ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಶುಭಶಕುನಗಳು
ಎಡಗಣ್ಣು, ಎಡತೋಳು, ಎಡತೊಡೆಗಳ ಅದುರುವಿಕೆ, ವಸ್ತ್ರದ ಜಾರುವಿಕೆ, ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ
ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸೇವಕರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ, ಹಾಗೆ ಸ್ಥಿತಿಗೆಟ್ಟು ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಿಂದಾರಹಿತಳಾದ, ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಅತ್ಯಂತ ದೀನಮನಸ್ಕಳಾದ ಶುಭೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಬಂದು ಸೇರಿದವು. ಸುಂದರ ಕೇಶವುಳ್ಳ ಅವಳ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಕಪ್ಪು ಪಾಪೆ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಿಳಿಯ ಭಾಗವುಳ್ಳ ಎಡಗಣ್ಣು ಒಂದೇ, ಮೀನು ಬಡಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಅದುರಿತು. ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಕಪ್ಪು ಅಗರು ಮತ್ತು ಚಂದನಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಅನುಪಮನಾದ ಪ್ರಿಯನು ಬಹುಕಾಲ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ದುಂಡಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ ಅವಳ ಎಡತೋಳು ಬೇಗನೆ ಕಂಪಿಸಿತು. ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರಿದ್ದ ಎರಡು ತೊಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗಜೇಂದ್ರನ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿರುವ ಪುಷ್ಟವಾದ ಎಡತೊಡೆಯು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದುರುತ್ತಾ, ರಾಮನು ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿತ್ತು. ಅನುಪಮ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ, ಮೊಗ್ಗಿನ ತುದಿಯಂತಹ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ದೇಹದ ಅವಳು ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಸ್ವಲ್ಪ ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಅವಳ ಶುಭವಸ್ತ್ರವು ಕೊಂಚ ಜಾರಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುವುದು ಶುಭಫಲದಾಯಕ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ; ಕಣ್ಣು, ತೋಳು, ತೊಡೆ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಎಡ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರ ಜಾರುತ್ತದೆ — ಇದು ಪ್ರಿಯಸಮಾಗಮದ ಸೂಚಕ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆ ಹೇಳಿದುದು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮಂತನ ಸೇವಕರಂತೆ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಬಂದವು ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಶುಭದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೋಳಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬಹುಕಾಲ ಅದನ್ನು ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯು ಪ್ರೇಮದ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣಿನ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲು, ತೋಳಿನ ದುಂಡಗಿನತನ, ತೊಡೆಯ ಪುಷ್ಟತೆ, ಹಲ್ಲುಗಳ ಚೂಪಾದ ತುದಿ. ದುಃಖದಶೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳ ರೂಪವು ಕೆಟ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತು ಇದರಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇವುಗಳಿಂದಲೂ, ಹಿಂದೆಯೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಫಲಿಸಿದ್ದ ಇತರ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರೇರಿತಳಾದ ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಸೀತೆಯು, ಗಾಳಿಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಾಡಿ ನಾಶವಾದಂತಿದ್ದ ಬೀಜವು ಮಳೆಯಿಂದ ಮೊಳೆಯುವಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು. ತೊಂಡೆಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣು ಹುಬ್ಬು ಕೂದಲಿನಂಚುಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳ, ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಹಲ್ಲುಗಳ ಅವಳ ಮುಖವು ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗಿತು. ಶೋಕವು ನೀಗಿ, ಆಲಸ್ಯವು ತೊಲಗಿ, ಜ್ವರವು ಶಮನಗೊಂಡು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಆ ಆರ್ಯೆಯು, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಿಂದ ರಾತ್ರಿಯು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು — ಮಳೆಯಿಂದ ಒಣಬೀಜ, ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರ, ಚಂದ್ರೋದಯದ ರಾತ್ರಿ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಆಶೆಯೆಡೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಡೆಯಿಂದ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದವಳು ಈಗ ಜ್ವರ ಶಮನಗೊಂಡವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಚಿಕ್ಕ ಸರ್ಗವು ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಉದಾತ್ತ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಖದ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥