಬದಲಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನಿರಾಶಳಾಗುವಳು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥