॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 17ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ

ಚಂದ್ರೋದಯ, ವಿಕೃತರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವರ್ಣನೆ, ಅವರ ನಡುವೆ ಶಿಂಶಪೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆ, ಹನುಮಂತನ ಆನಂದಬಾಷ್ಪ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ

ಅನಂತರ ನೈದಿಲೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನು ನೀಲಜಲದಲ್ಲಿ ಹಂಸವು ಸಾಗುವಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೇಲೇರಿದನು. ನಿರ್ಮಲಕಾಂತಿಯ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ತಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದ, ಭಾರದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಯಂತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರೋದಯವು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಂತೆ — ‘ಸಾಚಿವ್ಯಮಿವ ಕುರ್ವನ್’ (ಮಂತ್ರಿಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ); ಅದರ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ — ನೀಲ ಆಕಾಶವೇ ನೀರು, ಬಿಳಿಯ ಚಂದ್ರನೇ ಹಂಸ. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಾರದಿಂದ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ಶೋಕವೇ ಭಾರ, ಅವಳು ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಎರಡು ಚಂದ್ರರ ಮೇಲಿದೆ — ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರ, ಕೆಳಗೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಸೀತೆಯ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖ. ‘ನಿರ್ಮಲೋದಯಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಲಃ ಸ್ವಯಮ್’ (ತಾನೇ ನಿರ್ಮಲನಾದ). ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾತ್ರಿ ಗಾಢವಾಗಿದೆ, ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ದೃಶ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ ‘ಘೋರದರ್ಶನಾಃ’ (ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವವರು) ಎಂದು — ಇದು ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯ ಸೂಚನೆ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಬಗೆಬಗೆಯ ರೂಪದವರು — ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣು, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಿವಿ, ಒಬ್ಬಳ ಕಿವಿಗಳು ದೇಹವನ್ನೇ ಹೊದಿಸುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವು, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಕಿವಿಗಳೇ ಇಲ್ಲ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳು, ಒಬ್ಬಳ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು ನೆತ್ತಿಯಲ್ಲಿ; ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ತೆಳುವಾದ ಉದ್ದನೆಯ ಕತ್ತು, ಒಬ್ಬಳ ಕೂದಲು ಕೆದರಿದೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಕೂದಲೇ ಇಲ್ಲ, ಒಬ್ಬಳು ಕೂದಲನ್ನೇ ಕಂಬಳಿಯಂತೆ ಹೊದ್ದಿದ್ದಾಳೆ; ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಕಿವಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಣೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳು, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ತುಟಿ, ಒಬ್ಬಳ ತುಟಿ ಗಲ್ಲದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಮುಖ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಮೊಣಕಾಲುಗಳು; ಕುಳ್ಳಿಯರು, ಉದ್ದದವರು, ಗೂನಿಯರು, ವಿಕಟರೂಪಿಯರು, ಕುಬ್ಜೆಯರು, ಭೀಕರ ಹಲ್ಲಿನವರು, ಸೊಟ್ಟಮುಖದವರು, ಕಂದುಕಣ್ಣಿನವರು, ವಿಕೃತಮುಖಿಯರು. ವಿಕೃತರೂ, ಕಂದುಬಣ್ಣದವರೂ, ಕಪ್ಪಿನವರೂ, ಕೋಪಿಷ್ಠರೂ, ಕಲಹಪ್ರಿಯರೂ ಆದ ಅವರು ಕಬ್ಬಿಣದ ಮಹಾಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಕೂಟಗಳನ್ನೂ (ಸುತ್ತಿಗೆಗಳನ್ನೂ) ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಂದಿ, ಜಿಂಕೆ, ಹುಲಿ, ಕೋಣ, ಆಡು, ನರಿಗಳ ಮುಖಗಳು; ಆನೆ, ಒಂಟೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಾಲುಗಳು; ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳು ದೇಹದೊಳಗೆ ಹುದುಗಿದ್ದವು. ಒಂದೇ ಕೈಯವರು, ಒಂದೇ ಕಾಲಿನವರು, ಕತ್ತೆಯ ಕಿವಿಯವರು, ಕುದುರೆಯ ಕಿವಿಯವರು, ಹಸುವಿನ ಕಿವಿಯವರು, ಆನೆಯ ಕಿವಿಯವರು, ಸಿಂಹದ ಕಿವಿಯವರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಗು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಡ್ಡ ಮೂಗು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಮೂಗೇ ಇಲ್ಲ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ಮೂಗು, ಕೆಲವರ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು ಹಣೆಯಲ್ಲಿ. ಆನೆಯ ಕಾಲಿನವರು, ದೊಡ್ಡ ಕಾಲಿನವರು, ಹಸುವಿನ ಕಾಲಿನವರು, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಜುಟ್ಟಿನಂತಹ ಕೂದಲಿನವರು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ಕತ್ತುಗಳವರು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ತನ ಹೊಟ್ಟೆಗಳವರು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿ ಕಣ್ಣುಗಳವರು, ಉದ್ದನೆಯ ನಾಲಿಗೆ ಮುಖಗಳವರು, ಆಡಿನ ಮುಖದವರು, ಆನೆಯ ಮುಖದವರು, ಹಸುವಿನ ಮುಖದವರು, ಹಂದಿಯ ಮುಖದವರು, ಕುದುರೆ ಒಂಟೆ ಕತ್ತೆಗಳ ಮುಖದವರು — ಹೀಗೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಕೋಪಿಷ್ಠರೂ ಕಲಹಪ್ರಿಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಭೀಕರರೂ ಹೊಗೆಬಣ್ಣದ ಕೂದಲಿನವರೂ ವಿಕೃತಮುಖಿಯರೂ ಆದ ಅವರು ಸದಾ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಸುರೆಯೂ ಮಾಂಸವೂ ಅವರಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯ. ಮಾಂಸ ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಮಾಂಸರಕ್ತಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವ, ನೋಡಿದರೆ ರೋಮಾಂಚವಾಗುವ ಅವರನ್ನು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವಿರೂಪತೆಯ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿವಿಗಳು, ಮೂಗುಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ವಿಕೃತ. ಈ ದೀರ್ಘವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಎರಡು ಬಗೆ — ಸೀತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು. ‘ನಿಖಾತಶಿರಸಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಬಂಧನಂತೆ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ತಲೆಯುಳ್ಳವರು, ಅಥವಾ ಗುಳಿಬಿದ್ದ ತಲೆಯುಳ್ಳವರು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅತಿನಾಸಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಚ್ವ ತಿರ್ಯಙ್ನಾಸಾ ಅನಾಸಿಕಾಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಸಾ ಅತಿನಾಸಾಶ್ಚ ತಿರ್ಯನ್ ನಾಸಾ ವಿನಾಸಿಕಾಃ’; ‘ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಚ್ವ’ ಎಂಬ ರೂಪ ಬಹುಶಃ ‘ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಚ’ ಎಂಬುದರ ಮುದ್ರಣದೋಷ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸುರಾಮಾಂಸಸದಾಪ್ರಿಯಾಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಸಮಸ್ತಪದ. ಐದನೆಯದರಿಂದ ಏಳನೆಯದರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಒಂದೊಂದು ವಿಕೃತ ಅಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶೇಷಣಗಳು ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿವೆ — ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ಮಗಳು. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ — ಸಾಮೂಹಿಕ ವರ್ಣನೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ — ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ಕಲಹಪ್ರಿಯರು; ಆಯುಧಗಳು — ಶೂಲಗಳು, ಕೂಟಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಮುಖಗಳು — ಹಂದಿ, ಜಿಂಕೆ, ಹುಲಿ, ಕೋಣ, ಆಡು, ನರಿ; ಪ್ರಾಣಿಪಾದಗಳು — ಆನೆ, ಒಂಟೆ, ಕುದುರೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಿವಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ — ಕತ್ತೆ, ಕುದುರೆ, ಹಸು, ಆನೆ, ಹರಿ (ಸಿಂಹ). ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂಗುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳ, ತಲೆಗಳ, ಸ್ತನ ಹೊಟ್ಟೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖಗಳದು. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಹಾರ — ಸುರೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ; ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಾಂಸರಕ್ತಲೇಪಿತ ಅಂಗಗಳು. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ತಲೆಯಿಂದ ಕಾಲಿನವರೆಗೆ, ರೂಪದಿಂದ ಆಹಾರದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿರೂಪತೆ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಕಪ್ಪು ಪಟದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಚಿತ್ರದಂತೆ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯದರ ‘ಕ್ರೋಧನಾಃ ಕಲಹಪ್ರಿಯಾಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ — ಅವರ ಸ್ವಭಾವದ ದೃಢೀಕರಣ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಕ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಐದನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಿವಿ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಇಂಥವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸೀತೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಕೊಂಬೆಗಳು ಹರಡಿದ ಆ ವನಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ದೇವಿಯನ್ನೂ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಗಮನಿಸಿದನು — ಕಾಂತಿಹೀನಳಾದ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ, ಕೊಳೆಯಿಂದ ಜಡೆಗಟ್ಟಿದ ಕೂದಲಿನವಳಾದ; ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತಿರುವ; ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಳಾದರೂ ಪತಿಯ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ದುರ್ಗತಿಗೀಡಾದ; ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಆದರೆ ಪತಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಭೂಷಿತಳಾದ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಂದ ಬಂಧಿತಳಾದ, ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿದ; ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಸಿಂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತಿರುವ; ಮಳೆಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತಿರುವ; ಮೀಟದೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಶ್ರುತಿತಪ್ಪಿದ ವೀಣೆಯಂತೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟರೂಪದ; ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದ; ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ; ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತಿರುವ; ಹೂವಿಲ್ಲದ ಬಳ್ಳಿಯಂತಿರುವ ಅವಳನ್ನು. ಕೊಳೆಯಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳಿದ್ದರೂ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೇ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಅವಳು ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ ತಾವರೆದಂಟಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಳು, ಹೊಳೆಯದೆಯೂ ಇದ್ದಳು. ಮಲಿನವಾದ, ಜೀರ್ಣವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ಭಾಮಿನಿಯನ್ನು ಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡನು. ದೀನವದನೆಯಾದರೂ ಪತಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀನಳಲ್ಲದ, ತನ್ನ ಶೀಲದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾದ, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿರೋಧಗಳಿವೆ — ‘ಭೂಷಣಹೀನೆ’ ಆದರೆ ‘ಪತಿವಾತ್ಸಲ್ಯಭೂಷಿತೆ’; ‘ಪತಿಹಿತದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತೆ’ ಆದರೆ ‘ರಾಕ್ಷಸರ ವಶಕ್ಕೆ ಅಯುಕ್ತೆ’; ‘ದೀನವದನೆ’ ಆದರೆ ‘ಅದೀನೆ’; ‘ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಳು, ಹೊಳೆಯದೆಯೂ ಇದ್ದಳು’. ಈ ವಿರೋಧಗಳು ಸೀತೆಯ ಬಾಹ್ಯ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಆಂತರಿಕ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೀಣೆಯ ಉಪಮೆ — ವಾದಕನ ಬೆರಳಿನ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದೆ ವೀಣೆ ಮೂಕ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ದದರ್ಶ ಹನುಮಾಂಸ್ತತ್ರ ಲತಾಮಕುಸುಮಾಮಿವ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಹನುಮಾನ್ ದೇವೀಂ ಲತಾಮಕುಸುಮಾಮಿವ’. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಿವಾರ್ಯ’ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮರದ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ, ಸೀತೆ ನಡುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ — ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ಕಾಂತಿಮಂತ; ‘ಲಕ್ಷಯಾಮಾಸ’ — ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರ — ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರುತ್ತದೆ, ಸೀತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಜಾರಿದಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಸಿಂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೂರು ಬಗೆಯ ದುಃಖ; ಚಂದ್ರರೇಖೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ — ಮಳೆಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು — ಅಶೋಕ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ವಿರೋಧ ಮತ್ತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟೇನ’ ವಸ್ತ್ರ — ಜೀರ್ಣವೂ ಮಲಿನವೂ ಆದದ್ದು; ‘ಭಾಮಿನೀ’ — ಮಲಿನಳಾದರೂ ದೀಪ್ತಿಮತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇನ ಶೀಲೇನ ರಕ್ಷಿತಾಮ್’ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲು ಬಂಧನ, ಶೀಲದ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಗೂಢಾರ್ಥ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬಂಧುಭಿಶ್ಚ ವಿನಾಕೃತಾಮ್’ — ತಂದೆಯಾಗಲೀ ಸಹೋದರನಾಗಲೀ ಪತಿಯಾಗಲೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಏಕಾಕಿನಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದರೂ ತಾವರೆದಂಟು ಬಿಳಿಯದೇ — ಬಾಹ್ಯಮಲದಿಂದ ಅಂತಃಶುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಭಯಗೊಂಡ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ತನ್ನ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳಿಂದ ಚಿಗುರುಭರಿತ ಮರಗಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ, ಶೋಕಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಮೇಲೆದ್ದ ದುಃಖದ ಅಲೆಯಂತಿದ್ದ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲೆಯಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿಭಕ್ತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿಯು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮದಿರೆಯಂತೆ ಮತ್ತೇರಿಸುವ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ರಾಘವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತಾದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮರೆಯಾದನು — ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಎರಡು ಬಗೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು ಎಂಬ ಆನಂದ, ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಎರಡೂ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಘಾತಮಿವ ಶೋಕಾನಾಮ್’ — ಸೀತೆ ಶೋಕಗಳ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ; ‘ದುಃಖಸ್ಯೋರ್ಮಿಮಿವೋತ್ಥಿತಾಮ್’ — ದುಃಖಸಾಗರದ ಮೇಲೆದ್ದ ಅಲೆಯಂತೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಿನಾಭರಣಶೋಭಿನೀಮ್’ — ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಶೋಭಿಸುವವಳು; ಸಹಜ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಭರಣಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವೇ ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಸಿದ್ಧಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂವೃತೋಽಭವತ್’ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬರುವನು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವೀರ್ಯವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಹರ್ಷದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸಂಯಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆತುರದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ