ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಾಮಕಥಾಕಥನ
ದಶರಥನ ಗುಣಗಳು, ರಾಮನ ವನಗಮನ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ, ವಾನರರ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ಸೀತೆಯ ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ
ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ — ಅಂದರೆ ಅವಳು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ — ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಉದ್ವೇಗಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಥೆ ರಾಮನ ತಂದೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು — ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನು, ಪುಣ್ಯಶೀಲನು, ಮಹಾಕೀರ್ತಿವಂತನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ. ಅವನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಗುಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮನು, ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಬಲದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನು. ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಒಲವು; ಅವನು ಕ್ಷುದ್ರನಲ್ಲ, ಕರುಣಾಳು, ದಯಾಳು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನು, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನು, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನು. ರಾಜರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ವಿಪುಲ ಸಂಪತ್ತಿನವನು, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ನಾಲ್ಕು ಕಡಲುಗಳ ಎಲ್ಲೆಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ತಾನು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದು ಇತರರಿಗೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಆಗಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಮೊದಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಮಗನ ಕಥೆಗೆ ಅಣಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಂಶವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಮಾತನಾಡುವವನು ತನ್ನ ಮಾವನ ಕುಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಮಧುರವಾದ, ಪರಿಚಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ಭಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದೂರವಾಗಬಹುದು. ರಾಜನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ತಪಸ್ಸು, ಬಲ, ದಯೆ, ಕೀರ್ತಿ — ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮಗನ ಗುಣಗಳ ಮೂಲವು ತಂದೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಈ ಶೈಲಿ ಪೌರಾಣಿಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ವಂಶ, ಅನಂತರ ನಾಯಕ.
ಆ ದಶರಥನ ಪ್ರಿಯನಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ತಾರಾಧಿಪನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು — ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರಮುಖನು — ರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ವಿಶೇಷಜ್ಞನು, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅವನು ತನ್ನ ನಡತೆಯ — ಸದಾಚಾರದ — ತನ್ನ ಜನರ, ಜೀವಲೋಕದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಿತಾ’ (ರಕ್ಷಕ) ಎಂಬ ಪದವು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಕ್ಷಕತ್ವವೇ ರಾಮನ ಪ್ರಧಾನ ಗುಣ ಎಂಬುದು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಆ ವೀರನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಂದ ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಅನೇಕ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರವನ್ನೂ ಖರದೂಷಣರ ಮರಣವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯ, ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾವಣನ ಅಸಹನೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದ ಮೂಲ ರಾಮನ ದೋಷವಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನ ಕ್ರೋಧ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಗೆ ವಿಸ್ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ನಿರ್ಜನ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಯಾರು ಎಂದು. ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪಾಲನೆ, ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನ ಸಹಗಮನ, ವನದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರ ನಿಗ್ರಹ — ಈ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳು ಮಾತನಾಡುವವನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲಳು.
ರಾವಣನು ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿ ಪಡೆದನು. ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೊರಟರು. ನಾನು ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿದೆನು. ‘ಯಾವ ರೂಪದ, ಯಾವ ಬಣ್ಣದ, ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವಳೆಂದು ನಾನು ರಾಘವನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ, ಅವಳೇ ಇವಳು; ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮಾತನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ನಾನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಪರಿಚಯವಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ಕಥೆಯ ಮುಕ್ತಾಯವೂ ಹೌದು, ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಹೌದು — ದೀರ್ಘ ಯಾತ್ರೆ ಇಲ್ಲೇ ಸಫಲವಾಯಿತು. ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೊಂದಿಕೆಯಾದವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಗುರುತನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ತಾನು ರಾಮದೂತನೆಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮಿತ್ರಲಾಭ, ವಾಲಿವಧೆ, ರಾಜ್ಯದಾನ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಿಕೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಹೋದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ — ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಪಾತಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನ ದಾರಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾರೂಪಾಂ ಯಥಾವರ್ಣಾಮ್’ (ಯಾವ ರೂಪದ, ಯಾವ ಬಣ್ಣದ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯ ರೂಪವನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ.
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾನಕಿಯು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನಂಚುಗಳ, ಸುಂದರ ಕೇಶದ, ಭೀರುವಾದ ಅವಳು ಕೂದಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಮುಖವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಳು. ಕಪಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಅನಂತರ ಅಡ್ಡಡ್ಡಲಾಗಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಅಚಿಂತ್ಯಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಉದಯಾಚಲದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡಳು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಅವನ ಆಗಮನದ ಶುಭತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಸೂರ್ಯೋದಯವು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ಇವನ ದರ್ಶನವು ಸೀತೆಯ ದುಃಖರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದ ಆರಂಭ. ‘ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ರಾಮಮನುಸ್ಮರಂತೀ’ (ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಹರ್ಷದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಾತನಾಡಿದವನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮೊದಲು ಶಬ್ದವನ್ನು, ಅನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಮಾತನಾಡಿದವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥