ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ಸೀತಾಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಶೋಕ
ಸೀತೆಯ ಶೀಲಸೌಂದರ್ಯಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅವಳಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಮರಣೆ, ಅವಳ ದುಃಖದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಶೋಕ, ಶಿಂಶಪೆಯಲ್ಲೇ ಅವನ ವಾಸ
ಪ್ರಶಂಸನೀಯಳಾದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಗುಣಾಭಿರಾಮನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು — ‘ಗುರುಗಳಿಂದ ವಿನಯವನ್ನು ಕಲಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾನ್ಯಳಾದ, ಹಿರಿಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯೂ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದರೆ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟ. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಈ ದೇವಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ನಡತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನಳಾದ, ಕುಲ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನಳಾದ ವೈದೇಹಿಗೆ ರಾಘವನು ಯೋಗ್ಯನು, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಇವಳು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳು.’ ಹೊಸ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಶೋಕವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲೋ ಹಿ ದುರತಿಕ್ರಮಃ’ — ಇಂಥವಳೂ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ ಎಂದರೆ ಕಾಲದ ಬಲವನ್ನು ಯಾರು ಮೀರಬಲ್ಲರು? ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಪಮೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಗಂಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಗಂಭೀರಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವಳಾಗಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಅನುರೂಪತೆ — ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ನಡತೆ, ಕುಲ, ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಮಾನ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ — ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಅವಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣೀರು ಅವನ ಕೋಮಲ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಸಹೃದಯನೂ ಹೌದು. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಗುರುಪ್ರಿಯಾ’ — ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
‘ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗಾಗಿಯೇ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾಲಿ ಹತನಾದನು, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಕಬಂಧನೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ವನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನನ್ನು ರಾಮನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಶಂಬರನನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ ಕೊಂದನು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಕರ್ಮಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ತ್ರಿಶಿರನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದೂಷಣನೂ ಹತನಾದನು. ವಾಲಿಯು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ದುರ್ಲಭವಾದ ವಾನರರ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಲೋಕವಿಶ್ರುತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಇವಳ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಪಡೆದನು. ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಗರವನ್ನೂ ನಾನು ದಾಟಿದೆನು, ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಪುರಿಯನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಿದೆನು. ಇವಳಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಲೀ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನಾಗಲೀ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ಯುಕ್ತವೇ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ ಒಂದು ಕಡೆ, ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಸೀತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ — ಹೀಗೆ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟರೆ ಇಡೀ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯವೂ ಸೀತೆಯ ಒಂದು ಕಲೆಗೂ ಸಮನಾಗದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಕಥಾನಕವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ವಿರಾಧ, ಖರ ದೂಷಣ ತ್ರಿಶಿರರು, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯ, ತನ್ನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಲ್ಲ, ಭಾವಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲ ಸೀತೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮೌಲ್ಯ ಅಪರಿಮಿತ. ‘ನಾಪ್ನುಯಾತ್ಕಲಾಮ್’ — ಹದಿನಾರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮನಾಗದು; ಇದು ಅತಿಶಯದ ನುಡಿಗಟ್ಟು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕವಿಶ್ರುತಃ’ (ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸತ್ಕೃತಮ್’ (ಲೋಕದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದು ಐಶ್ವರ್ಯದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾಽಽಕ್ರಾಂತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ ದಾಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮವನ್ನು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಕಬಂಧರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹನುಮಂತನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಶಂಬರಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ್ದು ಉಪಮಾನ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದ ಯುದ್ಧ — ಏಕಾಂಗಿ ರಾಮನಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ಇದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯೇವ ಮೇ ಮತಿಃ’ — ರಾಮನಿಗೆ ಬರಬಹುದಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ತಕ್ಕಡಿಯ ಕಲ್ಪನೆ — ಒಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆ; ಆದರೂ ಸೀತೆಯ ತಟ್ಟೆಯೇ ಭಾರವಾದದ್ದು.
‘ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು, ಪತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತೆಯಾದ ಆ ಸೀತೆಯೇ ಇವಳು. ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಉಳುತ್ತಿದ್ದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದವಳು, ತಾವರೆಯ ಪರಾಗದಂತಿರುವ ಶುಭವಾದ ಗದ್ದೆಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವಳು. ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಆರ್ಯಶೀಲನಾದ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದ ರಾಜ ದಶರಥನ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ಸೊಸೆ ಇವಳು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ಕೃತಜ್ಞನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯಾದ ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದ ಬಲದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ, ಪತಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ, ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ವನದಲ್ಲೂ ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳು ಇವಳು. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಸದಾ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುವ, ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರಳಲ್ಲದ ಇವಳೇ ಈ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಜೀವನದ ನಾಲ್ಕು ಸಂಬಂಧಗಳು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ಜನಕನ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ರಾಮನ ಪತ್ನಿ, ರಾವಣನ ಬಂದಿ. ಮೊದಲ ಮೂರು ಗೌರವಪೂರ್ಣ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ದುಃಖಮಯ — ಈ ವೈಷಮ್ಯವೇ ಹನುಮಂತನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಯೋನಿಜೆಯಾದ ಸೀತೆಯ ಜನ್ಮಕಥೆ — ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಉಳುತ್ತಿದ್ದ ಹೊಲದಿಂದ ಅವಳು ಮೇಲೆದ್ದಳು, ಗದ್ದೆಯ ಧೂಳು ಅವಳ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ತಾವರೆಯ ಪರಾಗದಂತಿತ್ತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಅವಳ ಸಂತೋಷ — ‘ವನೇಽಪಿ ಭವನೇ ಯಥಾ’ (ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ವನದಲ್ಲೂ). ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನರ್ಥಾನಾಮಭಾಗಿನೀ’ — ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲ, ಆದರೂ ದುಃಖಿನಿ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಜನಕಸ್ಯ … ಮೈಥಿಲರಾಜಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ರಮವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಮೈಥಿಲಸ್ಯ … ಜನಕರಾಜಸ್ಯ’. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಆರ್ಯಶೀಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದವನು — ಇವು ಅವನ ಸೊಸೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಕೃತಜ್ಞ, ಆತ್ಮಜ್ಞ — ಅಂತಹವನ ಪತ್ನಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದು ಅತೀವ ಅನುಚಿತ ಎಂಬ ಭಾವ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭರ್ತೃಸ್ನೇಹಬಲಾತ್ಕೃತಾ’ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾದವಳು. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭರ್ತೃದೃಢವ್ರತಾ’ (ಪತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸಾರ.
‘ರಾವಣನಿಂದ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಬಾಯಾರಿದವನು ಬಯಸುವಂತೆ, ಶೀಲಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಇವಳನ್ನು ರಾಘವನು ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ, ಇವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು ರಾಘವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನು ತೊರೆದ, ಬಂಧುಜನರಿಂದ ಅಗಲಿದ ಇವಳು ಅವನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಈ ಹೂಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಏಕಾಗ್ರಹೃದಯಳಾದ ಇವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ಆಭರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಶೋಭೆ; ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಇವಳು ಶೋಭೆಗೆ ಅರ್ಹಳಾಗಿದ್ದರೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇವಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ದುಃಖದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ — ಅವನು ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ಬಾಯಾರಿದ ಪಥಿಕನು ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸುವಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅರವಟ್ಟಿಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿದೆ, ಮುರಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಮೆ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಧ್ಯಾನ — ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿ ಒಳಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಮ ಆಭರಣ ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಧಾರಯತ್ಯಾತ್ಮನೋ ದೇಹಂ ನ ದುಃಖೇನಾವಸೀದತಿ’; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುರುತೇ’, ‘ದುಃಖೇನ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಸಮಾಗಮಕಾಂಕ್ಷಿಣೀ’ — ಸೀತೆಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ರಾಮನೊಡನೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶೋಭನಾರ್ಹಾ ನ ಶೋಭತೇ’ — ಯೋಗ್ಯತೆಯಿದೆ, ಆದರೆ ನಿಮಿತ್ತವಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುವುದು ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮ.
‘ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ, ಶತಪತ್ರ ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ ಇವಳು ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ. ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲೆಯಾದ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಾಘವಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದವಳು ಈಗ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಹಿಮದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಾವರೆಯಂತೆ ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ವಿಪತ್ತುಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಜನಕಸುತೆ ಸಂಗಾತಿಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಚಕ್ರವಾಕಿಯಂತೆ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಹೂಭಾರದಿಂದ ತುದಿಕೊಂಬೆಗಳು ಬಾಗಿದ ಅಶೋಕಗಳು ಇವಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ಶೋಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಹಿಮ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸಿದ ತಂಪು ಕಿರಣಗಳ ಚಂದ್ರನೂ ಸಹಸ್ರಕಿರಣನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಮೂಡಿದ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಪಿಯು ಆ ಮರವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಿತಾ’, ‘ಸಂರಕ್ಷ್ಯತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧ — ಹಿಂದೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳು, ಈಗ ನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರುವವಳು. ‘ಕ್ಷಿತಿಕ್ಷಮಾ’ — ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲೆ, ಭೂಮಿಜೆಯಾದ ಸೀತೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಾತಿಯಿಂದ ಅಗಲುತ್ತದೆ — ಇದು ವಿರಹದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆ; ‘ಹಿಮಹತನಲಿನೀ’ — ಶಿಶಿರದಲ್ಲಿ ತಾವರೆಗೊಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ — ಅಶೋಕಗಳು ಶೋಕವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ, ತಂಪು ಕಿರಣಗಳವನು ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — 29, 31, 32 ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ-ಉಪಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ, 30 ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಜಾತಬುದ್ಧಿಃ’ — ನಿಶ್ಚಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿವಿಷ್ಟಬುದ್ಧಿಃ’ (ಬುದ್ಧಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ). ಕಪಿಯು ಅಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಗಮನವಾಗುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಮಾಪಿ’ (ನನಗೂ) — ರಾಮನಂತೆ ನನಗೂ; ದೂತನು ಸ್ವಾಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥