ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಉದ್ಯಮ
ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತೆಂಬ ಚಿಂತೆ, ಜಡೆಯಿಂದ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವ ಸಂಕಲ್ಪ, ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಪ್ರಿಯದಿಂದ ನೊಂದ ಸೀತೆಯು, ಕಾಡಿನಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಗಜರಾಜನ ಮರಿಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ನಡುಗಿದಳು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿ, ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೀರುವು, ನಿರ್ಜನವಾದ ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಎಳೆಯ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ — ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಮರಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಲಕಿ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ಮತ್ತು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವು ಆಶೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು; ಆದರೆ ರಾವಣನ ಹೀಯಾಳಿಕೆಯ ನೆನಪು ಮತ್ತೆ ಅವಳನ್ನು ಭಯದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಗೇಯತೆಯೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ‘ಬಾಲಾ’, ‘ಕನ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ಹೇಳುವುದು ಸತ್ಯವೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಹೀಯಾಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪುಣ್ಯಹೀನಳಾದ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ. ಸುಖವಿಲ್ಲದ, ಬಹುದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದುದು; ವಜ್ರದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಇಂದು ಅದು ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಅಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು; ದ್ವಿಜನು ದ್ವಿಜನಲ್ಲದವನಿಗೆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಡದಂತೆ, ನಾನು ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ. ಲೋಕನಾಥನಾದ ಅವನು ಬಾರದಿದ್ದರೆ, ಶಲ್ಯವೈದ್ಯನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂತೆ, ಅನಾರ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವನು. ದುಃಖಿತಳಾದ ನನಗೆ ಇದೇ ದುಃಖ — ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಬರಲಿವೆ ಎನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳೂ ಬೇಗನೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ — ರಾಜಾಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ವಧೆಗೆ ಗುರಿಯಾದ ಕಳ್ಳನಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆ ಬೇಗನೆ ಬರುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರದ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ಭಾವದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಹೃದಯ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತ್ರ; ಅನಧಿಕಾರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕೊಡಲಾಗದು. ‘ಶಲ್ಯಕೃಂತ’ ಎಂದರೆ ಶಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಕ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಳ್ಳನ ಉಪಮೆಯು ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಯಾತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ, ಕೇವಲ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ.
‘ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹಾ ಸುಮಿತ್ರೆ, ಹಾ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಹಾ ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರೇ — ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನಾನು ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ದೋಣಿಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಜೀವಿಯಿಂದ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಮಿಂಚಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಲನೇ; ಅದೇ ಆಗ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿತು; ಆಗ ಮೂಢಳಾದ ನಾನು ರಾಮನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ — ಆ ಇಬ್ಬರು ಆರ್ಯಪುತ್ರರನ್ನೂ — ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ. ಹಾ ಸತ್ಯವ್ರತನೇ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವೇ, ಹಾ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನೇ, ಹಾ ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿತನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದವನೇ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಮಾರೀಚನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೂಢತನವನ್ನೂ ನೆನೆದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಜಿಂಕೆ ಕಾಲನದೇ ರೂಪ ಎಂಬುದು ಅವಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ — ದೈವದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ. ‘ಜನನ್ಯಃ’ (ತಾಯಂದಿರೇ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನವು ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಹತವಾದ ಸಿಂಹಗಳೆಂಬ ಉಪಮೆಯು ಆಕಸ್ಮಿಕ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕ.
‘ಅನ್ಯ ದೇವತೆಯನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವುದು, ಕ್ಷಮೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯಮ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ — ನನ್ನ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೃತಘ್ನರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದಂತೆ ವಿಫಲವಾದವು. ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ ಈ ಧರ್ಮವು ವ್ಯರ್ಥ, ಈ ಏಕಪತಿನಿಷ್ಠೆ ನಿರರ್ಥಕ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೃಶಳಾಗಿ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ, ಮಿಲನದ ಆಶೆಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿಯಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ, ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿದ ನೀನು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ರಮಿಸುವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ರಾಮಾ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಾವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವಳು; ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯವಾದ ಈ ಧಿಕ್ಕಾರಯೋಗ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಶೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೂ ಅವಳು ಸಂಶಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಕೋಪವಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಅವನ ಸುಖವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿನಾಶಾಯ ನಿಬದ್ಧಭಾವಾ’ (ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಾವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ — ಪ್ರೇಮವೇ ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನನ್ಯದೇವತ್ವವೇ ಮೊದಲಾದ ಐದು ವ್ರತಗಳು ಪತಿವ್ರತೆಯ ಧರ್ಮದ ಸಾರ; ಅವು ನಿಷ್ಫಲವಾದವೆಂಬ ಚಿಂತೆ ಅವಳ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಇವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಜೀವನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ವಿಷದಿಂದಲೋ ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲೋ ನಾನು ಬೇಗನೆ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವಿಷವನ್ನಾಗಲಿ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಡುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಜಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ‘ಜಡೆಯಿಂದ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ನಾನು ಬೇಗನೆ ಯಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಳು. ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಮೃದುವಾದ ಅವಳು ಆ ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಳು. ರಾಮನನ್ನೂ ರಾಮನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶುಭಾಂಗಿಯ ಎದುರು ಆಗ ಶೋಕವನ್ನು ನೀಗುವ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುವ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಹಿಂದೆಯೂ ಫಲಿಸಿದ್ದ ಅನೇಕ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಜಡೆ — ರಾಮವಿಯೋಗದಿಂದ ಬಿಚ್ಚದೆ ಉಳಿದಿದ್ದುದು — ಅದೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಾಧನವಾಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಇದು ಕರುಣರಸದ ಪರಮಬಿಂದು. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಆಶೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ಲೋಕ (‘ಇತೀವ ಸೀತಾ ಬಹುಧಾ ವಿಲಪ್ಯ…’) ಇದೆ; ಅದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಈ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥