॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 30ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಹನುಮಂತನ ವಿಚಾರ

ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ, ಮಾತನಾಡದಿರುವುದರ ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವುದರ ದೋಷಗಳು, ಮನುಷ್ಯಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸುವ ನಿಶ್ಚಯ, ರಾಮಗುಣಕೀರ್ತನೆಯ ಉಪಾಯ

ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನೂ ಸೀತೆಯ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ನಂದನವನದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಯಂತೆ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ವಾನರನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಸಾವಿರಾರು, ಹತ್ತುಸಾವಿರಾರು ಕಪಿಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದೇನೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಜಿತನಾದ ಗೂಢಚಾರನಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದೇನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ, ಈ ನಗರಿ, ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೂತಧರ್ಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ನಗರದ ರಚನೆಯನ್ನೂ ರಾಜನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಗುಪ್ತಚರನಂತೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ಸಾವಿರಾರು, ಹತ್ತುಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನೊಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಅವಳು ದೊರಕಿದಳು — ಇದು ಅವನ ಸಂತೋಷ, ಗರ್ವವಲ್ಲ. ನಂದನವನದ ದೇವತೆಯ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಅಶೋಕವನದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು’ — ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನು ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಬುದ್ಧಿವಂತನ ಲಕ್ಷಣ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಯೋಗವೇ ಆದರ್ಶ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅವನು ಉಬ್ಬಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸ್ವಪ್ನದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಫಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಸಂವಾದ, ಬಾಹ್ಯ ಘಟನೆಯಿಲ್ಲ — ಕವಿಯು ದೂತನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೇಳುವಿಕೆಗೆ ಒಂದು ಫಲವೂ ಇದೆ — ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆತುರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

‘ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ, ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ದಯೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಮನ, ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದ, ದುಃಖದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿರುವ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಚೇತನವು ಕುಗ್ಗಿದ ಈ ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದೆ ನಾನು ಹೊರಟುಹೋದರೆ, ಆ ಹೋಗುವಿಕೆ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗುವುದು; ನಾನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಜಾನಕಿಯು ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಮುಖನಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಷ್ಟವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ನಾನು ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇನೆ. ಉಳಿದಿರುವ ಈ ರಾತ್ರಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯುವಳು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. “ಸೀತೆ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳು” ಎಂದು ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ, ಆ ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡದ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಏನು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿ? ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಆತುರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಲೂಬಹುದು. ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾದ ಅವನ ಆಗಮನವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾದು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಸಂತಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಇವಳನ್ನು ಇಂದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆಗೆ ಎರಡು ಮುಖಗಳು — ಸೀತೆಯ ಜೀವರಕ್ಷಣೆ, ರಾಮನ ಬಗೆಗಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ. ‘ರಾತ್ರಿಶೇಷ’ ಎಂಬ ಕಾಲದ ಸಂಕೋಚವು ಅವನ ಆತುರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೋಷಯುಕ್ತವಾದ ಹೋಗುವಿಕೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಚಾಯಕ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಸಿದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯವೂ ಅಪೂರ್ಣವೇ. ‘ರಾಮನು ಏನು ಕೇಳುವನು’ ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಅವನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದ ಆಗಮನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧೋದ್ಯಮವೆಲ್ಲವೂ ನಿರರ್ಥಕ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮೂರು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು — ಸೀತೆ, ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ — ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಉಪಾಯದ ಸಾರ — ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ನಿಧಾನವಾದ ಸಮಾಧಾನವು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ‘ಅಂತರ’ — ಅವರು ನಿದ್ರಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ — ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನಾದರೋ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ದೇಹದವನು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರ; ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವೆನು. ಆದರೆ ದ್ವಿಜನಂತೆ ಪರಿಷ್ಕೃತವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರೆ ಸೀತೆಯು ನನ್ನನ್ನು ರಾವಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮನುಷ್ಯಭಾಷೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಅನಿಂದಿತೆಯನ್ನು ನಾನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಚಾರವಿದೆ — ದ್ವಿಜರ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಣಿ ರಾವಣನದೂ ಹೌದು; ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಂಶದವನು, ವಿದ್ವಾಂಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನೆನಪನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು. ‘ಮಾನುಷಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತು) ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜನರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಾಕ್ಪಟುತ್ವ ಮತ್ತು ಕೇಳುಗನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ವಕ್ತೃವು ಕೇಳುಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿತನುಃ’ (ಅತಿ ಸಣ್ಣ ದೇಹದವನು) ಎಂಬುದು ತನ್ನ ಕಿರುರೂಪದ ಸ್ಮರಣೆ; ಅವನು ಮರದಲ್ಲಿ ಕಿರುರೂಪದಿಂದಲೇ ಅಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಭಾಷೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮುಖವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪರಿಷ್ಕೃತ ರೂಪ ದ್ವಿಜರದು, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರದು. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎರಡೂ ತಿಳಿದಿವೆ; ಇದು ಅವನ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಅವನ ವಾಕ್ಪಟುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದನು. ವಾನರನ ಬಾಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯಭಾಷೆಯೇ ತಾನಾಗಿ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅರ್ಥವತ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಮಾತಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ಮಧುರವಲ್ಲ, ಪ್ರಯೋಜನವುಳ್ಳದ್ದು. ಹೀಗೆ ಭಾಷೆಯ ಆಯ್ಕೆಯೂ ದೂತಕಾರ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗ, ಗೌಣ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

‘ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನೂ ಮಾತನ್ನೂ ಕಂಡು, ಮೊದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡಿರುವ ಆ ಜಾನಕಿಯು ಮತ್ತೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಳು. ಆಗ ಭಯಗೊಂಡ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಮನಸ್ವಿನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ರಾವಣನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸೀತೆ ಕೂಗಿದರೆ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಯಮನಂತೆ ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪು ಥಟ್ಟನೆ ಒಟ್ಟುಸೇರಬಹುದು. ಆಗ ವಿಕಾರಮುಖಿಯರಾದ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿನಿಯರು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ಮತ್ತು ಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಉತ್ತಮ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆ, ಉಪಕೊಂಬೆ, ಕಾಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಸಂಶಯಪಡಬಹುದು. ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ವಿಕಾರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕಿರುಚಬಹುದು. ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ನಿಯಮಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕರೆಯಬಹುದು. ಶೂಲ, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅವರು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಈ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗಬಹುದು. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಲಾರೆನು. ಅಥವಾ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕರು ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಡಿಯಬಹುದು; ಆಗ ಇವಳ ಉದ್ದೇಶವೂ ಈಡೇರದು, ನಾನೂ ಸೆರೆಯಾಗುವೆನು. ಅಥವಾ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅವರು ಈ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಹುದು; ಆಗ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಈ ಕಾರ್ಯವು ವಿಫಲವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಘಟನೆಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ಸೀತೆಯ ಭಯ, ಕೋಲಾಹಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆಗಮನ, ಸೈನ್ಯದ ಕರೆ, ಯುದ್ಧ, ಸೆರೆ, ಸೀತೆಯ ಹತ್ಯೆ. ಒಂದು ತಪ್ಪಿನ ಫಲ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ತನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ವಿಜಯವೂ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಪರಿಧಾವಂತಮ್’ (ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದವು ವಾನರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುವುದು. ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಅವನು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಚಿಂತನೆ ಹೇಡಿತನದ್ದಲ್ಲ, ದೂರದರ್ಶಿತ್ವದ ಫಲ; ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು — ಆದರೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದ ನಂತರವೇ, ಕಾರ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸ್ವಭಾವವೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಅವರು ವಿಕಾರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾವಣನ ಭವನದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅವನು ಮೊದಲೇ ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ; ಇದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಫಲ.

‘ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಗುಪ್ತವಾದ, ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕರೆ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬೇರೆ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಎಷ್ಟು ವಿಚಾರಿಸಿದರೂ, ನಾನು ಸತ್ತರೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲ ಅಂತಹ ವಾನರನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನೇ ಸರಿ; ಆದರೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಲಾರೆನು. ಯುದ್ಧಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತ, ಸಂಶಯ ನನಗೆ ಹಿಡಿಸದು; ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಾಜ್ಞನು ಸಂಶಯಾಸ್ಪದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು? ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದರೆ ನನ್ನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಾಗಬಹುದು; ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ — ರಾಮಸೀತೆಯರ ನಡುವೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸೇತುವೆ. ಯುದ್ಧದ ಫಲವು ಅನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು; ವೀರನಾದರೂ ವಿವೇಕಿ. ಎರಡೂ ಕಡೆ ದೋಷ — ಇದೇ ಅವನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಸ್ಥಿತಿ; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಷ್ಟಮಾರ್ಗ’ (ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ) ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳದ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯುದ್ಧಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತ’ ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿಯು ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವ — ಯುದ್ಧದ ಫಲ ಎಂದಿಗೂ ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗೆ ಒಡ್ಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಈ ವಿಚಾರವು ಅವನ ಬಲದೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ‘ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ವರಿಷ್ಠಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವನೊಬ್ಬನದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಜೀವನವು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಹಾನಿಯ ಭಯದಿಂದ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾತನಾಡಿದರೆ ದೋಷ, ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ’ — ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯ ದೋಷವು ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತದೆ: ಅಡಗಿದ ಸ್ಥಳದಿಂದಲೇ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು; ಇದರಿಂದ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಇಲ್ಲ, ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ನಿರಾಶೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

‘ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನನ್ನು ಸೇರಿದರೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಲಾಭನಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಆಗ ಶೋಭಿಸದು; ತಾವೇ ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ದೂತರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾರ್ಯವು ಹೇಗೆ ಕೆಡದಿರಬೇಕು, ನನಗೆ ಕಳವಳ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗದಿರಬೇಕು, ಸಮುದ್ರಲಂಘನವು ಹೇಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಬೇಕು? ಅವಳು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳುವಳು, ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗಗೊಳ್ಳದಿರುವಳು?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಮತಿವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು — ‘ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ, ಉತ್ತಮ ಬಂಧುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಬಂಧುವಿನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟಿರುವ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನ ಶುಭವಾದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ವಚನಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವಳಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವೆನು; ಸೀತೆಯು ನಂಬುವಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೊಂದಿಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಜಗತ್ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳ ನಡುವೆ ಕುಳಿತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಧುರವಾದ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೂತಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನು ಸಿದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತಾನೇ ಪಂಡಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಉಪಾಯ ಸರಳವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಆಗಿದೆ — ರಾಮನ ಹೆಸರೇ ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸದ ಕೀಲಿಕೈ. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸುವನು; ಇದರಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುವುದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಾಮಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯಂತಿದೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಕತ್ತಲೆ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನ ಕೈಸೇರಿದಾಗ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶ್ರದ್ಧಾಸ್ಯತಿ’ (ನಂಬುವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದೇ ಪ್ರಧಾನ. ಸೀತೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಯಾಮೃಗದಿಂದಲೂ ಸಂನ್ಯಾಸಿವೇಷದ ರಾವಣನಿಂದಲೂ ವಂಚಿತಳಾಗಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ‘ಸುಬಂಧುಮ್’ (ಉತ್ತಮ ಬಂಧು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅವನ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪದ್ಧತಿ — ಮೊದಲು ಕೇಳುವುದು, ಅನಂತರ ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಅನಂತರ ನಿರ್ಣಯ, ಕೊನೆಗೆ ಕರ್ಮ — ಇದು ಆದರ್ಶ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನ ಕ್ರಮ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜಗತಿಪತೇಃ ಪ್ರಮದಾಮ್’ (ಜಗತ್ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ಜಗತ್ಪತಿತ್ವವೂ, ‘ಅವಿತಥಮ್’ (ಸತ್ಯವಾದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯೂ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ — ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಮಧುರವಲ್ಲ, ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ